Tafakuri na Dua ya Waumini

Tafsiri ya Qurani ya Sheikh Abdurrahman As-Sa’di

Walipotaja kuwa Mwenyezi Mungu aliwawezesha kupata imani, na wakaitumia imani hiyo kuwa njia ya kuomba kukamilishiwa neema, walimwomba awalipe kwa hilo na kutimiza ahadi aliyowaahidi kupitia ndimi za Mitume Wake: ushindi na kutukuka duniani, na kupata radhi za Mwenyezi Mungu na Pepo Yake Akhera. Hakika Yeye, Aliyetukuka, havunji ahadi. Basi Mwenyezi Mungu akaitikia dua yao na akapokea unyenyekevu wao. Ndiyo maana wakasema:

«Mola wetu Mlezi! Hakika sisi tumemsikia mwenye kuita akiitia Imani»—naye ni Muhammad, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake; yaani, anawaita watu kwenye imani na kuwahimiza waifuate katika misingi yake na matawi yake. «Nasi tukaamini»—yaani, tukamwitikia mara moja na tukaharakisha kuifuata. Hapa wanataja neema ya Mwenyezi Mungu juu yao, wakifurahia neema Yake na kuomba kwa kuitaja awasamehe madhambi yao na awafutie makosa yao, kwani hakika mema huondoa maovu.

Yule aliyewaneemesha kwa imani atawaneemesha pia kwa amani kamili.

«Na utufishe pamoja na watu wema»—Dua hii inajumuisha kuombewa wepesi wa kutenda mema na kuacha maovu, mambo yanayomfanya mja awe miongoni mwa watu wema; pia inajumuisha kuendelea na wema huo na kuwa imara juu yake mpaka kufa.

Kisha akawaeleza wenye akili timamu kuwa wao ni wale «wanaomkumbuka Mwenyezi Mungu» katika hali zao zote: «wakiwa wima na wakikaa kitako na wakilala kwa ubavu». Hii inajumuisha aina zote za dhikiri kwa ulimi na moyo. Pia inajumuisha kuswali wima; na kama mtu hawezi, basi aketi; na kama hawezi, basi alale kwa ubavu. Na wao «hufikiri kuumbwa kwa Mbingu na Ardhi» ili wapate dalili kupitia viumbe hivyo juu ya makusudio yake.

Hili linaonyesha kuwa tafakuri ni ibada na ni sifa ya marafiki wa Mwenyezi Mungu wanaomjua. Wanapotafakari juu ya viumbe hivyo, hutambua kuwa Mwenyezi Mungu hakuviumba bure, ndipo husema: «Mola wetu Mlezi! Hukuviumba hivi bure. Umetakasika!»—Yuko mbali na kila jambo lisilolingana na utukufu Wake.

Bali aliviumba kwa haki na kwa ajili ya haki, na vimejaa haki. «Basi tukinge na adhabu ya Moto»—kwa kutulinda na maovu na kutuwezesha kutenda matendo mema ili kwa hayo tupate kuokoka na Moto. Dua hii pia inajumuisha kuomba Pepo, kwani Mwenyezi Mungu akiwakinga na adhabu ya Moto, watapata Pepo. Lakini kwa kuwa hofu ilikuwa imejaa mioyoni mwao, walimwomba Mwenyezi Mungu kwa ajili ya mambo yaliyo muhimu zaidi kwao:

«Mola wetu Mlezi! Hakika unayemtia Motoni umemhizi»—kwa sababu hupata ghadhabu ya Mwenyezi Mungu, Malaika Wake na marafiki Zake, na hupatwa na fedheha ambayo hakuna kuokoka nayo wala mwokozi wa kuiondoa. Ndiyo maana wakasema: «Na walio dhulumu hawana wasaidizi» wa kuwaokoa na adhabu Yake. Aya hii inaonyesha kuwa waliingia Motoni kwa sababu ya dhuluma yao.

Tafsiri ya Qurani ya Imamu Ibn Kathir

Kisha wakasema: «Mola wetu Mlezi! Hakika unayemtia Motoni umemhizi»—yaani, umemdhalilisha na umeonyesha fedheha yake mbele ya waliokusanywa. «Na walio dhulumu hawana wasaidizi»—yaani, Siku ya Kiyama hawatakuwa na yeyote wa kuwalinda dhidi Yako, wala hawataweza kujiepusha na uamuzi Wako juu yao.

