Du’aaji yimɓe hakkilante

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Caggal nde ɓe siforii Alla ko O walli ɓe ngam gomɗinde, e nde ɓe waɗi gomɗinal ngal ko ɓe ɗaɓɓitortoo Alla ngam timminde barke makko, ɓe ɗaɓɓitii mo yo O yoɓu ɓe ɗum, tee yo O timminan ɓe ko O fodani ɓe e dow ɗemɗe nulaaɓe makko: ballal e ɓeydaare e aduna, e kisal eɗɗiɗal Alla e Jannam makko e laakara. Ko fii Alla, Jom weley, fenaataa e fodoore. Alla jaabii du’aaji maɓɓe, jaɓi torraare maɓɓe; ɗum waɗi O wi’i:

«Joomi amen, men nanii noddoowo no nodda ngam gomɗinal» — ko ɗum woni Muḥammad, Alla yo O ɓeydu jam e kisal e makko. Maanaa mum ko o noddata yimɓe ngal, tee o ɗaɓɓitata ɓe e ngol, e asluuji mum e fannuuji mum. «Men gomɗini» — ko ɗum woni, men jaabii ɗum law, men yaawi yahde e makko. E ɗum ɓe humpitii barke Alla e dow maɓɓe, ɓe weltii e barke makko, tee ɓe waɗi ɗum ko sabu nde ɓe ɗaɓɓitata mo yo O yaafane ɓe junuubi maɓɓe, tee yo O momtu boneeji maɓɓe, sabu golle moƴƴe momtata golle bonɗe.

Kanko Mo barkini ɓe gomɗinal, O barkinan ɓe kisal timmungal. «Tee wurtin men e wondude e ɗigguɓe ɓen» — du’a ngal waɗi ɗaɓɓitannde Alla yo O wallu ɓe ngam waɗde ko moƴƴi, accude ko boni, ɗum ɗon waɗi gorko mawnuɗo wonde e hakkunde ɗigguɓe ɓen, tee yo O tabitin ɗum e makko haa e maayde.

Alla sifori yimɓe hakkilante ɓen wonde «hiɓe siftora Alla» e xaaluuji mum’en fof: «e darii, e jooɗii, e kaɓe ɗaɓɓitii e ɗole maɓɓe». Ɗum waɗi e kala sifaaaji siftorgal, e haala e ɓernde; e ɗum naatata salaatu e darii, so o waawaa ɗum o salata e jooɗii, so o waawaa ɗum o salata e ɗole. Tee ɓe «miijitotoo ko Alla tagi e kammuuli e leydi» ngam ƴeewtude e ɗum laabi ɗi ɗum tagiraa. Ɗum holli wonde miijitagol ko ibada, tee ko sifaa jibinaaɓe Alla ɓe annduɗi mo.

So ɓe miijitii e ɗi, ɓe annditi wonde Alla tagiraani ɗi meere, ɓe mbi’a: «Joomi amen, A tagiraani ɗum meere, senayee woodanii Ma» — A senii e kala ko haanataa darja Maa; ko e goonga A tagi ɗum, ngam goonga, e ɗum heewi goonga. «Ɗaɗndu men lepte yiite» — sabu A haɗa men golle bonɗe, A walla men golle moƴƴe, ngam men heɓa kisal e yiite. Ɗum waɗi kadi ɗaɓɓitannde Jannam, sabu so Alla ɗaɗndi ɓe e lepte yiite, ɓe heɓii Jannam. Kono nde kulol woni e ɓerɗe maɓɓe, ɓe ɗaɓɓitii Alla ko ɓuri teeŋtude e maɓɓe.

«Joomi amen, pellet, An, mo naaduɗaa yiite, goŋɗii A hoynii mo» — sabu o heɓii yiɗde Alla e tikkere makko, e tikkere malaa'ikaaɓe makko e awliyaaɓe makko, tee o heɓii hoyre nde alanaa o jaltirde e mayre walla mo hisnude e mayre. Ɗum waɗi O wi’i: «Alanaa tooñooɓe ɓen wallooɓe» ngam danndude ɓe e lepte makko. E ɗum holli wonde tooñooɓe ɓen naatata e mayre sabu tooñgol maɓɓe.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Caggal ɗum ɓe mbi’i: «Joomi amen, pellet, An, mo naaduɗaa yiite, goŋɗii A hoynii mo»; maanaa mum ko A torii mo, A holli hoyre makko yeeso yimɓe darjitol. «Alanaa tooñooɓe ɓen wallooɓe» — wonde ñalnde darnde alanaa ɓe kisiɗinoowo e maa, tee alanaa ɓe laabi e ko A yiɗi waɗde e maɓɓe.

