Gomɗinde e Alla e nulaaɗo mum

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

«Tuma nde ɓe nanii ko tellinaa e nulaaɗo» Muhammad صلى الله عليه وسلم, ɗum waɗi e ɓerɗe maɓɓe, ɓe ɗaɓɓitii ɗum, te gite maɓɓe keewi ndiyam sabu ko ɓe nanii e goonga ngoo, ngoo ɓe tabbitinii. Ngam ɗum ɓe gomɗinii, ɓe jaɓi ɗum, ɓe mbi’i: «Joom amen, min gomɗinii; winndu min e seediiɓe ɓen»; ko jama’a Muhammad صلى الله عليه وسلم ɓen. Ɓe seedina Alla e tawhiid (التوحيد), tee ɓe seedina nulaaɓe Makko e nulaaɗe maɓɓe e goonga ko ɓe addi. Ɓe kadi seedina e leƴɗe adiiɗe, e gomɗinal walla salagol maɓɓe.

Ɓe ko yimɓe ɗiggotooɓe e ɗaɓɓitaare, seediiɓe maɓɓe jaɓetee. Hono Alla ko wi’i: «Ko hono ɗum min waɗiri on ummotoore hakkunde, ngam on waɗa seediiɓe e yimɓe, tee nulaaɗo on waɗa seediiɗo e mon».

Ɗum hono ɓe tiiɗnaa e gomɗinal maɓɓe e yaawde e mum, ɓe mbi’i: «Hol ko waɗi min min gomɗinataa e Alla e ko ari e amen e goonga, tee min tamƴinaade Joomi amen naatnude min e yimɓe moƴƴuɓe?» Maana mum ko: Hol ko haɗata min gomɗinde Alla, tuma nde goonga ari e amen iwde to Joomi amen, goonga ɗum ɗum alaa sikke walla tuuma? Tuma nde min gomɗinii tee rewii goonga, min tamƴinii Alla naatnude min e Aljanna, wondude e yimɓe moƴƴuɓe. Hol ko haɗata min? E wonaa ɗum ko haanata yaawde e gomɗinal, jaɓde ɗum, tee hoto yeddude e mum?

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Alla sifori ɓe wonde ɓe jaɓɓotoo goonga, rewata ɗum, tee ɓe waɗata ɗum e hakkille. O wi’i: «Tuma nde ɓe nanii ko tellinaa e nulaaɗo, a yi’a gite maɓɓe no keewi ndiyam, sabu ko ɓe anndi e goonga». Maana mum ko: sabu habaru moƴƴo gonɗo e ko ɓe heɓi, mo hollata arde Muhammad صلى الله عليه وسلم.

«Ɓe mbi’a: Joom amen, min gomɗinii; winndu min e seediiɓe ɓen»—walla e yimɓe ɓe seedinata goonga ndee tee gomɗinata nde. An-Nasaa’i iwdi e Ibin ʿAlii Al-Fallaas, iwde e ʿUmar bin ʿAlii bin Muqaddam, iwde e Hishaam bin ʿUrwa, iwde e baaba makko, iwde e ʿAbdullaahi bin Az-Zubayr, ko o wi’i: «Ndee aaya tellinaa e dow An-Nadjaashi e sahabaaɓe makko: “Tuma nde ɓe nanii ko tellinaa e nulaaɗo, a yi’a gite maɓɓe no keewi ndiyam, sabu ko ɓe anndi e goonga ngoo. Ɓe mbi’a: Joom amen, min gomɗinii; winndu min e seediiɓe ɓen”».

Aṭ-Ṭabaraanii wi’i: Abu Shubayl ʿUbaydullaahi bin ʿAbdir-Rahmaan bin Waaqid humpiti min, baaba makko humpiti mo, Al-ʿAbbaas bin Al-Faḍl humpiti mo, ʿAbdul-Jabbaar bin Naafiʿ Aḍ-Ḍabbii humpiti mo, iwde e Qataada e Jaʿfar bin Iyaas, iwde e Saʿiid bin Jubayr, iwde e Ibnu ʿAbbaas, e ko Alla wi’i: «Tuma nde ɓe nanii ko tellinaa e nulaaɗo, a yi’a gite maɓɓe no keewi ndiyam», o wi’i: Ɓe wonnoo ko «karaabiin»—ɗum firti ko liggoowo leydi—ɓe arii e Jaʿfar bin Abii Ṭaalib iwde Habasha. Tuma nde Annabi Alla صلى الله عليه وسلم jangani ɓe Al-Qur’aana, ɓe gomɗinii, gite maɓɓe keewi ndiyam.