«Mola wetu Mlezi! Hakika sisi tumemsikia mwenye kuita akiitia Imani»—yaani, mwenye kuita watu kwenye imani, naye ni Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake. «Kwamba: Muaminini Mola wenu Mlezi; nasi tukaamini»—yaani, akasema: «Muaminini Mola wenu Mlezi», nasi tukamwitikia na tukamfuata. «Mola wetu Mlezi!

Basi tusamehe madhambi yetu»—yaani, kwa sababu ya imani yetu na kumfuata Nabii Wako, tusamehe madhambi yetu; yaani, yatufiche. «Na utufutie makosa yetu»—yaani, yale yaliyo baina yetu na Wewe. «Na utufishe pamoja na watu wema»—yaani, tuunganishe na watu wema.

Kisha Mwenyezi Mungu akawaeleza wenye akili timamu: «Wanaomkumbuka Mwenyezi Mungu wakiwa wima na wakikaa kitako na wakilala kwa ubavu». Imethibiti katika Sahihi ya Al-Bukhari, kutoka kwa Imran bin Husain, Mwenyezi Mungu amuwiye radhi, kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake, alisema: «Swali ukiwa umesimama; usipoweza, basi ukiwa umekaa; na usipoweza, basi kwa ubavu.» Yaani, hawaachi kumdhukuru Mwenyezi Mungu katika hali zao zote kwa siri za mioyo yao, nia zao na ndimi zao.

«Na hufikiri kuumbwa kwa Mbingu na Ardhi»—yaani, wanafahamu hekima zilizomo humo, zinazoonyesha utukufu wa Muumba, uwezo Wake, elimu Yake, hekima Yake, utashi Wake na rehema Yake. Sheikh Abu Sulayman Ad-Darani alisema: «Ninatoka nyumbani kwangu, na hakuna kitu ninachokiona isipokuwa naona ndani yake neema ya Mwenyezi Mungu juu yangu au funzo kwangu.» Imepokewa na Ibn Abi Ad-Dunya katika kitabu chake *At-Tafakkur wal-I‘tibār* [Tafakuri na Kujifunza Kwa Kuzingatia]. Kutoka kwa Al-Hasan Al-Basri, alisema: «Kutafakari kwa saa moja ni bora kuliko kusimama kuswali usiku mzima.»

Al-Fudayl alisema: Al-Hasan alisema: «Tafakuri ni kioo kinachokuonyesha mema na maovu yako.» Sufyan bin Uyaynah alisema: «Tafakuri ni nuru inayoingia moyoni mwako.» Na huenda akasoma beti hii: «Mtu akiwa na tafakuri, kila kitu huwa kwake funzo.» Imepokewa kutoka kwa Isa, amani iwe juu yake, kwamba alisema: «Heri yake ambaye maneno yake ni dhikiri, ukimya wake ni tafakuri, na kutazama kwake ni funzo.»

Luqman mwenye hekima alisema: «Kukaa peke yako kwa muda mrefu humtia mtu moyo wa kutafakari, na tafakuri ya muda mrefu ni dalili ya kubisha mlango wa Pepo.» Wahb bin Munabbih alisema: «Mtu hajatulia katika tafakuri kwa muda mrefu isipokuwa atapata ufahamu; wala mtu hajapata ufahamu isipokuwa atapata elimu; wala mtu hajapata elimu isipokuwa atatenda.» Umar bin Abdulaziz alisema: «Maneno yanayohusu kumkumbuka Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu na utukufu, ni mazuri; lakini kutafakari neema za Mwenyezi Mungu ni ibada bora zaidi.»

Mughith Al-Aswad alisema: «Tembeleeni makaburi kila siku ili yatukumbushe na kutufanya tutafakari; zihudhurisheni kwa mioyo yenu sehemu ya kusimama mbele ya Mwenyezi Mungu; tafakarini makundi mawili yanavyoelekea—moja Pepo na jingine Moto; na ziwekeeni mioyo na miili yenu kumbukumbu ya Moto, mapigo yake na tabaka zake.» Alikuwa akilia kwa sababu hiyo mpaka aanguke chini bila fahamu mbele ya wenzake.

Abdullah bin Al-Mubarak alisema: Mtu mmoja alipita karibu na mtawa aliyekuwa kando ya makaburi na jaa, akamwita na kusema: «Ewe mtawa! Una hazina mbili za dunia zenye funzo kwako: hazina ya watu na hazina ya mali.» Imepokewa kutoka kwa Ibn Umar kwamba alipotaka kuichunguza hali ya moyo wake, huenda mahali palipobomoka, akasimama mlangoni pake na kuuliza kwa sauti ya huzuni: «Wako wapi watu wake?» Kisha hujirejea na kusema: «Kila kitu kitaangamia isipokuwa Yeye» [Al-Qasas: 88].