«Joomi amen, men nanii noddoowo no nodda ngam gomɗinal» — wonde noddoowo noddata ngam gomɗinal, kanko woni Nulaaɗo, Alla yo O ɓeydu jam e kisal e makko. «Wonaa: gomɗinee Joomi mon; men gomɗini» — men jaabii mo, tee men rewii mo. «Joomi amen, yaafane men junuubi amen» — sabu gomɗinal amen e rewgol amen Nulaaɗo Maa, yaafane men junuubi amen, maanaa mum ko suuɗe ɗi. «Motonaa men boneeji amen» — ko woni hakkunde amen e Maa.

«Tee wurtin men e wondude e ɗigguɓe ɓen» — haɗdu men e ɓe moƴƴuɓe.

Caggal ɗum Alla sifori yimɓe hakkilante ɓen, O wi’i: «ɓe siftoroo Alla e darii, e jooɗii, e kaɓe ɗaɓɓitii e ɗole maɓɓe». E Sahih al-Bukhari, jowitii e ‘Imrān ibn Ḥuṣayn, Alla yo O weldo e makko, Nulaaɗo Alla wi’i: «A salata e darii; so a waawaa, salata e jooɗii; so a waawaa, salata e ɗole mak.» Maanaa mum: ɓe accataa siftorgol Alla e xaaluuji maɓɓe fof, e ɓerɗe maɓɓe, e miijaaji maɓɓe, e ɗemɗe maɓɓe. «Tee hiɓe miijitotoo e taggol kammuuli e leydi» — ɓe faamoo ko woni heen e hikmaaɗi ɗi hollata teddungal Taguɗo, baawɗe makko, ganndal makko, hikmaa makko, suɓaade makko e yurmeende makko.

Abu Sulaymān ad-Dārānī wi’i: «Mi yaltaa e suudu am, tee mi yi'aali hay huunde, si tawii mi yiyataali heen neɗɗa Alla yoɓii e mayre e barke makko, walla woni heen ko mi heɓata e mayre jannde.» Ibn Abī ad-Dunyā riwoyii ɗum e deftere makko «At-tafakkur wal-i‘tibār» (Miijitagol e heɓde tinndinoore). Al-Ḥasan al-Baṣrī wi’i: «Miijitagol saa’a gooto ɓuri darngal jemma.» Al-Fuḍayl wi’i: Al-Ḥasan wi’i: «Miijaandi ko ɗisngal hollu maa moƴƴere maa e bone maa.»

Sufyān ibn ‘Uyaynah wi’i: «Miijitagol ko lewru naatata e ɓernde maa.» Tee o laatani ɗum ɗemngal ngal: «So neɗɗo heɓii miijitagol, kala huunde wonande mo jannde.»

E ‘Īsā, jam e makko, wi’ete: «Welɓe ko mo haala mum siftorgol, woppuɗe mum miijitagol, tee yiite mum tinndinoore.» Luqmān al-ḥakīm wi’i: «Jooɗagol goɗɗungal ɓural ina addana miijitagol; miijitagol juutɗingol ina hollata wonde o memii dammbugal Jannam.» Wahb ibn Munabbih wi’i: «Miijitagol neɗɗo juutɗaani, si tawii o faamaali; tee neɗɗo faamaaki, si tawii o ganndaali; tee neɗɗo ganndaaki, si tawii o waɗaali.» ‘Umar ibn ‘Abd al-‘Azīz wi’i: «Haala siftorgol Alla, Jom teddungal e teddugu; tee miijitagol e barke Alla ko ibada ɓurɗo.»

Mughīth al-Aswad wi’i: «Yillotoo maayo e kala ñalnde ngam ɓe miijita; ƴeewto ko woni e nokku darnde ɓerɗe mon; ndaara e tuugnugol yimɓe ɗiɗi ɗi yahata Jannam walla yiite. Hokkitee ɓerɗe mon e ɓandu mon siftorgol yiite, nderuuji mum e kadi nderuuji mum.» O woni e yarede haa o heɓi yaltude ɗum e hakkunde kawtal makko, ɓernde mum yahi.

