સત્યની સાક્ષી બનવાની દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

જ્યારે તેઓ રસૂલ મુહંમદ (ﷺ) પર અવતરિત કરવામાં આવેલી વાણી સાંભળે છે, ત્યારે તે તેમના હૃદયો પર અસર કરે છે અને તેઓ તેની સામે વિનમ્ર બની જાય છે. તેમણે જે સત્યને નિશ્ચિતપણે ઓળખ્યું તે સાંભળીને તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહે છે. તેથી તેઓ ઈમાન લાવે છે અને તેની કબૂલાત કરતાં કહે છે: «હે અમારા પાલનહાર! અમે ઈમાન લાવ્યા, તેથી અમને સાક્ષીઓ સાથે લખી દે.»

અહીં સાક્ષીઓથી મુહંમદ (ﷺ)ની ઉમ્મત અભિપ્રેત છે. તેઓ અલ્લાહની એકતાની અને તેના રસૂલોની રિસાલત તથા તેઓ જે સંદેશ લાવ્યા તેની સત્યતાની સાક્ષી આપે છે; અને અગાઉની ઉમ્મતો વિશે પણ તેમની સત્યતા કે અસત્યતાની સાક્ષી આપે છે. તેઓ ન્યાયી છે અને તેમની સાક્ષી સ્વીકાર્ય છે. જેમ અલ્લાહે કહ્યું છે: «અને આ રીતે અમે તમને મધ્યમ ઉમ્મત બનાવ્યા, જેથી તમે લોકો સામે સાક્ષી બનો અને રસૂલ તમારા પર સાક્ષી બને.»

જાણે કે તેમના ઈમાન લાવવા અને તેમાં ઉતાવળ કરવા બદલ તેમને ઠપકો આપવામાં આવ્યો હોય, ત્યારે તેઓ કહે છે: «અને અમને શું થયું છે કે અમે અલ્લાહ પર અને અમારી પાસે આવેલા સત્ય પર ઈમાન ન લાવીએ, જ્યારે અમે આશા રાખીએ છીએ કે અમારો પાલનહાર અમને સદાચારી લોકો સાથે દાખલ કરશે?» અર્થાત્, અમને અલ્લાહ પર ઈમાન લાવવાથી કોણ રોકે છે, જ્યારે અમારા પાલનહાર તરફથી અમારી પાસે એવું સત્ય આવી ચૂક્યું છે જેમાં શંકા કે સંદેહને સ્થાન નથી? જો અમે ઈમાન લાવીએ અને સત્યનું અનુસરણ કરીએ, તો અમને આશા છે કે અલ્લાહ અમને સદાચારી લોકો સાથે જન્નતમાં દાખલ કરશે. તો પછી અમને એવું શું રોકે છે? શું આ તો ઈમાન સ્વીકારવા અને તરત જ તેના આધીન થવા, તેમાં પાછળ ન રહેવા માટે પૂરતું કારણ નથી?

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

ત્યારબાદ અલ્લાહે તેમનું વર્ણન સત્યને સ્વીકારવામાં અને તેનું અનુસરણ કરવામાં તેમની આજ્ઞાપાલકતા અને નિષ્પક્ષતા દ્વારા કર્યું છે. અલ્લાહે કહ્યું: «અને જ્યારે તેઓ રસૂલ પર અવતરિત કરવામાં આવેલી વાણી સાંભળે છે, ત્યારે સત્યને ઓળખવાને કારણે તમે તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહેતાં જુઓ છો.» અર્થાત્, મુહંમદ (ﷺ)ના આગમન વિશે તેમની પાસે જે શુભસૂચનાઓ હતી તેને કારણે તેમણે સત્યને ઓળખ્યું.