Imepokewa kutoka kwa Ibn Abbas kwamba alisema: «Rakaa mbili za wastani zinazoswaliwa kwa tafakuri ni bora kuliko kusimama usiku mzima huku moyo haupo.» Al-Hasan alisema: «Ewe mwana wa Adam! Kula thuluthi moja ya tumbo lako, kunywa thuluthi moja, na uache thuluthi iliyobaki ili upate nafasi ya kupumua na kutafakari.» Baadhi ya wenye hekima walisema: «Mwenye kuitazama dunia bila kujifunza kutokana nayo, nuru ya macho ya moyo wake hufifia kwa kadiri ya kughafilika kwake.»

Bishr bin Al-Harith Al-Hafi alisema: «Lau watu wangetafakari juu ya utukufu wa Mwenyezi Mungu, wasingemuasi.» Al-Hasan, akimnukuu Amir bin Qays, alisema: «Nimemsikia zaidi ya mmoja, wawili au watatu miongoni mwa Maswahaba wa Mtume wa Mwenyezi Mungu, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake, wakisema: Nuru ya imani ni tafakuri.» Imepokewa kutoka kwa Isa, amani iwe juu yake, kwamba alisema: «Ewe mwana wa Adam, uliye dhaifu!

Mche Mwenyezi Mungu popote ulipo; uwe duniani kama mgeni; yafanye misikiti kuwa nyumba yako; yafundishe macho yako kulia, mwili wako kuvumilia, na moyo wako kutafakari; wala usihangaikie riziki ya kesho.» Kutoka kwa kiongozi wa Waumini Umar bin Abdulaziz, Mwenyezi Mungu amuwiye radhi, imepokewa kwamba siku moja alilia mbele ya wenzake. Alipoulizwa sababu yake, alisema: «Niliitafakari dunia, starehe na matamanio yake, nikachukua funzo kutokana nayo. Matamanio yake hayakaribiwi kwisha isipokuwa uchungu wake uyaharibu.

Na kama ndani yake hamna funzo kwa mwenye kujifunza, basi ndani yake bila shaka mna mawaidha kwa mwenye kukumbuka.» Ibn Abi Ad-Dunya alisema: Aliniimbia Al-Husayn bin Abdur-Rahman: «Furaha ya muumini ni tafakuri, na raha ya muumini ni kupata funzo. Tunamhimidi Mwenyezi Mungu Peke Yake; sote tuko katika hatari. Mwenye starehe amezikosa, na umri wake umekwisha bila yeye kutambua.

Mara ngapi maisha yalikuwa mazuri kuliko matumaini, yakiwa ya kupendeza kwa uzuri wake, katika mkondo wa chemchemi, kivuli cha miti, furaha ya mimea na ladha ya matunda. Lakini wakati ulivibadilisha, pamoja na watu wake, kwa haraka ya mabadiliko yake. Tunamhimidi Mwenyezi Mungu Peke Yake; hakika katika haya mna funzo, na hakika katika haya mna funzo kwa mwenye akili akijifunza.»

Mwenyezi Mungu amewalaumu wale wasiopata funzo kutokana na viumbe Vyake vinavyoonyesha dhati Yake, sifa Zake, sheria Zake, maamuzi Yake na ishara Zake. Amesema: «Na ishara ngapi zimo katika Mbingu na Ardhi wanazozipitia, nao wanazipa nyongo! Na wengi wao hawamuamini Mwenyezi Mungu ila hali ya kuwa wanamshirikisha» [Yusuf: 105–106]. Naye amewasifu waumini Wake: «Wanaomkumbuka Mwenyezi Mungu wakiwa wima na wakikaa kitako na wakilala kwa ubavu, na hufikiri kuumbwa kwa Mbingu na Ardhi», wakisema: «Mola wetu Mlezi!

Hukuviumba hivi bure»—yaani, hukuumba viumbe hivi kwa mchezo; bali uliviumba kwa haki, ili uwalipe waliotenda maovu kwa yale waliyoyatenda, na uwalipe waliofanya mema kwa malipo mema. Kisha wakamtakasa na uumbaji wa mambo ya bure na batili wakasema: «Umetakasika!»—yaani, umetakasika na kuumba kitu bure.

