وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ. رَبَّنَا آمَنَّا، فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ، وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ، وَنَطْمَعُ، أَنْ يُدْخِلَنَا. رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ.
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
۽ جيڪي پيغمبر ڏانھن لاٿو ويو سو جڏھن ٻڌندا آھن تڏھن سندين اکين کي انھيءَ سببان جو سچ کي سڃاتائون ڳوڙھا ڳاڙيندو ڏسندين، چوندا آھن ته اي اسان جا پالڻھار ايمان آندوسين تنھنڪري اسان کي شاھدن ۾ لِک. ۽ اسان کي ڇا (ٿيو) آھي؟ جو الله کي ۽ جيڪي اسان وٽ سچ (يعني قرآن) آيو تنھن کي ھن ھوندي به نه مڃيون جو اُميد ٿا رکون ته اسان جو پالڻھار اسان کي صالحن جي ٽوليءَ سان (گڏي بھشت ۾) گھيريندو.
هن دعا ۾ حڪم وارو صيغو «فاكتبنا» (اسان کي لک) آيو آهي. هيءَ دعا انهن نيڪ ماڻهن جي آهي، جهڙوڪ حبشه جو حاڪم نجاشي ۽ سندس ويجها ساٿي، جيڪي قرآن ٻڌندي روئي پيا ۽ اسلام قبول ڪيائون.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
جڏهن اهي رسول محمد ﷺ ڏانهن نازل ڪيل وحي ٻڌن ٿا، تڏهن اها سندن دلين تي اثر ڪري ٿي ۽ هو ان آڏو عاجزي اختيار ڪن ٿا. جنهن سچائيءَ بابت کين يقين ٿي ويو، سا ٻڌي سندن اکيون ڳوڙهن سان ڀرجي وڃن ٿيون. تنهنڪري هو ايمان آڻين ٿا ۽ ان جو اقرار ڪندي چون ٿا: «اي اسان جا پالڻهار! اسان ايمان آندو، تنهنڪري اسان کي شاهدن سان گڏ لک.»
انهن مان مراد محمد ﷺ جي امت آهي، جيڪي الله جي وحدانيت جي ۽ سندس رسولن جي رسالت ۽ انهن جي آندل سچائيءَ جي شاهدي ڏين ٿا، ۽ اڳين امتن بابت به تصديق يا تڪذيب جي شاهدي ڏين ٿا. اهي انصاف وارا آهن ۽ سندن شاهدي قبول ڪئي وڃي ٿي، جيئن الله تعالى فرمايو آهي: «۽ اهڙيءَ طرح اسان اوهان کي وچولي امت بڻايو، ته جيئن اوهان ماڻهن تي شاهد ٿيو ۽ رسول اوهان تي شاهد ٿئي.»
گويا کين سندن ايمان ۽ ان ۾ اڳڀرائي ڪرڻ تي ملامت ڪئي وئي، تنهنڪري هنن چيو: «۽ اسان کي ڇا ٿيو آهي جو الله تي ۽ جيڪو حق اسان وٽ آيو آهي، تنهن تي ايمان نه آڻيون؟ ۽ اسان کي اميد آهي ته اسان جو پالڻهار اسان کي صالح ماڻهن سان گڏ داخل ڪندو.» يعني، ڪهڙي ڳالهه اسان کي الله تي ايمان آڻڻ کان روڪي ٿي، جڏهن ته اسان وٽ اسان جي پالڻهار وٽان اهڙو حق اچي چڪو آهي، جنهن ۾ ڪو شڪ ۽ شبهو ناهي؟ ۽ جڏهن اسان ايمان آڻينداسين ۽ حق جي پيروي ڪنداسين ته اميد رکون ٿا ته الله اسان کي صالح ماڻهن سان گڏ جنت ۾ داخل ڪندو.