‘Abdullāh ibn al-Mubārak wi’i: «Gorko memii darwisa e hakkunde maayo e nokku bawɗo; o noddi mo, o wi’i: “Darwisa, koɗe ɗiɗi e koɗe aduna woni e maa, e ɗi heɓa tinndinoore: koɗel yimɓe e koɗel jawdi.”» ‘Abdullāh ibn ‘Umar, so o yiɗi ƴeewtude ɓernde makko, o yaha e wuro boɗɗo, o darii e dammbugal mum, o nodda e sawtu munyinuɗo: «Hol no mawɓe mum?» Caggal ɗum o rutta hoore mum, o wi’a: «Kala huunde maa huutotoo, si wonaa yeeso Alla» (al-Qaṣaṣ 28:88). Ibn ‘Abbās wi’i: «Rak’a ɗiɗi e miijitagol, laaɓɗi, ɓuri darngal jemma ɓernde ina ñawii.»

Al-Ḥasan wi’i: «Aɗa, ɓiɗɗo Aadam, ñaam e hakkunde ɓanndu maa, yar e hakkunde mum, tee accan hakkunde mum, ngam a heɓa laabi miijitagol.» Gooto e gannduɓe wi’i: «Mo ndaarata aduna tee o waɗataa e mayre ko jannde, yiite ɓernde mum maa uddita e no ɗum heddii e ɗuum laaɓtol.» Bishr al-Ḥāfī wi’i: «So yimɓe miijitii e mawngal Alla, ɓe ɗon rewataa mo.» Al-Ḥasan riwoyii, e ‘Āmir ibn Qays, o wi’i: «Mi nani yimɓe heewɓe, wonaa gooto walla ɗiɗo walla tati e Sahabaaɓe Nulaaɗo Alla, Alla yo O ɓeydu jam e kisal e makko, ɓe mbi’a wonde lewru gomɗinal walla lewru gomɗinal ko miijitagol.»

E ‘Īsā, jam e makko, wi’ete: «A ɓiɗɗo Aadam lo’uɗo, hul Alla kala nokku nde a woni. Wonaa e aduna wonaa koɗo; waɗtu masjiduuji ko suudu maa, janngin gite maa yarde, ɓandu maa muñal, ɓernde maa miijitagol, tee hoto a ɓeydu e jiɗɗugol ñaamdu janngo.» E ‘Umar ibn ‘Abd al-‘Azīz, Alla yo O weldo e makko, wi’ete o yarii ñalnde gooto e yeeso sahaabaaɓe makko. Ɓe naamnii mo ko waɗi.

O wi’i: «Miijitike e aduna e welooje mum, yiɗe mum e ɗemɗe mum, tee mi heɓi e ɗum tinndinoore: welooje mum ina timma e law, caggal ɗum bonannde mum ina heewta. So alanaa e mayre tinndinoore wonande mo heɓata jannde, nde heen waajotooɓe wonande mo nde siftoritii.» Ibn Abī ad-Dunyā wi’i: al-Ḥusayn ibn ‘Abd ar-Raḥmān jannginno mo: «Welooje gomɗinɗo ko miijitagol, tee welooje gomɗinɗo ko tinndinoore. Men yettina Alla tan; men fof woni e haɗe.

Jom laahu, e o yaadi, tee o annditaani. Jom yonki woni e ko ɓuri yiɗde, moƴƴi. E nder jibinirgol ndiyam, e sombra leggal, e welooje ɗaaɗi e ɓernde e ñaamdu.»

Alla ɓeeli ɓe miijitataa e tagaaɗi makko, ɗi hollata zati makko, sifaaɗi makko, laawol makko, qadar makko e aayaaji makko. O wi’i: «Hol no ɗiɗi aayaaji e kammuuli e leydi, ɓe memoo heen, tee ɓe ina jooɗii e hoore mum’en? E ɗum wonaa ɗum, heewɓe e maɓɓe gomɗinataa Alla si wonaa hiɓe waɗa shirk»; O yetti jeyaaɓe makko gomɗinɓe: «ɓe siftoroo Alla e darii, e jooɗii e kaɓe ɗaɓɓitii e ɗole maɓɓe, hiɓe miijitotoo e taggol kammuuli e leydi», ɓe mbi’a: «Joomi amen, A tagiraani ɗum meere» — A tagiraani ngol taggol meere; ko e goonga, ngam A yoɓu ɓe bonɓe e ko ɓe waɗi, tee A yoɓu ɓe moƴƴuɓe yoɓaare moƴƴere.

Caggal ɗum ɓe sennaa mo e taggol meere e huunde meere, ɓe mbi’a: «Senayee woodanii Ma» — e wonde A tagata hay huunde meere. «Ɗaɗndu men lepte yiite» — A Jom taguɗo e goonga e adilaaku; A Jom nde senii e neeɓe, e boni, e taggol meere; ɗaɗndu men lepte yiite, e semmbe Maa e baawɗe Maa. Tabitɗin men e golle ɗe A yiɗi, tee wallu men golle moƴƴe ɗe ardata men e Jannatul-na‘iim, tee ɗaɗnda men e lepte maa tiiɗɗe. Al-Qaṣaṣ 28:88; Yūsuf 12:105–106.