«Basi tukinge na adhabu ya Moto»—Ewe uliyeumba viumbe kwa haki na uadilifu, uliyeepukana na upungufu, aibu na ubatili, tukinge na adhabu ya Moto kwa uwezo na nguvu Zako; tuwezeshe kufanya matendo unayoyaridhia kwetu, na utuwezeshe kutenda mema yatakayotuelekeza kwenye Mabustani ya neema na kutuokoa na adhabu Yako chungu.

«Mola wetu Mlezi! Na utupe uliyo tuahidi kwa Mitume wako»—imesemwa maana yake ni: kwa sababu ya kuwaamini Mitume Wako. Na imesemwa: kupitia ndimi za Mitume Wako; na maana hii ndiyo iliyo dhahiri zaidi. Imamu Ahmad alisema: Abu Al-Yaman alitusimulia, Ismail bin Ayyash alitusimulia, kutoka kwa Amr bin Muhammad, kutoka kwa Abu Iqal, kutoka kwa Anas bin Malik, Mwenyezi Mungu amuwiye radhi, aliyesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake, alisema: «Asqalani ni mojawapo ya miji miwili yenye uzuri wa kipekee.

Mwenyezi Mungu atafufua kutoka humo watu elfu sabini Siku ya Kiyama, ambao hawatahisabiwa; na atafufua kutoka humo mashahidi elfu hamsini wakiwa wajumbe mbele ya Mwenyezi Mungu. Humo kutakuwa na safu za mashahidi, vichwa vyao vikiwa vimekatwa na vimeshikiliwa mikononi mwao, na mishipa ya shingo zao ikitiririsha damu. Watasema: “Mola wetu Mlezi! Na utupe uliyo tuahidi kwa Mitume wako, wala usituhizi Siku ya Kiyama.

Hakika Wewe huvunji miadi.” Naye atasema: “Mja Wangu amesema kweli. Waosheni katika mto wa Al-Baydah.” Basi watatoka humo wakiwa safi na weupe, kisha watatembea Peponi waendako watakavyo.» Hadithi hii ni miongoni mwa hadithi zisizo za kawaida katika *Al-Musnad*; baadhi ya wanazuoni wameihukumu kuwa ya kutungwa, na Mwenyezi Mungu ndiye Mjuzi zaidi.

«Wala usituhizi Siku ya Kiyama»—yaani, mbele ya viumbe wote. «Hakika Wewe huvunji miadi»—yaani, ahadi uliyoieleza kupitia Mitume Wako, kuwa watu watasimama mbele Yako Siku ya Kiyama, lazima itatimia.

Al-Hafidh Abu Ya‘la alisema: Al-Harith bin Surayj alitusimulia, Al-Mu‘tamir alitusimulia, Al-Fadl bin Isa alitusimulia, kutoka kwa Muhammad bin Al-Munkadir, kwamba Jabir bin Abdullah alimweleza kuwa Mtume wa Mwenyezi Mungu, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake, alisema: «Aibu na fedheha zitampata mwana wa Adam Siku ya Kiyama, anaposimama mbele ya Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu na utukufu, kiasi kwamba mja atatamani aagizwe aende Motoni.» Hii ni hadithi isiyo ya kawaida.

Imethibiti kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake, alikuwa akisoma aya hizi kumi za mwisho za Sura Aal Imran anapoamka usiku kwa ajili ya Tahajjud. Al-Bukhari, Mwenyezi Mungu amrehemu, alisema: Said bin Abi Maryam alitusimulia, Muhammad bin Ja‘far alitusimulia, akaniambia kuwa Sharik bin Abdullah bin Abi Namir alimweleza, kutoka kwa Kurayb, kutoka kwa Ibn Abbas, aliyesema: Nilikaa usiku nyumbani kwa shangazi yangu Maimunah. Mtume wa Mwenyezi Mungu alizungumza na familia yake kwa muda, kisha akalala.

Ilipofika theluthi ya mwisho ya usiku aliketi, akatazama mbinguni na kusema: «Hakika katika kuumbwa kwa Mbingu na Ardhi na kupishana kwa usiku na mchana zimo ishara kwa wenye akili» [Aal Imran: 190]. Kisha akasimama, akatawadha na akatumia mswaki. Akaswali rakaa kumi na moja. Kisha Bilal akatoa adhana, naye akaswali rakaa mbili; halafu akatoka na akawaswalisha watu Swala ya Alfajiri.

Muslim pia ameipokea kupitia Abu Bakr bin Ishaq As-San‘ani, kutoka kwa Ibn Abi Maryam, kwa isnadi hiyo hiyo.

