Amantii fi ragoota wajjin galmaa’uu
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ. رَبَّنَا آمَنَّا، فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ، وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ، وَنَطْمَعُ، أَنْ يُدْخِلَنَا. رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ.
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
Sagalee fe'uun hin danda'amne. Booda irra deebi'ii yaali.
)Kiristaanonni) yeroo waan gara ergamichaa buufame dhagayan, sababaa dhugaa beekaniif jecha kan ijji isaanii imimmaan dhangalaatu argitaNi jedhu: "(Yaa) Gooftaa keenya! Nuti amannee ragoota wajjin nu barreessi. Sila maaltu nuuf jiraayyi Rabbiifi dhugaa irraa waan nutti bu’etti hin amanne? Gooftaan keenya ummata gaggaarii wajjin nu seensisuus ni hawwina" (jedhu).
Jechi “faktubnā” (اكْتُبْنَا) ajaja dha. Kun du’aa namoota qajeeloo, kanneen akka bulchaa Habashaa An-Najjaashii fi namoota isaatti dhihoo turanii, yeroo Qur’aana dhagayan imimmaan isaanii dhangala’ee Islaama fudhataniti.
Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii
“Yeroo waan gara Ergamaa Muhammad (ﷺ)tti buufame dhagayan,” waan dhagayan sun garaa isaanii keessatti dhiibbaa uume; isaaf gad of qabanii, dhugaa ta’uu isaa mirkaneeffatan irraa imimmaan ija isaanii keessaa dhangala’e. Kanaafuu amanan, dhugaa ta’uu isaas mirkaneessanii akkana jedhan: “Gooftaa keenya! Nuti amanne; kanaafuu warra ragaa ba’an wajjin nu galmeessi.”
Warri ragaa ba’anis ummata Muhammad (ﷺ)ti; isaan Rabbiin Tokkichummaa isaatiin ragaa ba’u, ergamoonni isaa ergaa isaa geessisuu fi wanti isaan fidan dhugaa ta’uu isaanii irratti ragaa ba’u, akkasumas ummatoota durii irratti dhugoomsuu fi kijibsiisuu isaanii ragaa ba’u. Isaan nama haqaa eeganii dha; ragaan isaanii ni fudhatama. Rabbiin ol ta’e akkana jedhe: “Akkasuma isin ummata giddugaleessaa goone; akka namoota irratti ragaa baataniif, Ergamaanis isin irratti ragaa ba’uuf.”
Akka waan namoonni tokko tokko amantii isaanii fi ariitiidhaan amanuu isaanii irratti isaan komataniitti, isaanis akkana jedhan: “Maaltu nu mudateetii Rabbiitti fi dhugaa nu bira ga’eetti hin amannu? Gooftaan keenya ummata qajeeloo wajjin nu seensisa jennee ni hawwina.” Hiikni isaa: Wanti maal Rabbiitti akka hin amanne nu dhowwu? Dhugaan Gooftaa keenya biraa dhufee jira; shakkii fi mamii hin qabu.
Nuti yoo amannee dhugaa hordofne, Rabbiin Jannata keessatti ummata qajeeloo wajjin nu seensisa jennee ni abdanna. Egaa wanti nu dhowwu maal? Kun amantiitti ariifachuu fi isaaf harka kennuu, akkasumas amantii irraa duubatti hin hafneef sababaa gahaa mitii?
Tafsiira Imaam Ibn Kasiir
Ergasii Rabbiin ol ta’e isaan dhugaatti harka kennuu, isa hordofuu fi haqaan murteessuu isaanii ibse: “Yeroo waan gara Ergamaa buufame dhagayan, waan dhugaa irraa beekaniif ija isaanii imimmaan dhangalaatu argita.” Kana jechuun, waan isaan biratti waa’ee ergama Muhammad (ﷺ)tti ergamuu isaa dursee himame irraa beekaniin imimmaan isaanii dhangala’a.
“Isaan ni jedhu: ‘Gooftaa keenya! Nuti amanne; kanaafuu warra ragaa ba’an wajjin nu galmeessi.’” Kana jechuun: warra dhugaa ta’uu isaa irratti ragaa ba’anii itti amananii wajjin nu galmeessi. An-Nasaa’i, karaa ‘Amr ibn ‘Ali al-Fallaas, ‘Umar ibn ‘Ali ibn Muqaddam, Hishaam ibn ‘Urwa, abbaa isaa irraa, ‘Abdullaah ibn az-Zubayr irraa odeesse; innis akkana jedhe: Aayanni kun waa’ee An-Najjaashii fi namoota isaa irratti bu’e: “Yeroo waan gara Ergamaa buufame dhagayan, waan dhugaa irraa beekaniif ija isaanii imimmaan dhangalaatu argita.
Isaan ni jedhu: ‘Gooftaa keenya! Nuti amanne; kanaafuu warra ragaa ba’an wajjin nu galmeessi.’”
Aṭ-Ṭabaraaniinis akkana jedhe: Abuu Shubayl ‘Ubaydullaah ibn ‘Abdir-Rahmaan ibn Waaqid nuuf hime; abbaan isaa nuuf hime; Al-‘Abbaas ibn al-Faḍl, ‘Abdul-Jabbaar ibn Naafi‘ aḍ-Ḍabbi irraa, inni Qataadah fi Ja‘far ibn Iyaas irraa, isaan Sa‘i id ibn Jubayr irraa, innis Ibn ‘Abbaas irraa, waa’ee dubbii Rabbii “Yeroo waan gara Ergamaa buufame dhagayan ija isaanii imimmaan dhangalaatu argita” jedhee akkana jedhe: Isaan qonnaan bultoota turan — jechuun warra qonnaa hojjetan — Ja‘far ibn Abii Ṭaalib wajjin Habashaa irraa dhufan.