Annabi Alla صلى الله عليه وسلم wi’i: «E wonaa ko, so tawii on ruttitii to leydi mon, on waylotoo to diina mon?» Ɓe mbi’i: «Min waylataa e diina amen.» Alla tellini ɗum ko woni e konngol maɓɓe.

Ibn Abii Ḥaatim, Ibn Mardawayh e Al-Ḥaakim e «Al-Mustadrak» makko, iwde e Samaak, iwde e ʿIkrima, iwde e Ibnu ʿAbbaas, e ko Alla wi’i: «Winndu min e seediiɓe ɓen», ɓe wi’i: «E Muhammad صلى الله عليه وسلم. Ummataare makko ko seediiɓe, ɓe seedinata wonde o ɓamtinii nulaaɗe Alla, tee ɓe seedinata wonde nulaaɓe ɓen ɓamtinii nulaaɗe maɓɓe.» Al-Ḥaakim wi’i: «Isnaad mum moƴƴii, kono ɓe ɗiɗo ɗen alaa ɗum.» Alla yo welu e maɓɓe ɗiɗo.

Alla wi’i: «Hol ko waɗi min gomɗinataa e Alla e ko ari e amen e goonga, tee min tamƴinaade Joomi amen naatnude min e yimɓe moƴƴuɓe?» Ɓee ko wo’ɓe Nasara ɓe ɓanginiraa e konngol Alla: «E e yimɓe Ahlul-Kitaab, ena woodi ɓe gomɗinata e Alla e ko tellinaa e mon e ko tellinaa e maɓɓe, ɓe ɗaɓɓita Alla…» haa timmi aaya (Aal ʿImraan, 199). Ɓe kadi ko ɓe Alla wi’i e mum: «Ɓeen ɓe min addani Deftere adii ɗum, ɓe gomɗinata e mum. Tuma nde janganeede ɗum, ɓe mbi’a: “Min gomɗinii e mum; ko ɗum woni goonga iwɗo to Joom amen; min ko min woni musulmiɓe adii mum.”

Ɓeen ɓe heɓata njoɓdi maɓɓe ɗiɗi sabu muñal maɓɓe, ɓe dartina bone e moƴƴere, tee ɓe hokkata ko min arsiki ɓe»; haa to konngol Makko: «Min ɗaɓɓitataa annduɓe» (Al-Qaṣaṣ, 52–55). Ɓe soodataa ayette Alla e ceede seeɗa; ɓeen njoɓdi maɓɓe woni to Joomi maɓɓe. Alla ko yaawɗo hisaab.

Tafsiir al-Baghawi

«Hol ko waɗi min gomɗinataa e Alla e ko ari e amen e goonga?» Ɗum ko sabu Yahudiyankooɓe ɓen saalnii ɓe, ɓe mbi’i ɓe: «Hol ko waɗi on gomɗinii?» Ɓe jaabii ɓe e ɗee konngi.

«Tee min tamƴinaade Joomi amen naatnude min e yimɓe moƴƴuɓe»—ɗum firti, e ummatoore Muhammad صلى الله عليه وسلم. Maana mum hollaa e konngol Alla: «Leydi nde miɗo heɓtinde nde, ko jiyaaɓe am moƴƴuɓe» (Al-Anbiyaa’, 105).

«Tuma nde ɓe nanii ko tellinaa e nulaaɗo»—Muhammad صلى الله عليه وسلم. «A yi’a»—maana ɗum: «a yi’a»; «gite maɓɓe no keewi»—no ndiyam ɗen jooɗoo, no ɓe wulla. «Sabu ko ɓe anndi e goonga»—Ibnu ʿAbbaas wi’i e riwaaya ʿAṭaa: ɗum ko An-Nadjaashi e sahabaaɓe makko. Jaʿfar jangani ɓe Kaaf Haa Yaa ʿAyn Ṣaad e Habasha; ɓe heddii wulla haa Jaʿfar timmini jangol.

«Ɓe mbi’a: Joom amen, min gomɗinii; winndu min e seediiɓe ɓen»—ɗum firti ummatoore Muhammad صلى الله عليه وسلم. Dalil mum ko konngol Alla: «Ngam on waɗa seediiɓe e yimɓe» (Al-Baqara, 143).