Kisha Al-Bukhari akaipokea kupitia njia mbalimbali kutoka kwa Malik, kutoka kwa Makhramah bin Sulayman, kutoka kwa Kurayb, kutoka kwa Ibn Abbas, aliyesema: Nilikaa kwa Maimunah, mke wa Mtume wa Mwenyezi Mungu na shangazi yangu. Nikajilaza kwa upana wa mto, na Mtume wa Mwenyezi Mungu pamoja na familia yake wakajilaza kwa urefu wake. Mtume wa Mwenyezi Mungu alilala mpaka katikati ya usiku—au kabla yake kidogo au baada yake kidogo—kisha akaamka. Akajifuta usingizi usoni kwa mkono wake, kisha akasoma aya kumi za mwisho za Sura Aal Imran.

Akasimama kwenye kiriba kilichoning’inizwa, akatawadha kutoka humo kwa ukamilifu, kisha akasimama kuswali. Ibn Abbas alisema: Nami nikasimama na kufanya kama alivyofanya, kisha nikaenda kusimama kando yake. Mtume wa Mwenyezi Mungu akaweka mkono wake wa kulia juu ya kichwa changu na akashika sikio langu la kulia, akilizungusha. Akaswali rakaa mbili, kisha rakaa mbili, kisha rakaa mbili, kisha rakaa mbili, kisha rakaa mbili, kisha rakaa mbili, kisha akaswali witri.

Kisha akalala ubavuni mpaka muadhini alipofika. Akasimama, akaswali rakaa mbili nyepesi, kisha akatoka na akaswali Swala ya Alfajiri. Wengine wote waliokusanya hadithi sahihi waliipokea hadithi hii kupitia njia mbalimbali kutoka kwa Malik; Muslim na Abu Dawud pia wameipokea kupitia njia nyingine kutoka kwa Makhramah bin Sulayman.

Njia nyingine ya hadithi hii kutoka kwa Ibn Abbas: Abu Bakr bin Mardawayh alisema: Muhammad bin Ahmad bin Muhammad bin Ali alitusimulia, Abu Yahya bin Abi Masrah akatueleza, Khallad bin Yahya akatueleza, Yunus bin Abi Ishaq akatueleza, kutoka kwa Al-Minhal bin Amr, kutoka kwa Ali bin Abdullah bin Abbas, kutoka kwa Abdullah bin Abbas, aliyesema: Al-Abbas aliniamuru nilale nyumbani kwa familia ya Mtume wa Mwenyezi Mungu na nizingatie Swala yake. Mtume wa Mwenyezi Mungu aliswalisha watu Swala ya Isha, na ilipobaki msikitini yeye tu, alisimama na kupita karibu nami. Akasema: «Ni nani huyu? Abdullah?»

Nikasema: «Ndiyo.» Akasema: «Una nini?» Nikasema: «Al-Abbas ameniamuru nilale kwenu usiku huu.» Akasema: «Basi njoo, njoo.» Alipoingia ndani alisema: «Mtengezee Abdullah mahali pa kulala.» Wakaja na mto uliotengenezwa kwa ngozi.

Mtume wa Mwenyezi Mungu akalala juu yake mpaka nikasikia sauti ya usingizi wake; kisha akaketi kitandani. Akainua kichwa chake mbinguni na kusema mara tatu: «Ametakasika Mfalme, Mtakatifu.» Kisha akasoma aya hizi za mwisho za Sura Aal Imran mpaka akazimaliza. Muslim, Abu Dawud na An-Nasa’i pia wamepokea hadithi kuhusu jambo hili kutoka kwa Ali bin Abdullah bin Abbas.

Njia nyingine: Ibn Mardawayh ameipokea kutoka kwa Asim bin Bahdalah, kutoka kwa baadhi ya wenzake, kutoka kwa Said bin Jubayr, kutoka kwa Ibn Abbas, kwamba usiku mmoja Mtume wa Mwenyezi Mungu alitoka baada ya usiku kupita kwa muda. Akatazama mbinguni na akasoma aya hii: «Hakika katika kuumbwa kwa Mbingu na Ardhi na kupishana kwa usiku na mchana zimo ishara kwa wenye akili» mpaka mwisho wa sura. Kisha akasema: «Ewe Mwenyezi Mungu!