«તેઓ કહે છે: હે અમારા પાલનહાર! અમે ઈમાન લાવ્યા, તેથી અમને સાક્ષીઓ સાથે લખી દે.» અર્થાત્, આની સત્યતાની સાક્ષી આપનારા અને તેના પર ઈમાન લાવનારા લોકો સાથે. ઇમામ નસાઈએ અમ્ર બિન અલી અલ-ફલ્લાસ પાસેથી, તેમણે ઉમર બિન અલી બિન મુકદ્દમ પાસેથી, તેમણે હિશામ બિન ઉર્વાથી, તેમણે પોતાના પિતા પાસેથી અને તેમણે અબ્દુલ્લાહ બિન અઝ-ઝુબૈર પાસેથી રિવાયત કરી છે કે આ આયત નજાશી અને તેમના સાથીઓ વિશે અવતરિત થઈ: «અને જ્યારે તેઓ રસૂલ પર અવતરિત કરવામાં આવેલી વાણી સાંભળે છે, ત્યારે સત્યને ઓળખવાને કારણે તમે તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહેતાં જુઓ છો.

તેઓ કહે છે: હે અમારા પાલનહાર! અમે ઈમાન લાવ્યા, તેથી અમને સાક્ષીઓ સાથે લખી દે.»

તબરાનીએ કહ્યું: અમને અબુ શૈબલ ઉબૈદુલ્લાહ બિન અબ્દુર રહમાન બિન વાકિદે હદીસ સંભળાવી; તેમણે કહ્યું: મારા પિતાએ અમને હદીસ સંભળાવી; તેમણે અબ્બાસ બિન ફદ્લ પાસેથી, તેમણે અબ્દુલજબ્બાર બિન નાફિઅ અદ-દબ્બી પાસેથી, તેમણે કતાદા અને જઅફર બિન ઇયાસ પાસેથી અને તેમણે સઈદ બિન જુબૈર પાસેથી રિવાયત કરી; તેઓએ ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી અલ્લાહના આ વચન «અને જ્યારે તેઓ રસૂલ પર અવતરિત કરવામાં આવેલી વાણી સાંભળે છે, ત્યારે તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહેતાં જુઓ છો» અંગે રિવાયત કરી કે તેઓ ખેડૂત હતા—એટલે કે ખેતી કરનારા—અને જઅફર બિન અબી તાલિબ સાથે હબશાથી આવ્યા હતા.

જ્યારે રસૂલુલ્લાહ (ﷺ)એ તેમને કુરઆન પઢીને સંભળાવ્યું, ત્યારે તેઓ ઈમાન લાવ્યા અને તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યાં. રસૂલુલ્લાહ (ﷺ)એ તેમને કહ્યું: «કદાચ તમે તમારા દેશમાં પાછા જશો ત્યારે તમારા ધર્મ તરફ પાછા ફરી જશો.» તેમણે કહ્યું: «અમે અમારા ધર્મથી પાછા નહીં ફરીએ.» ત્યારે અલ્લાહે તેમના આ શબ્દો વિશે આ આયત અવતરિત કરી.

ઇબ્ન અબી હાતિમ, ઇબ્ન મર્દવૈહ અને હાકિમે પોતાની મુસ્તદરકમાં સમ્માકના માર્ગે, ઇકરિમાથી અને તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી અલ્લાહના વચન «તેથી અમને સાક્ષીઓ સાથે લખી દે» અંગે રિવાયત કરી છે કે તેનો અર્થ છે: મુહંમદ (ﷺ) સાથે; તેમની ઉમ્મત સાક્ષીઓ છે. તેઓ પોતાના નબી વિશે સાક્ષી આપશે કે તેમણે સંદેશ પહોંચાડ્યો હતો અને રસૂલો વિશે સાક્ષી આપશે કે તેમણે પણ સંદેશ પહોંચાડ્યો હતો. ત્યારબાદ હાકિમે કહ્યું: «આની સનદ સહિહ છે, પરંતુ બુખારી અને મુસ્લિમે તેને રિવાયત કરી નથી.» અલ્લાહ તે બંનેથી રાજી થાય.