«Joomi amen, okku men ko A fodani men kon e dow nulaaɓe Maa»; maanaa mum ko ko A fodani men e ɗemɗe nulaaɓe Maa. Wiyete kadi: ko ko A fodani men sabu gomɗinal amen e nulaaɓe Maa. Ɗum ɓuri laaɓde. Imām Aḥmad wi’i: Abū al-Yamān haalii men, Ismā‘īl ibn ‘Ayyāsh haalii men, e ‘Amr ibn Muḥammad, e Abū ‘Iqāl, e Anas ibn Mālik, Alla yo O weldo e makko, o wi’i Nulaaɗo Alla wi’i: «‘Asqalān ko gooto e ɗiɗi nderooji; Alla maa umminto heen ñalnde darnde yimɓe dubu cappanɗe tati, alanaa ɓe hisaab; O umminto heen kadi yimɓe dubu cappanɗe jeegom ɗiɗi, ɗe maayii e laawol Alla, ɗe yahi e makko ko njuɓɓudi.

E mayre woni safooji ɗe maayii e laawol Alla; hoore maɓɓe cikki, ɗe njuɓɓi hoore maɓɓe e juuɗe maɓɓe, ɗiɗi maɓɓe ina waɗi yiite. Ɓe mbi’a: “Joomi amen, okku men ko A fodani men kon e dow nulaaɓe Maa, tee hoto hoynu men ñalnde darnde; pellet An A fenaataa e fodoore.” O wi’a: “Bocciiɗo am goonga. Lootitee ɓe e maayo al-bayḍā’.

Ɓe yaltata e mayre laaɓɗe, hoyɓe; ɓe yahata e Jannam, no ɓe yiɗi.”» Ngol hadiisa ko gooto e hadiisaji ɓurɗi laaɓde e Musnad; wonɓe ina waɗa ɗum hadiisa waɗaa, Alla ko ɓuri ganndude.

«Tee hoto hoynu men ñalnde darnde» — yeeso yimɓe fof. «Pellet An A fenaataa e fodoore» — fodoore nde A humpiti ko nulaaɓe Maa, ko ɗum woni darnde ñalnde darnde yeeso Maa. Al-Ḥāfiẓ Abū Ya‘lā wi’i: al-Ḥārith ibn Surayj haalii men, al-Mu‘tamir haalii men, al-Faḍl ibn ‘Īsā haalii men, e Muḥammad ibn al-Munkadir, e Jābir ibn ‘Abd Allāh, o wi’i Nulaaɗo Alla wi’i: «Hoyre e hoynugol ina heɓa ɓiɗɗo Aadam e darnde yeeso Alla ñalnde darnde, haa gorko maa yiɗu yo ɗum yamiroo mo yahde yiite.» Ɗum ko hadiisa ɗo feewaani.

Tabit ko Nulaaɗo Alla janngintoo ɗee aayaaji sappo cakkitiiɗi e Sūratu Āli ‘Imrān so o ummii jemma ngam Tahajjud. Al-Bukhārī, Alla yo O yurme mo, wi’i: Sa‘īd ibn Abī Maryam haalii men, Muḥammad ibn Ja‘far haalii men, e Sharīk ibn ‘Abd Allāh ibn Abī Namir, e Kurayb, e Ibn ‘Abbās, o wi’i: Mi ɗaanii e gorko njaatigi am Maymūnah. Nulaaɗo Alla haali e koreeji makko seeɗa, caggal ɗum o ɗaana. Nde waati tati jemma caggal yaltude, o ummii, o ndaari kammu, o wi’i: «E taggol kammuuli e leydi e waylitgol jemma e ñalawma, ko aayaaji wonani yimɓe hakkilante.»

Caggal ɗum o ummii, o lootii, o soɓitii, o sali rak‘a sappo e go’o. Bilāl noddi salaatu, o sali rak‘a ɗiɗi, caggal ɗum o yahi, o sali subaka e yimɓe. Muslim kadi riwoyii ɗum e Abū Bakr ibn Isḥāq aṣ-Ṣan‘ānī, e Ibn Abī Maryam. Al-Bukhārī kadi riwoyii ɗum e laabi goɗɗi, e Mālik, e Makhramah ibn Sulaymān, e Kurayb, e Ibn ‘Abbās: o ɗaanii e Maymūnah, debbo Nulaaɗo Alla, ɗe ko ɓiyum maama makko.