Weka nuru moyoni mwangu, nuru katika usikivu wangu, nuru katika uoni wangu, nuru upande wangu wa kulia, nuru upande wangu wa kushoto, nuru mbele yangu, nuru nyuma yangu, nuru juu yangu, nuru chini yangu, na unijaalie nuru kubwa Siku ya Kiyama.» Dua hii imethibiti katika baadhi ya mapokezi ya vitabu sahihi, katika riwaya ya Kurayb kutoka kwa Ibn Abbas, Mwenyezi Mungu awawie radhi wote wawili.

Kisha Ibn Mardawayh na Ibn Abi Hatim wakapokea kutoka kwa Ja‘far bin Al-Mughirah, kutoka kwa Said bin Jubayr, kutoka kwa Ibn Abbas, aliyesema: Makureishi waliwaendea Mayahudi na kuwauliza: «Musa alileta ishara gani?» Wakasema: «Fimbo yake na mkono wake mweupe ulioonekana wazi.» Wakaenda kwa Wakristo na kuwauliza: «Isa alikuwa vipi miongoni mwenu?» Wakasema: «Alikuwa akimponya kipofu aliyezaliwa kipofu na mwenye mbalanga, na kuwafufua wafu.»

Kisha wakamwendea Nabii, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake, wakasema: «Muombe Mola wako atufanyie mlima Safa uwe dhahabu.» Akamwomba Mola wake, Mwenye nguvu na utukufu, ndipo ikashuka: «Hakika katika kuumbwa kwa Mbingu na Ardhi na kupishana kwa usiku na mchana zimo ishara kwa wenye akili.» Akasema: «Basi watafakari juu yake.» Haya ndiyo maneno ya Ibn Mardawayh.

At-Tabarani tayari ameeleza mapokezi ya hadithi hii mwanzoni mwa aya. Hili linaashiria kuwa aya hizi ni za Makka, ilhali maoni mashuhuri ni kwamba ni za Madina; dalili yake ni hadithi nyingine.

Ibn Mardawayh alisema: Ismail bin Ali bin Ismail alitusimulia, Ahmad bin Ali Al-Harrani akatueleza, Shuja‘ bin Ashras akatueleza, Hashraj bin Nubatah Al-Wasiti, Abu Makram, akatueleza, kutoka kwa Al-Kalbi—naye ni Abu Janab—kutoka kwa Ata, aliyesema: Mimi, Ibn Umar na Ubayd bin Umayr tulikwenda kwa Aisha, Mwenyezi Mungu amuwiye radhi. Tuliingia kwake, kukiwa na pazia kati yetu na yeye. Akasema: «Ewe Ubayd, ni nini kinachokuzuia kututembelea?» Akasema: «Ni kauli ya mshairi: “Tembelea mara chache, upendo utaongezeka.”»

Ibn Umar akasema: «Tuachie, tueleze jambo la ajabu zaidi uliloliona kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake.» Akalia, kisha akasema: «Kila jambo lake lilikuwa la ajabu. Usiku mmoja alinijia mpaka ngozi yake ikagusana na yangu. Kisha akasema: “Niachie nimwabudu Mola wangu.”

Nikasema: “Wallahi, napenda kuwa karibu nawe, na napenda pia umwabudu Mola wako.” Akaenda kwenye kiriba, akatawadha bila kutumia maji mengi, kisha akasimama kuswali. Akalia mpaka ndevu zake zikaloa, kisha akasujudu na kulia mpaka ardhi ikaloa, kisha akalala kwa ubavu na kuendelea kulia. Bilal alipokuja kumjulisha kuwa wakati wa Swala ya Alfajiri umefika, akasema: “Ewe Mtume wa Mwenyezi Mungu, kwa nini unalia, hali Mwenyezi Mungu amekusamehe madhambi yako yaliyotangulia na yajayo?”

Akasema: “Ole wako, ewe Bilal! Ni nini kinachonizuia kulia, ilhali usiku huu nimeshushiwa aya hii: ‘Hakika katika kuumbwa kwa Mbingu na Ardhi na kupishana kwa usiku na mchana zimo ishara kwa wenye akili’?” Kisha akasema: “Ole wake mwenye kuzisoma bila kuzitafakari.”» Abd bin Humayd ameipokea kutoka kwa Ja‘far bin Awn, kutoka kwa Abu Janab Al-Kalbi, kutoka kwa Ata, kwa riwaya ndefu zaidi na yenye maelezo zaidi.

