Бакъдерг хьажаьрна ийман
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ. رَبَّنَا آمَنَّا، فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ، وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ، وَنَطْمَعُ، أَنْ يُدْخِلَنَا. رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ.
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
Аудио чура ца ло. ТӀаккха хьажа.
Шайна хезча элчане доссийнарг, хьуна го церан бIаьргаш бIаьрхийх буьзна шайна девзинчу бакъдолчух. Цара олу: 'Тхан Кхиош-кхобург‚ Оха ийман диллина. Ахь дIаязделахь тхо шахIадат далочаьрца Тхуна хIун ду ца теша Деле а‚ Цо тхоьга деъначу бакъдолчуьнга а‚ тхо чIогIа лууш ду тхан Кхиош-кхобучо тхо чудохуьйтийла дикачу къомаца /ялсаманичу/ '
Формула: амрица долу хеттар «уктубна» (اكْتُبْنَا). Иза, масала, Эфиопин кӀантийнан хьалха латтачу къоман хьалхаваьлла Наджаши а, цуьнан накъостий а санна, Къуръан хезча бӀаьргашкахь оьзна догӀа кхуллучу, Ислам дина дӀакхеттачу дикачу нахана долу дуа ду.
Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир
«Элчанна — Мухьаммадна (АллахӀан салам-марша долуш волчуьнга) — дӀавоьллина» долу хаза, цо церан дегнашка тӀе лелийра, цара цунна хьалха хьайибарца сужуд деш латтара, цара хезначу бакъдерг, цара хьакъ долуш дӀахетта, цунна дуьхьал церан бӀаьргашкахь бӀаьрхий хьоьжур дуьйлура. Цуьндела цара ийман диллина, цуьнан бакъдерг дӀаяздина, олура: «Тхан Кхиош-кхобург, оха ийман диллина, тхо шахӀадат далочаьрца дӀаязделахь!»
Иза Мухьаммадан (АллахӀан салам-марша долуш волчуьн) уммат ду: цара АллахӀна цхьаллахь а долу хиларна шахӀадат до, Цуьнан элчашна элчалла хиларна а, цара дӀадиллина долу хӀума бакъдолу хиларна а шахӀадат до. Цара хьалха хиллачу умматашна тӀехь, цара дӀабакъдина хиларна а, дӀабакъ ца дин хиларна а, шахӀадат до. Цара кхеташ, бакъдерг долуш ду, церан шахӀадат дӀахьоьжу; АллахӀа элира: «Иштта, Ахь шу дикачу, юкъарачу умматца хилийтина, адамашна тӀехь шахӀадат деш хилча, Элча шуна тӀехь шахӀадат деш хилча» (аль-Бакара, 143).
Хетарна, цара ийман диллина хиларна а, цунна тӀе дуьйцуш хьалагӀерташ хиларна а, цуьнца церан схьаьлла лоьхура. Цара элира: «Тхан Кхиош-кхобург, оха ийман диллина, тхо шахӀадат далочаьрца дӀаязделахь! ХӀунда тхо Далла а, тханна тӀе деъна бакъдергна а ца тешар? Тхан Кхиош-кхобучо тхо дикачу нахца дӀачудохуьйтур дуйла тхо лелхаш ду».
Яьшна ма-дарра, тхан Кхиош-кхобургера бакъдерг тханна тӀе дийр ду, иза шекона а, кхерамашна а ца лоьхуш долу хӀума ду. Тхо ийман диллина, бакъдергна тӀаьхьаваьлча, АллахӀа тхо ялсаманичу дикачу нахца дӀачудохуьйтур дуйла тхо лелхаш ду. ХӀун дӀатохар ду тхуна? Иза ийманца дӀахӀотта а, цунна дӀасахьала а, цуьнан тӀаьхьа ца лаьтта а везаш долу хӀума дац?
Имам Ибн Касира тафсир
Цара бакъдерг дӀахӀотто а, цуьнан тӀаьхьа гӀо а, дика хеташ а хилла хилар цуьнан суьртахь дӀахӀоттийна, АллахӀа элира: «Цара Элчанна дӀавоьллина хӀума хезча, бакъдерг хьалха ца хеттачу хьолца церан бӀаьргашкахь бӀаьрхий хьоьжур дуьйлу». Яьшна ма-дарра, Мухьаммад (АллахӀан салам-марша долуш волчуьн) элчалла хиларна цара хьалха девзинчу хаза хиларна ду.
«Цара олу: “Тхан Кхиош-кхобург, оха ийман диллина, тхо шахӀадат далочаьрца дӀаязделахь!”» — яьшна ма-дарра, иза бакъ хиларна шахӀадат деш, цунна тешар долчу нахца тхо дӀаязделахь, бохург ду. Ан-Насаий шен «Сунанашкахь», ӀАмр ибн ӀАли аль-Фаллас, ӀУмар ибн ӀАли ибн Мукъаддам, Хишам ибн ӀУрва, цуьнан да, ӀАбдуллах ибн Зубайр а дӀаэцна, хьадис дийцина: «Иза аят Наджашина а, цуьнан накъосташна а тӀе соьллина: “Цара Элчанна дӀавоьллина хӀума хезча, бакъдерг хьалха ца хеттачу хьолца церан бӀаьргашкахь бӀаьрхий хьоьжур дуьйлу. Цара олу: ‘Тхан Кхиош-кхобург, оха ийман диллина, тхо шахӀадат далочаьрца дӀаязделахь!’”».
