Mormii cunqursaa irraa bilisa ba’uu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Kun Rabbiin gabroota Isaa mu’minoota ta’an jajjabeessee karaa Isaa keessatti akka lola’aniif kakaasuu isaati; kana gochuun dirqama isaanii ta’ee, dhiisuun isaanii immoo komii guddaa isaanitti fiduudha. Kanaafis ni jedhe: «Maaltu isin mudate, karaa Rabbii keessatti akka hin lolne?» Haalli isaa immoo, dhiironni, dubartoonni fi ijoolleen dadhaboo ta’an mala ittiin of baraaran hin qaban, karaa ittiin ba’anis hin argatan. Kana malees, diinonni isaanii miidhaa guddaa isaan irraan ga’aniiru.

Isaanis Rabbiin akka magaalaa ummanni ishee ofii isaanii kufrii fi shirkiidhaan, mu’minootas miidhaa isaan irraan ga’uun, karaa Rabbii irraa dhowwuu fi amantii isaanii waamuu fi hijraa godhuu irraa ittisuudhaan miidhaa geessisan sana keessaa isaan baasu kadhatu. Rabbiin akka nama dhimma isaanii dhaabbatuu fi gargaaraa, magaalaa ummanni ishee miidhaa geessisan sana keessaa isaan baasu isaaniif godhus kadhatu.

Kanaafuu, haala kana keessatti jihaada keessan gochuun, maatii, ijoollee fi dubartoota dhorkamoo keessan ittisuu fi isaaniif loluu keessaa ta’a; waa’ee kaafiroota irratti injifannoo argachuu hawwuu qofa irraa miti. Jihaadni kun faayidaa guddaa qaba, namni irraa hafu immoo komii cimaadhaan komatama; garuu jihaadni isin keessaa dadhaboo ta’an baraaruuf godhamu mindaa guddaa fi bu’aa caalu qaba, sababni isaas inni diina ofirraa ittisuu keessaa ta’eef.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Rabbiin gabroota Isaa mu’minoota ta’an karaa Isaa keessatti akka jihaadaniif, akkasumas Makkaa keessatti dhiironni, dubartoonni fi ijoolleen dadhaboo turan, achi jiraachuu irraa dhiphatan akka baraaran isaan kakaasa. Kanaaf Rabbiin ni jedhe: «Isaan akkana jedhan: “Gooftaa keenya! Magaalaa kana keessaa nu baasi”» jechuun Makkaa jechuu dha; akkuma jecha Rabbii olta’aa: «Magaalonni meeqa, kan humna caalaa magaalaa kee si baastee caalan» (Muhammad 47:13). Sana booda Rabbiin magaalaa sana akkana jechuun ibse: «Ummanni ishee miidhaa geessisaa ta’e; gargaaraa Si biraa nuuf taasisi, tumsaas Si biraa nuuf taasisi.»

Jechuunis: nama dhimma keenya dhaabbatuu fi nu gargaaru, Si biraa nuuf qopheessi. Al-Bukhaariin akkana jedhe: ‘Abdullaah ibn Muhammad nuuf hime; Sufyaan nuuf hime, ‘Ubaydullaah irraa; innis akkana jedhe: Ibn ‘Abbaas akkana jedhee dhaga’e: “Anii fi haati koo dadhaboo ta’an keessaa turre.”’ Suleymaan ibn Harb nuuf hime; Hammaad ibn Zayd nuuf hime, Ayyuub irraa; innis Ibn Abii Mulaykah irraa, Ibn ‘Abbaas aayaa «Dhiironni, dubartoonni fi ijoolleen dadhaboo ta’an malee» jedhu qara’ee akkana jedhe: “Anii fi haati koo warra Rabbiin olta’aan dhiifama isaaniif godhe keessaa turre.” Muhammad: 13; abbaan koo.

Tafsiira Al-Baghawii

Jechi Isaa «Maaltu isin mudate, akka hin lolne?» jechuun jihaada akka hin goone jechuu dha. «Karaa Rabbii keessatti» jechuun ajaja Rabbii keessatti; Rabbiin jihaada dhiisuu isaaniitiif isaan komata. «Dadhabootaaf» jechuun: dadhaboo ta’an baraaruuf.

Ibn Shihaab akkana jedhe: “Karaa dadhaboota baraaruu keessatti”; akkasumas, harka mushrikoota jalaa dadhaboo ta’an baasuu jechuudha jedhame. Makkaa keessatti gareen isaanii turan. «Dhiironni, dubartoonni fi ijoollee» jechuun mushrikoonni miidhaa hedduu isaan irraan ga’aa turan. Isaan sun akkana jechuun kadhatu: «Gooftaa keenya!

Magaalaa ummanni ishee miidhaa geessisu kana keessaa nu baasi.» Magaalaan sun Makkaa dha. «Miidhaa geessisu» jechuun mushrika ta’uu dha; «ummanni ishee» jechuun ummata magaalattii, kan amala isaanii shirkii ta’e jechuu dha. Jechi «miidhaa geessisu» kasraa [sagalee i gabaabaa] qaba; sababiin isaas, inni «ummata» ibsa.

Ummanni garuu gara magaalattii deebi’a; kanaaf waan tokko akkuma magaalattiin goote fakkaata. Akkuma ati «nama ija isaa bareedduutti nan darbe» jettu. «Nama dhimma keenya dhaabbatu Si biraa nuuf taasisi» jechuun nama dhimma isaanii hoogganu jechuu dha. «Tumsa Si biraa nuuf taasisi» jechuun nama diina nu irraa ittisu jechuu dha.

Rabbiin kadhannaa isaanii qeebale; yeroo Ergamaan Rabbii ﷺ Makkaa bane, ‘Attaab ibn Usayd isaan irratti bulchaa godhee muudee, nama miidhamtoota miidhaa geessisota irraa haqaan ga’u taasisuudhaan gargaaraa isaanii godhe.