અલ્લાહ તઆલા કહે છે: «અને અમને શું થયું છે કે અમે અલ્લાહ પર અને અમારી પાસે આવેલા સત્ય પર ઈમાન ન લાવીએ, જ્યારે અમે આશા રાખીએ છીએ કે અમારો પાલનહાર અમને સદાચારી લોકો સાથે દાખલ કરશે?» ખ્રિસ્તીઓનો આ વર્ગ અલ્લાહના આ વચનમાં ઉલ્લેખિત લોકો છે: «અને નિઃશંક અહલે કિતાબમાં એવા લોકો પણ છે, જે અલ્લાહ પર અને તમારી તરફ અવતરિત કરવામાં આવેલી વાણી પર તથા તેમની તરફ અવતરિત કરવામાં આવેલી વાણી પર ઈમાન લાવે છે અને અલ્લાહ સામે વિનમ્ર રહે છે»—આયતના અંત સુધી. તેઓ જ તે લોકો છે જેમના વિશે અલ્લાહે કહ્યું: «જેમને અમે આ પહેલાં કિતાબ આપી હતી, તેઓ તેના પર ઈમાન લાવે છે.

જ્યારે તે તેમની સામે પઢવામાં આવે છે, ત્યારે તેઓ કહે છે: અમે તેના પર ઈમાન લાવ્યા; નિઃશંક તે અમારા પાલનહાર તરફથી સત્ય છે. ખરેખર, અમે તો આ પહેલાંથી જ આજ્ઞાકારી હતા. તેઓને તેમના ધૈર્યના કારણે બમણું વળતર આપવામાં આવશે; તેઓ ભલાઈથી બુરાઈને દૂર કરે છે અને અમે તેમને જે આપ્યું છે તેમાંથી ખર્ચે છે. અને જ્યારે તેઓ વ્યર્થ વાત સાંભળે છે, ત્યારે તેનાથી મોઢું ફેરવે છે અને કહે છે: અમારા કર્મો અમારે માટે અને તમારા કર્મો તમારે માટે.

તમારા પર સલામ; અમે અજ્ઞાનીઓની ઇચ્છા રાખતા નથી.»—અલ્લાહના આ વચન «અમે અજ્ઞાનીઓની ઇચ્છા રાખતા નથી» સુધી. તેઓ અલ્લાહની આયતોને થોડા મૂલ્યે વેચતા નથી. તેમના માટે તેમના પાલનહાર પાસે વળતર છે. નિઃશંક અલ્લાહ હિસાબ લેવામાં ઝડપી છે. (આલ ઇમરાન, 199; અલ-કસસ, 52–55)

અલ-બગવીની તફસીર

«અને અમને શું થયું છે કે અમે અલ્લાહ પર અને અમારી પાસે આવેલા સત્ય પર ઈમાન ન લાવીએ?» યહૂદીઓએ તેમને ઠપકો આપ્યો અને કહ્યું: «તમે ઈમાન કેમ લાવ્યા?» તો તેમણે આ જવાબ આપ્યો.

«અને અમે આશા રાખીએ છીએ કે અમારો પાલનહાર અમને સદાચારી લોકો સાથે દાખલ કરશે.» એટલે કે, મુહંમદ (ﷺ)ની ઉમ્મતમાં. તેનો પુરાવો અલ્લાહનું વચન છે: «મારા સદાચારી બંદાઓ પૃથ્વીના વારસદાર બનશે.» (અલ-અંબીયા, 105)

«અને જ્યારે તેઓ રસૂલ પર અવતરિત કરવામાં આવેલી વાણી સાંભળે છે»—અર્થાત્, મુહંમદ (ﷺ) પર—«ત્યારે તમે તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહેતાં જુઓ છો.» «સત્યને ઓળખવાને કારણે»—અતા દ્વારા રિવાયત કરેલા ઇબ્ન અબ્બાસ (અલ્લાહ તે બંનેથી રાજી થાય)ના કથન મુજબ, અહીં નજાશી અને તેમના સાથીઓ અભિપ્રેત છે. જઅફરે હબશામાં તેમની સામે કાફ-હા-યા-ઐન-સાદ પઢ્યું. જઅફરે પઢવાનું પૂરું કર્યું ત્યાં સુધી તેઓ રડતા રહ્યા.

«તેઓ કહે છે: હે અમારા પાલનહાર! અમે ઈમાન લાવ્યા, તેથી અમને સાક્ષીઓ સાથે લખી દે.» અર્થાત્, મુહંમદ (ﷺ)ની ઉમ્મત સાથે. તેનો પુરાવો અલ્લાહનું વચન છે: «જેથી તમે લોકો સામે સાક્ષી બનો.» (અલ-બકરા, 143)