Ergamaan Rabbii (ﷺ) Qur’aana yeroo isaan irratti qara’an, amanan; iji isaaniis imimmaan dhangala’e. Ergamaan Rabbii (ﷺ) akkana isaaniin jedhan: “Yoo gara biyya keessan deebitan, amantii keessanitti deebi’uu hin ooltanii?” Isaanis, “Amantii keenya irraa hin deebinu,” jedhan. Rabbiin dubbii isaanii kanaan aayata kana buuse.
Ibn Abii Haatim, Ibn Mardawayh fi Al-Haakim kitaaba isaa Al-Mustadrak keessatti karaa Simaak, ‘Ikrimah irraa, Ibn ‘Abbaas irraa waa’ee “warra ragaa ba’an wajjin nu galmeessi” jedhee odeessan. Hiikni isaa: Muhammad (ﷺ) wajjin nu galmeessi; innis fi ummanni isaa warra ragaa ba’ani dha. Isaan Nabiyyii isaanii ergaa geessisuu isaatiif ragaa ba’u; ergamoonni biroonis ergaa geessisuu isaanii irratti ragaa ba’u. Ergasii Al-Haakim, “Sanadni isaa sahiiha; isaan lamaanis hin gabaasne,” jedhe. Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu.
Rabbiin ol ta’e akkana jedha: “Maaltu nu mudateetii Rabbiitti fi dhugaa nu bira ga’eetti hin amannu? Gooftaan keenya ummata qajeeloo wajjin nu seensisa jennee ni hawwina.” Kiristaanonni gosa kanaa warra Rabbiin waa’ee isaanii akkana jedhe dha: “Dhugumatti, warra kitaabaa keessaa warri Rabbitti, waan gara keessan buufamee fi waan gara isaanitti buufametti amananii, Rabbiif gad of qabanii jiran.” Aayaticha hanga dhuma isaa dubbise.
Isaan warra Rabbiin waa’ee isaanii akkana jedhe dha: “Warri Kitaaba isaanitti kennine sun, Qur’aana isaan dura turetti amanu. Yeroo isaan irratti qara’amu, ‘Isaatti amanne; inni Gooftaa keenya biraa dhugaa dha; dhugumatti nuti isa dura Muslimoota turre,’ jedhu. Isaan obsa isaanii irratti mindaa isaanii dachaa lama kennamu; hamtuu gaariidhaan deebisu; waan isaan rizqii gooneefis ni arjoomu. Yeroo dubbii faayidaa hin qabne dhagayan irraa garagalu; ‘Hojiiwwan keenya nuuf, kan keessan isinif; nagaa isiniif haa ta’u.
Nuti wallaalota hin barbaannu,’ jedhu” (Al-Qaṣaṣ, 52–55). Rabbiin ol ta’e akkana jedha: “Isaan aayata Rabbii gatii xiqqoodhaan hin gurguran. Isaan mindaan isaanii Gooftaa isaanii bira jira; dhugumatti Rabbiin ariifataa herrega baasuudha” (Aali ‘Imraan, 199).
Tafsiira Al-Baghawii
“Maaltu nu mudateetii Rabbiitti fi dhugaa nu bira ga’etti hin amannu?” Sababni isaas, Yihuudonni isaan komatanii, “Maaliif amantan?” isaaniin jedhan. Isaanis kanaan deebisan.
“Gooftaan keenya ummata qajeeloo wajjin nu seensisa jennee ni hawwina.” Hiikni isaa: ummata Muhammad (ﷺ) keessatti nu seensisa. Ragaan isaa dubbii Rabbii ol ta’e kana: “Lafti gabroota Koo qajeeloo ta’aniin dhaalamuudha” (Al-Anbiyaa’, 105).
“Yeroo waan gara Ergamaa Muhammad (ﷺ)tti buufame dhagayan,” “iji isaanii imimmaan dhangalaatu argita,” jechuun imimmaan isaanii yaa’a.
“Waan dhugaa irraa beekaniif.” Ibn ‘Abbaas (رضي الله عنهما), akka riwaayaa ‘Aṭaa’ keessatti dhufeetti, akkana jedhe: An-Najjaashii fi namoota isaa jechuu dha. Ja‘far Habashaa keessatti Kaa-Haa-Yaa-‘Ayn-Ṣaad isaan irratti qara’e; Ja‘far qara’uu isaa hamma xumurutti isaan imimmaan dhangalaasaa turan.
“Isaan ni jedhu: ‘Gooftaa keenya! Nuti amanne; kanaafuu warra ragaa ba’an wajjin nu galmeessi.’” Kana jechuun ummata Muhammad (ﷺ) wajjin. Ragaan isaa dubbii Rabbii ol ta’e: “Akka namoota irratti ragaa baataniif” (Al-Baqarah, 143).
Ṣaḥiiḥ al-Bukhaarii keessatti (lakkoofsa 3877) odeeffameera: Yeroo An-Najjaashiin du’e, Nabiyyiin Muhammad (ﷺ) du’a isaa beeksisanii, isa irratti salaata janaazaa kan nama bakka hin jirre irratti salaatamu salaatan.