پوءِ ڪهڙي شيءِ اسان کي روڪي ٿي؟ ڇا اها ڳالهه ايمان ڏانهن تڪڙ ڪرڻ، ان جي آڏو جهڪڻ ۽ ان کان پوئتي نه رهڻ جو سبب نه هئڻ گهرجي؟
امام ابن ڪثير جي تفسير
پوءِ الله انهن کي حق آڏو جهڪندڙ، ان جي پيروي ڪندڙ ۽ انصاف پسند بيان ڪيو، فرمايائين: «۽ جڏهن اهي اهو ٻڌن ٿا جيڪو رسول ڏانهن نازل ڪيو ويو آهي، تڏهن تون ڏسندين ته سندن اکيون ڳوڙهن سان ڀرجي وڃن ٿيون، ان سبب جو هنن حق کي سڃاتو.» يعني، ان بشارت سبب جيڪا وٽن محمد ﷺ جي بعثت بابت هئي.
«چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان ايمان آندو، تنهنڪري اسان کي شاهدن سان گڏ لک.» يعني، انهن ماڻهن سان گڏ جيڪي هن جي سچائيءَ جي شاهدي ڏين ٿا ۽ ان تي ايمان آڻين ٿا. نسائي، عمرو بن علي فلاس کان، هن عمر بن علي بن مقدّم کان، هن هشام بن عروه کان، هن پنهنجي پيءُ کان ۽ هن عبدالله بن زبير کان روايت ڪئي آهي ته هيءَ آيت نجاشي ۽ سندس ساٿين بابت نازل ٿي: «۽ جڏهن اهي اهو ٻڌن ٿا جيڪو رسول ڏانهن نازل ڪيو ويو آهي، تڏهن تون ڏسندين ته سندن اکيون ڳوڙهن سان ڀرجي وڃن ٿيون، ان سبب جو هنن حق کي سڃاتو؛ چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان ايمان آندو، تنهنڪري اسان کي شاهدن سان گڏ لک.»
طبراني چيو: اسان کي ابو شبيل عبيدالله بن عبدالرحمان بن واقد بيان ڪيو؛ اسان کي سندس پيءُ بيان ڪيو؛ هن عباس بن فضل کان، هن عبدالجبار بن نافع ضبيءَ کان، هن قتاده ۽ جعفر بن اياس کان ۽ انهن سعيد بن جبير کان، ابن عباس رضي الله عنهما بابت الله جي هن فرمان جي تفسير ۾ روايت ڪئي: «۽ جڏهن اهي اهو ٻڌن ٿا جيڪو رسول ڏانهن نازل ڪيو ويو آهي، تڏهن تون ڏسندين ته سندن اکيون ڳوڙهن سان ڀرجي وڃن ٿيون.» ابن عباس چيو: اهي «ڪرابين» هئا، يعني هاري، جيڪي جعفر بن ابي طالب سان حبشه کان آيا هئا. جڏهن رسول الله ﷺ انهن آڏو قرآن پڙهيو ته اهي ايمان آندا ۽ سندن اکيون ڳوڙهن سان ڀرجي ويون.
پوءِ رسول الله ﷺ فرمايو: «شايد جڏهن اوهين پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽندؤ ته پنهنجي دين ڏانهن وري ويندؤ.» هنن چيو: اسان پنهنجي دين کان هرگز نه ڦرنداسين. پوءِ الله سندن اها ڳالهه نازل ڪئي.
ابن ابي حاتم، ابن مردويه ۽ حاڪم پنهنجي «المستدرڪ» ۾ سماڪ جي سند سان، عڪرمه کان ۽ هن ابن عباس کان «تنهنڪري اسان کي شاهدن سان گڏ لک» بابت روايت ڪئي آهي ته ان مان مراد محمد ﷺ سان گڏ آهي؛ سندس امت ئي شاهد آهي. اهي پنهنجي نبيءَ بابت شاهدي ڏيندا ته هن پيغام پهچايو، ۽ رسولن بابت به شاهدي ڏيندا ته انهن پيغام پهچايو. پوءِ حاڪم چيو: هن حديث جي سند صحيح آهي، پر بخاري ۽ مسلم ان کي روايت نه ڪيو آهي. الله انهن ٻنهي کان راضي ٿئي.