Ат-Табарани элира: тханна хьадис дийцина Абу Шубайл ӀУбайдуллах ибн ӀАбдур-Рахман ибн Вакид; цуьнан да; аль-ӀАббас ибн аль-Фадль; ӀАбдуль-Джаббар ибн Нафиъ ад-Дабби; Къатада а, Джаъфар ибн Ияс а; СаӀид ибн Джубайр; Ибн ӀАббас — АллахӀ реза хилба царна — АллахӀан дош дийцина: «Цара Элчанна дӀавоьллина хӀума хезча, церан бӀаьргашкахь бӀаьрхий хьоьжур дуьйлу» — аятан маьӀнахь. Цо элира: «Уьш феллахаш — яьхьараш — бара. Уьш Джаъфар ибн Абу Талибца Хьабашера схьаделира. АллахӀан Элчано царна Къуръан дийша, цара ийман диллина, церан бӀаьргашкахь бӀаьрхий хьоьжур дуьйлура.
АллахӀан Элчо царна элира: “Шуна хетам бойла, шу шаьш дӀакхочучу мехка вахча, шаьш дин дӀатесарий?” Цара элира: “Тхо тхан динера дӀа ца оьцийла”. Церан дош дуьйцу цул тӀаьхьа АллахӀа иза дӀасоьллина».
Ибн Абу Хьатим, Ибн Мардавейх, аль-Хаким а шен «аль-Мустадрак» тӀехь, Симакан риваятах, ӀИкриматера, Ибн ӀАббасера дийцина: «“Тхо шахӀадат далочаьрца дӀаязделахь” — Мухьаммадца (АллахӀан салам-марша долуш волчуьн) дӀаязделахь, бохург ду. Цуьнан уммат шахӀадат деш болу нах бу: цара шен Элчанна, цо дӀакхайкхаделла хиларна, элчашна а, цара дӀакхайкхаделла хиларна, шахӀадат до». Цул тӀаьхьа аль-Хаким элира: «Цуьнан иснад бакъ ду, цхьаъ а ца гулбина дийцина». АллахӀ царна реза хилба.
АллахӀа элира: «Тхо хӀунда Далла а, тханна тӀе деъна бакъдергна а ца тешар, тхан Кхиош-кхобучо тхо дикачу нахца дӀачудохуьйтур дуйла тхо лелхаш хилча?» Иза хьехам бу. Насронашнахуьл цу тайпа нах АллахӀа элина аят тӀехь ду: «Китаб тӀехь болчу нахах, Далла а, шуна дӀавоьллина хӀуманна а, царна дӀавоьллина хӀуманна а тешаш болу нах бу. Уьш АллахӀан хьалха къуьйчу бу...» аятан чулацам (Али ӀИмран, 199).
Уьш АллахӀа элиначу нах бу: «Тхан Къинхетам долу Китаб хьалха тӀе делла болчарна, иза а бакъдеш бу. Цара иза лаьцаш хезча: “Тхо иза бакъдеш ду, иза тхан Кхиош-кхобургера бакъдерг ду. Тхан хьалха а тхо мусулманаш ду” олу. Царна царна хиларна хьалха сабар дина хиларна, шина ханна совгӀаташ дӀаделла хир ду.
Цара дика хиларца вон хилар дӀадоьхку, тхан даларх дӀалоьцу. Уьш цаьрга лаьцна лаьцначуьнгахьа веха хеза хӀума хезча, цунна дӀа ца лелаш, олу: “Тхан амалш тхуна, шуьнга — шуьна; шуна маршалла хила, нахалахь лелаш дац тхо”», «Нахалахь лелаш дац тхо» бохучу аятан чулацам тӀекхаччалц (аль-Къасас, 52–55). Уьш АллахӀан аятшна даима ца лоьху хьалха къобал дина долу хаза хӀума. Царна церан Кхиош-кхобучунна тӀехь совгӀат ду. АллахӀ хьисап хир дуьйцу хастам бохург ду.
Аль-Багавин тафсир
«Тхо хӀунда Далла а, тханна тӀе деъна бакъдергна а ца тешар?» — Яьшна ма-дарра, яхӀуди насронашна тӀе тӀаьхьалоьцуш, царна элира: «Шуна хӀунда ийман диллина?» Цара жоп делира, хӀара дош олу: «Тхо хӀунда Далла а, тханна тӀе деъна бакъдергна а ца тешар?»
«Тхан Кхиош-кхобучо тхо дикачу нахца дӀачудохуьйтур дуйла тхо лелхаш ду» — яьшна ма-дарра, Мухьаммадан умматца; цуьнан далил ду АллахӀан дош: «Тхан дикачу лайшна дуьненан мирас хир бу» (аль-Анбийа, 105).
«Элчанна дӀавоьллина хӀума хезча» — Мухьаммадна (АллахӀан салам-марша долуш волчуьн).
«Церан бӀаьргашкахь бӀаьрхий хьоьжур дуьйлу» — догӀа хьоьжуш, бохург ду.
«Цара хьалха ца хеттачу бакъдергна» — ӀАтаан риваятаца Ибн ӀАббас элира: Наджашина а, цуьнан накъосташна а хьоьжуш ду. Джаъфар Хьабашин чохь цаьрга КӀа, Ха, Йа, ӀАйн, Сод (كهيعص) дийшира. Джаъфар дийшина хӀума дӀаяьккхалц цара бӀаьргашкахь бӀаьрхий хьоьжур дуьйлура.
«Цара олу: “Тхан Кхиош-кхобург, оха ийман диллина, тхо шахӀадат далочаьрца дӀаязделахь!”» Яьшна ма-дарра, Мухьаммадан умматца; цуьнан далил ду АллахӀан дош: «Адамашна тӀехь шахӀадат деш хилча» (аль-Бакара, 143).
«Сахих аль-Бухари» (№ 3877) тӀехь дийцина: Наджаши ваьлча, Пайхамара Мухьаммада цуьнан ваьлла хилар дӀахайийра, цунна тӀехь гойтуш йоцу джаназа-намаз дина.