Vivyo hivyo, Abu Hatim bin Hibban ameipokea katika *Sahih* yake, kutoka kwa Imran bin Musa, kutoka kwa Uthman bin Abi Shaybah, kutoka kwa Yahya bin Zakariyya, kutoka kwa Ibrahim bin Suwayd An-Nakha‘i, kutoka kwa Abdul Malik bin Abi Sulayman, kutoka kwa Ata, aliyesema: Mimi na Ubayd bin Umayr tuliingia kwa Aisha; kisha akataja hadithi inayofanana. Abdullah bin Muhammad bin Abi Ad-Dunya pia ameipokea katika kitabu chake *At-Tafakkur wal-I‘tibār* kutoka kwa Shuja‘ bin Ashras kwa isnadi hiyo hiyo.

Kisha [Ibn Abi Ad-Dunya] alisema: Al-Hasan bin Abdulaziz aliniambia: Nilimsikia Sunayd akisimulia kutoka kwa Sufyan—naye ni Ath-Thawri—akiiinua kauli hii kwa Mtume: «Mwenye kusoma mwisho wa Sura Aal Imran bila kutafakari, ole wake.» Alisema hivyo akihesabu kwa vidole vyake mara kumi. Al-Hasan bin Abdulaziz alisema: Ubayd bin As-Sa’ib aliniambia kuwa Al-Awza‘i aliulizwa: «Kiwango cha juu cha tafakuri juu ya aya hizi ni kipi?» Akasema: «Azisome huku akizielewa.»

Ibn Abi Ad-Dunya alisema: Qasim bin Hashim aliniambia, Ali bin Ayyash akatueleza, Abdur-Rahman bin Sulayman akasema: Nilimuuliza Al-Awza‘i kuhusu kiwango cha chini kabisa cha tafakuri kinachomtosheleza mtu na kumwokoa na onyo hili. Alinyamaza kwa muda, kisha akasema: «Azisome huku akizielewa.»

Hadithi nyingine isiyo ya kawaida: Abu Bakr bin Mardawayh alisema: Abdur-Rahman bin Bashir bin Numayr alitueleza, Ishaq bin Ibrahim Al-Busti akatueleza. [Msimulizi] akasema: Na Ishaq bin Ibrahim bin Zayd akatueleza, Ahmad bin Amr akatueleza. Wote wawili walisema: Hisham bin Ammar alitueleza, Sulayman bin Musa Az-Zuhri akatueleza, Mudhahir bin Aslam Al-Makhzumi akatueleza, kutoka kwa Said bin Abi Said Al-Maqburi, kutoka kwa Abu Hurayrah, kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu alikuwa akisoma aya kumi za mwisho za Sura Aal Imran kila usiku. Mudhahir bin Aslam ni dhaifu.

Tafsiri ya Qurani ya Al-Baghawi

«Mola wetu Mlezi! Hakika unayemtia Motoni umemhizi»—yaani, umemdhalilisha. Imesemwa pia: umemwangamiza; au umemfedhehesha, kwa mujibu wa kauli ya Mwenyezi Mungu: «Wala msinifedheheshe kwa wageni wangu» [Hud: 78]. Ikiulizwa: Mwenyezi Mungu amesema: «Siku ambayo Mwenyezi Mungu hatamfedhehesha Nabii na wale walioamini pamoja naye» [At-Tahrim: 8], ilhali baadhi ya watu wa imani wataingia Motoni; na pia amesema: «Hakika unayemtia Motoni umemhizi»—jibu ni kwamba Anas na Qatadah walisema maana yake ni: yeyote utakayemwacha milele Motoni, hakika umemhizi.

Said bin Al-Musayyib alisema kuwa kauli hii inawahusu hasa wale ambao hawatatoka Motoni. Imepokewa kutoka kwa Anas, Mwenyezi Mungu amuwiye radhi, kutoka kwa Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake: «Hakika Mwenyezi Mungu atawaingiza watu Motoni, kisha atawatoa humo.» «Na walio dhulumu hawana wasaidizi.»

«Mola wetu Mlezi! Hakika sisi tumemsikia mwenye kuita»—yaani, Muhammad, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake; hivyo ndivyo walivyosema Ibn Masud na Ibn Abbas, Mwenyezi Mungu awawie radhi, pamoja na watu wengi. Al-Qurazi alisema kuwa mwenye kuita ni Qur’ani, kwa kuwa si kila mtu anayekutana na Mtume. «Akiitia Imani»—yaani, akiwaita waingie katika imani.

«Kwamba: Muaminini Mola wenu Mlezi; nasi tukaamini. Mola wetu Mlezi! Basi tusamehe madhambi yetu, na utufutie makosa yetu, na utufishe pamoja na watu wema»—yaani, tuwe miongoni mwa watu wema.