O wi’i: Mi ɗaanii e daande barke, Nulaaɗo Alla e koreeji makko ɗaani e daande mum. Nulaaɗo Alla ɗaanii haa hakkunde jemma, walla seeɗa yeeso ɗum walla caggal ɗum. O ummii e ɗaanugol, o seeki ndeme ɗaanugol e yeeso makko e juuɗe makko, caggal ɗum o janngi aayaaji cakkitiiɗi sappo e Sūratu Āli ‘Imrān. Caggal ɗum o yahi e leelal ndiyam ngal e dokkal, o lootii no feewi, o ummii ngam salaade.

Ibn ‘Abbās wi’i: Mi ummii, mi waɗi hono ko o waɗi, caggal ɗum mi yahi, mi darii e sara makko. Nulaaɗo Alla waɗi juuɗe makko nano e hoore am, o heɓi noppal am nano, o doɗɗi ɗum. O sali rak‘a ɗiɗi, ɗiɗi, ɗiɗi, ɗiɗi, ɗiɗi, ɗiɗi, caggal ɗum o witi; o ɗaanii haa noddoowo salaatu ari, o ummii, o sali rak‘a ɗiɗi ɗiɗi, caggal ɗum o yahi o sali subaka. Ko hono ɗum ɓeyɗe riwoyii ɗum e laabi goɗɗi e Mālik; Muslim e Abū Dāwūd kadi riwoyii ɗum e laabi goɗɗi e Makhramah ibn Sulaymān.

Laawol goɗngol e ngol hadiisa, Ibn Mardawayh riwoyii ɗum e Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn ‘Alī, e Abū Yaḥyā ibn Abī Masrah, e Khallād ibn Yaḥyā, e Yūnus ibn Abī Isḥāq, e al-Minhāl ibn ‘Amr, e ‘Alī ibn ‘Abd Allāh ibn ‘Abbās, e ‘Abd Allāh ibn ‘Abbās, o wi’i: al-‘Abbās yamiri mi yo mi ɗaana e koreeji Nulaaɗo Alla, mi ƴeewto salaatu makko. Nulaaɗo Alla salii ‘ishā e yimɓe haa neɗɗo gooto alaa e masjid si wonaa makko. O ummii, o memi mi, o wi’i: «Hol ko ɗoo? ‘Abd Allāh?»

Mi wi’i: «Eey.» O wi’i: «Ko honɗun?» Mi wi’i: «Al-‘Abbās yamiri mi yo mi ɗaana e maa jooni.» O wi’i: «Ar, ar!» Nde o naatnoo, o wi’i: «Yaŋŋin ɗaanaare, ‘Abd Allāh?» Ɓe addani mo ɗaanaare e skin. Nulaaɗo Alla ɗaanii e mayre haa mi nani o horoo.

Caggal ɗum o ummii e daande ɗaanaare, o jooɗii, o ɓantini hoore makko kammu, o wi’i: «Subḥāna al-Malik al-Quddūs» sappo tati; caggal ɗum o janngi aayaaji cakkitiiɗi e Sūratu Āli ‘Imrān haa o timmini ɗi. Muslim, Abū Dāwūd e an-Nasā’ī kadi riwoyii hadiisa e ɗum e ‘Alī ibn ‘Abd Allāh ibn ‘Abbās.

Laawol goɗngol, Ibn Mardawayh riwoyii ɗum e ‘Āṣim ibn Bahdalah, e won e jaatigi makko, e Sa‘īd ibn Jubayr, e Ibn ‘Abbās: Nulaaɗo Alla yaltiri jemma caggal nde ɗum yaadi, o ndaari kammu, o janngi aya ngal: «E taggol kammuuli e leydi e waylitgol jemma e ñalawma, ko aayaaji wonani yimɓe hakkilante» haa timmude sura. Caggal ɗum o wi’i: «Alla, waɗ lewru e ɓernde am, lewru e nanɗe am, lewru e gite am, lewru e nano am, lewru e nyaamo am, lewru yeeso am, lewru caggal am, lewru dow am, lewru les am, tee ɓeydu lewru am ñalnde darnde.»

Ngol du’a tabitii e laabi goɗɗi e Sahih, e riwaaya Kurayb, e Ibn ‘Abbās, Alla yo O weldo e maɓɓe.