«Wanaomkumbuka Mwenyezi Mungu wakiwa wima na wakikaa kitako na wakilala kwa ubavu.» Ali bin Abi Talib, Ibn Abbas, An-Nakha‘i na Qatadah walisema: Hii inahusu Swala; mtu huswali akiwa amesimama, na asipoweza basi akikaa, na asipoweza basi akiwa amelala kwa ubavu.

Abu Uthman Said bin Ismail Ad-Dabbi alitueleza, Abu Muhammad Abdul Jabbar bin Muhammad Al-Jarahi akatueleza, Abu Al-Abbas Muhammad bin Ahmad Al-Mahbubi akatueleza, Abu Isa Muhammad bin Isa At-Tirmidhi akatueleza: Hammad alitueleza, Waki‘ akatueleza kutoka kwa Ibrahim bin Tahman, kutoka kwa Husayn Al-Muallim, kutoka kwa Abdullah bin Buraydah, kutoka kwa Imran bin Husayn, aliyesema: Nilimuuliza Mtume wa Mwenyezi Mungu kuhusu Swala ya mgonjwa. Akasema: «Swali ukiwa umesimama; usipoweza, basi ukiwa umekaa; na usipoweza, basi ukiwa umelala kwa ubavu.»

Wafasiri wengine walisema kuwa maana yake ni kuendelea kumdhukuru Mwenyezi Mungu katika hali zote kwa ujumla, kwa kuwa mara chache mtu huwa nje ya mojawapo ya hali hizi tatu. Mfano wake upo katika Sura An-Nisa: «Na mnapomaliza Swala, mkumbukeni Mwenyezi Mungu mkiwa wima, mmekaa na mmelala kwa ubavu» [An-Nisa: 103].

«Na hufikiri kuumbwa kwa Mbingu na Ardhi» na maajabu yaliyowekwa ndani yake, ili viwaongoze kutambua uwezo wa Mwenyezi Mungu na kujua kuwa viumbe hivyo vina Muumba, Mwenye uwezo, Mwendeshaji wa mambo na Mwenye hekima. Ibn Awn alisema: «Tafakuri huondoa kughafilika na kuleta khofu moyoni, kama vile maji yanavyoleta ukuaji wa mimea. Hakuna kinachong’arisha mioyo kama huzuni, wala kinachoipa nuru kama tafakuri.» «Mola wetu Mlezi»—yaani, husema: Mola wetu Mlezi.

«Hukuviumba hivi»—neno hili limerejea kwenye uumbaji, ndiyo maana hakusema “huyu”. «Bure»—yaani, kwa mchezo wala mzaha; bali umeviumba kwa ajili ya jambo kubwa. Neno «bure» limewekwa katika hali ya nasbi kwa kuondoa kiunganishi cha “kwa”, yaani: “kwa ubatili”. «Umetakasika! Basi tukinge na adhabu ya Moto.»

«Mola wetu Mlezi! Na utupe uliyo tuahidi kwa Mitume wako»—yaani, kupitia ndimi za Mitume Wako. «Wala usituhizi»—yaani, usituadhibu, usituangamize, usitufedheheshe wala kutudhalilisha. «Siku ya Kiyama. Hakika Wewe huvunji miadi.»

Ikiulizwa: Kwa nini walisema «Mola wetu Mlezi! Na utupe uliyo tuahidi kwa Mitume wako», ilhali wanajua kuwa Mwenyezi Mungu havunji ahadi? Jibu ni kuwa kauli hiyo ina umbo la dua, lakini maana yake ni taarifa: «Hakika utatupa uliyo tuahidi kupitia Mitume Wako.» Maana yake ni: «Tusamehe madhambi yetu, utufutie makosa yetu, wala usituhizi Siku ya Kiyama», ili utupe fadhila na rehema ulizotuahidi kupitia Mitume Wako.

Imesemwa pia kuwa maana yake ni: «Mola wetu Mlezi! Tufanye miongoni mwa wanaostahiki thawabu Zako na wanaopewa yale uliyowaahidi kupitia ndimi za Mitume Wako», kwa kuwa hawakuwa na yakini kuwa wanastahiki heshima hiyo, hivyo wakamwomba awafanye wastahiki. Na imesemwa kuwa waliomba ahadi ya ushindi dhidi ya maadui itimizwe haraka; walisema: «Tunajua kuwa huvunji ahadi, lakini hatuwezi kuvumilia subira Yako; basi fanya maadui zetu wafedheheke haraka na utupe ushindi dhidi yao.»