Ibn Mardawayh e Ibn Abī Ḥātim riwoyii kadi e Ja‘far ibn al-Mughīrah, e Sa‘īd ibn Jubayr, e Ibn ‘Abbās: Quraysh ari to Yahudiyankooɓe, ɓe mbi’i: «Hol ɗi aayaaji ɗi Muusaa ardi e mon?» Ɓe mbi’i: «Ɗaɓɓere makko e juuɗe makko ɓalewuɗe ngam yiyde.» Ɓe ari to Nasaarankooɓe, ɓe mbi’i: «Hol no ‘Īsā wonirnoo e mon?» Ɓe mbi’i: «O jaɓɓitnoo gite ɓe cebe e ɓe ɓalɗuɗe, o umminnoo maayɓe.»

Caggal ɗum ɓe ari to Nulaaɗo Alla, ɓe mbi’i: «Noddu Joomi maa yo O waɗan men Ṣafā ko kaaƴel.» O ɗaɓɓitii Joomi mum, Jom teddungal, aaya ngal warii: «E taggol kammuuli e leydi e waylitgol jemma e ñalawma, ko aayaaji wonani yimɓe hakkilante.» O wi’i: «Yo ɓe miijitu e ɗe.» Ɗum ko lafzi Ibn Mardawayh.

Aṭ-Ṭabarānī jokkitiino ko hono ɗum yeeso e aya ngal. Ɗum ina holli wonde ɗee aayaaji Makkah, kono ko anndaa ko ɗe Madinah; ɗum tawi e hadiisa goɗngol. Ibn Mardawayh wi’i: Ismā‘īl ibn ‘Alī ibn Ismā‘īl haalii men, Aḥmad ibn ‘Alī al-Ḥarrānī haalii men, Shujā‘ ibn Ashras haalii men, Ḥashraj ibn Nabātah al-Wāsiṭī Abū Mukram haalii men, e al-Kalbī — ko Abū Janāb — e ‘Aṭā’: Mi e Ibn ‘Umar e ‘Ubayd ibn ‘Umayr yahii to ‘Ā’ishah, Alla yo O weldo e mayre. Men naatnoo to mayre, hakkunde amen e mayre woni hijāb.

O wi’i: «‘Ubayd, ko honɗun haɗi maa yillitaade amen?» O jaabii: «Ko haala ɗaɓɓitorde: “Yillo seeɗa, yiɗde ina ɓeyda.”» Ibn ‘Umar wi’i: «Accen, haalan men e ko ɓuri welde ko a yiynoo e Nulaaɗo Alla.» O yarii, o wi’i: «Golle makko fof ko majjii; o ari to am jemma am haa ɓannde makko memii ɓannde am.

Caggal ɗum o wi’i: “Accam, mi rew Joomi am.” Mi wi’i: “E Alla, mi yiɗi ɓadaare maa, tee mi yiɗi a rew Joomi maa.” O ummii e leelal ndiyam, o lootii, o ɓeydaali ndiyam; caggal ɗum o ummii o sali, o yarii haa hiitee makko weeti, o sujjii haa o yarii leydi, caggal ɗum o jooɗii e sara makko o yarii, haa Bilāl ari o noddana salaatu subaka.» O wi’i: «Joomi Alla, ko honɗun waɗi a yara?

Alla yaafii maa junuubi maa garɗi e ɗi caggal garɗi.» O wi’i: «Woy, Bilāl, ko honɗun haɗi mi yarde, tee aaya ngal warii e am jemma: “E taggol kammuuli e leydi e waylitgol jemma e ñalawma, ko aayaaji wonani yimɓe hakkilante”» Caggal ɗum o wi’i: «Woy mo janngata ɗum, o miijitaani e ɗum.» ‘Abd ibn Ḥumayd riwoyii ɗum e Ja‘far ibn ‘Awn, e Abū Janāb al-Kalbī, e ‘Aṭā’, e ɓeydudi tee timmitudi.

Abu Ḥātim ibn Ḥibbān kadi riwoyii ɗum e Sahih makko, e ‘Imrān ibn Mūsā, e ‘Uthmān ibn Abī Shaybah, e Yaḥyā ibn Zakariyyā, e Ibrāhīm ibn Suwayd an-Nakha‘ī, e ‘Abd al-Malik ibn Abī Sulaymān, e ‘Aṭā’, o wi’i: Mi e ‘Ubayd ibn ‘Umayr naatii to ‘Ā’ishah, o siftori ko hono ɗum. ‘Abd Allāh ibn Muḥammad ibn Abī ad-Dunyā riwoyii ɗum kadi e deftere makko «At-tafakkur wal-i‘tibār», e Shujā‘ ibn Ashras.

Caggal ɗum o wi’i: al-Ḥasan ibn ‘Abd al-‘Azīz haalii mi, o wi’i: Mi nani Sunayd ina siftora Sufyān — ko ath-Thawrī — o jokkiti ɗum to Nulaaɗo, o wi’i: «Mo janngi aayaaji cakkitiiɗi e Āli ‘Imrān, tee o miijitaani e ɗe, woy e makko!» O limti ɗe e hoore juuɗe makko sappo. Al-Ḥasan ibn ‘Abd al-‘Azīz wi’i: ‘Ubayd ibn as-Sā’ib humpitii mi wonde ɓe naamni al-Awzā‘ī: «Ko woni timmital miijitagol e ɗe?» O jooɗii seeɗa, caggal ɗum o wi’i: «O jannga ɗe, tee o faama ɗe.»

Ibn Abī ad-Dunyā wi’i: Qāsim ibn Hāshim haalii mi, ‘Alī ibn ‘Ayyāsh haalii mi, ‘Abd ar-Raḥmān ibn Sulaymān haalii mi: Mi naamnii al-Awzā‘ī ko famɗi ko mo miijitotoo e ɗe ina heɓata, tee ko hisnata mo e woyru ndu? O jooɗii seeɗa, caggal ɗum o wi’i: «O jannga ɗe, tee o faama ɗe.» Alla yo O weldo e ɓen ɗiɗi; al-Kalbī; Alla Jom teddungal; ‘Abd Allāh ibn ‘Umar.

Hadiisa goɗngol e majjere: Abū Bakr ibn Mardawayh wi’i: ‘Abd ar-Raḥmān ibn Bashīr ibn Numayr haalii men, Isḥāq ibn Ibrāhīm al-Bustī haalii men; tee o wi’i: Isḥāq ibn Ibrāhīm ibn Zayd haalii men, Aḥmad ibn ‘Amr haalii men; ɓe ɗiɗo fof ɓe riwoyii e Hishām ibn ‘Ammār, e Sulaymān ibn Mūsā az-Zuhrī, e Muẓāhir ibn Aslam al-Makhzūmī, e Sa‘īd ibn Abī Sa‘īd al-Maqburī, e Abū Hurayrah wonde Nulaaɗo Alla janngitnoo jurɗe sappo e cakkitiiɗe e Sūratu Āli ‘Imrān kala jemma. Muẓāhir ibn Aslam ko raawi lo’uɗo.

Tafsiir al-Baghawi

«Joomi amen, pellet, An, mo naaduɗaa yiite, goŋɗii A hoynii mo» — maanaa mum ko A torii mo. Wiyete kadi: A majjini mo, walla A ɓalɗini mo, ngam ko Alla wi’i: «Tee hoto A hoynu mi e ɗe o jokka e makko» (Hūd 11:78). So goɗɗo naamnii: Alla wi’i: «Ñalnde Alla hoynataako Nulaaɗo e ɓe gomɗini e makko» (at-Taḥrīm 66:8), tee e yimɓe gomɗinɓe wonɓe naatata yiite; e Alla wi’i: «Pellet, mo naaduɗaa yiite, goŋɗii A hoynii mo.» Jaabtol ko Anas e Qatādah mbi’i: maanaa mum ko: mo Alla wurtinii e yiite, A hoynii mo.

Sa‘īd ibn al-Musayyib wi’i: ɗum ko heewi e mo jaltataake e mayre. Anas riwoyii e Nulaaɗo Alla, Alla yo O weldo e makko, wonde: «Alla naadata yimɓe yiite, caggal ɗum O yaltingo ɓe e mayre.» «Alanaa tooñooɓe ɓen wallooɓe.»

«Joomi amen, men nanii noddoowo» — ko Muḥammad, Alla yo O ɓeydu jam e kisal e makko, hono ko Ibn Mas‘ūd e Ibn ‘Abbās, Alla yo O weldo e maɓɓe, e heewɓe wi’i. Al-Quraẓī wi’i: ko Kor’aan; sabu wonaa kala neɗɗo yiyata Nulaaɗo Alla. «No nodda ngam gomɗinal» — ko e gomɗinal. «Wonaa: gomɗinee Joomi mon, men gomɗini.

Joomi amen, yaafane men junuubi amen, motonaa men boneeji amen, tee wurtin men e wondude e ɗigguɓe ɓen» — maanaa mum ko: e hakkunde ɓe ɗigguɓe ɓen.

«Ɓe siftoroo Alla e darii, e jooɗii, e ɗole maɓɓe.» ‘Alī ibn Abī Ṭālib, Ibn ‘Abbās, an-Nakha‘ī e Qatādah, Alla yo O weldo e maɓɓe, ɓe mbi’i: ɗum ko e salaatu: o salata e darii; so o waawaa, o salata e jooɗii; so o waawaa, o salata e ɗole.

Abū ‘Uthmān Sa‘īd ibn Ismā‘īl aḍ-Ḍabbī humpitii men, Abū Muḥammad ‘Abd al-Jabbār ibn Muḥammad al-Jarrāḥī humpitii men, Abū al-‘Abbās Muḥammad ibn Aḥmad al-Maḥbūbī humpitii men, Abū ‘Īsā Muḥammad ibn ‘Īsā at-Tirmidhī humpitii men: Hannād humpitii men, Wakī‘, e Ibrāhīm ibn Ṭahmān, e Ḥusayn al-Mu‘allim, e ‘Abd Allāh ibn Buraydah, e ‘Imrān ibn Ḥuṣayn, o wi’i: Mi naamnii Nulaaɗo Alla fii salaatu neɗɗo sicko. O wi’i: «Salat e darii; so a waawaa, salat e jooɗii; so a waawaa, salat e ɗole.»

Kono tafsiirɓe ɓen fof mbi’i maanaa mum ko ɗon siftora Alla kala xaaluuji, sabu neɗɗo ko famɗi o heɓataa ko wonaa e ɗee xaaluuji tati. Ko hono ɗum woni e Sūratu an-Nisā’: «So on timmini salaatu, siftoroo Alla e darii, e jooɗii, e ɗole mon» (an-Nisā’ 4:103).

«Tee hiɓe miijitotoo e taggol kammuuli e leydi» e ko Alla waɗi e maajum e kañum ko feewi ngam hollude ɓe baawɗe Alla, tee ngam ɓe anndu wonde ko mo tagi ɗum, baawɗo, ñaawɗo e laatiiɗo. Ibn ‘Awn wi’i: «Miijitagol ina yaatna heegu, tee ina waɗana ɓernde kulol no ndiyam waɗirta heɓere e nyaamdu. Hay huunde laaɓnataali ɓerɗe hono ɗemngal, tee hay huunde ɓeydataali lewru e mum hono miijitagol.»

«Joomi amen» — ɓe mbi’a: Joomi amen. «A tagiraani ɗum» — o ruttini ɗum e taggol, ɗum waɗi ko o wi’i «ɗum», wonaa «nde». «Meere» — maana mum ko meere e fingol; kono A tagii ɗum ngam huunde mawnde. «Meere» (bāṭilan) waɗii ko ɗum e nder wiyde, ɗum ɗon foti wonde «e meere» (bil-bāṭil). «Senayee woodanii Ma, ɗaɗndu men lepte yiite.»

«Joomi amen, okku men ko A fodani men kon e dow nulaaɓe Maa» — maanaa mum ko e ɗemɗe nulaaɓe Maa. «Tee hoto hoynu men» — hoto lepte men, hoto majjina men, hoto ɓalɗina men, hoto torra men. «Ñalnde darnde, pellet An A fenaataa e fodoore.» So goɗɗo naamnii: ko hol maanaa ɓe wi’i «Joomi amen, okku men ko A fodani men kon e dow nulaaɓe Maa», nde ɓe anndii wonde Alla fenaataa e fodoore?

Jaabtol ko: haala mum dukaaji, kono maanaa mum ko kabaaru: «Aɗa joɓan men ko A fodani men kon e dow nulaaɓe Maa.» Maanaa ɗum ko: «Yaafane men junuubi amen, motonaa men boneeji amen, hoto hoynu men ñalnde darnde», ngam A joɓan men ko A fodani men e barke e yurmeende e dow nulaaɓe Maa. Wiyete kadi: «Joomi amen, waɗ men e yimɓe ɓe heɓata yoɓaare Maa, tee okku ɓe ko A fodani ɓe e ɗemɗe nulaaɓe Maa», sabu ɓe alaa tabbitinol wonde ɓe haani e teddungal ngal, ɗum waɗi ɓe torii Alla yo O waɗ ɓe ɓe haani ngal.

Wiyete kadi: ɓe ɗaɓɓitii Alla yo O yaawna ɓe ko O fodani ɓe e ballal e dow ganyoɓe; ɓe mbi’i: «Men anndii wonde An A fenaataa e fodoore, kono men muñataa muñal Maa; yaawnu hoyre maɓɓe, wallu men e dow maɓɓe.»