الله تعالى فرمايو: «۽ اسان کي ڇا ٿيو آهي جو الله تي ۽ جيڪو حق اسان وٽ آيو آهي، تنهن تي ايمان نه آڻيون؟ ۽ اسان کي اميد آهي ته اسان جو پالڻهار اسان کي صالح ماڻهن سان گڏ داخل ڪندو.» عيسائين جو هيءُ گروهه انهن ماڻهن مان آهي، جن بابت الله جو فرمان آهي: «۽ بيشڪ اهل ڪتاب مان ڪي اهڙا به آهن، جيڪي الله تي، اوهان ڏانهن نازل ڪيل ۽ انهن ڏانهن نازل ڪيل تي ايمان آڻين ٿا ۽ الله آڏو عاجزي ڪندڙ آهن.» ۽ اهي ئي آهن جن بابت الله فرمايو: «جن کي اسان هن کان اڳ ڪتاب ڏنو، سي ان تي ايمان آڻين ٿا.
۽ جڏهن اهو انهن آڏو پڙهيو وڃي ٿو ته چون ٿا: اسان ان تي ايمان آندو؛ بيشڪ اهو اسان جي پالڻهار وٽان حق آهي؛ اسان ته ان کان اڳ ئي فرمانبردار هئاسين. انهن کي سندن صبر سبب ٻه ڀيرا اجر ڏنو ويندو، ۽ اهي برائيءَ کي چڱائيءَ سان ٽارين ٿا ۽ جيڪو رزق اسان کين ڏنو آهي، تنهن مان خرچ ڪن ٿا. ۽ جڏهن ڪا اجائي ڳالهه ٻڌن ٿا ته ان کان منهن موڙين ٿا ۽ چون ٿا: اسان جا ڪم اسان لاءِ ۽ اوهان جا ڪم اوهان لاءِ؛ اوهان تي سلام هجي، اسان جاهلن کي نٿا چاهيون.» (القصص: 52–55).
اهي الله جي آيتن جي بدلي ۾ ٿورو اگهه نٿا وٺن؛ انهن لاءِ سندن پالڻهار وٽ اجر آهي؛ بيشڪ الله حساب ۾ جلدي ڪندڙ آهي (آل عمران: 199).
البغوي جي تفسير
«۽ اسان کي ڇا ٿيو آهي جو الله تي ۽ جيڪو حق اسان وٽ آيو آهي، تنهن تي ايمان نه آڻيون؟» اهو ان ڪري ٿيو جو يهودين انهن کي عيب ڏنو ۽ چيو: «اوهان ايمان ڇو آندو؟» تڏهن انهن يهودين کي اهو جواب ڏنو.
«۽ اسان کي اميد آهي ته اسان جو پالڻهار اسان کي صالح ماڻهن سان گڏ داخل ڪندو.» يعني، محمد ﷺ جي امت ۾. ان جو بيان الله تعالى جو هي فرمان آهي: «بيشڪ زمين جا وارث منهنجا صالح ٻانها ٿيندا.» (الأنبياء: 105)
«۽ جڏهن اهي اهو ٻڌن ٿا جيڪو رسول ڏانهن نازل ڪيو ويو آهي» يعني محمد ﷺ ڏانهن؛ «تون ڏسندين ته سندن اکيون ڀرجي اچن ٿيون» يعني ڳوڙها وهي پون ٿا؛ «ان سبب جو هنن حق کي سڃاتو.» عطاءَ جي روايت ۾ ابن عباس رضي الله عنهما چيو آهي: ان مان نجاشي ۽ سندس ساٿي مراد آهن. جعفر حبشه ۾ کين «ڪهيعص» پڙهي ٻڌايو، پوءِ اهي روئندا رهيا، تان جو جعفر پڙهڻ پورو ڪيو.
«چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان ايمان آندو، تنهنڪري اسان کي شاهدن سان گڏ لک.» يعني محمد ﷺ جي امت سان گڏ. ان جو دليل الله تعالى جو فرمان آهي: «ته جيئن اوهين ماڻهن تي شاهد ٿيو.» (البقرة: 143)
صحيح البخاري (حديث نمبر 3877) ۾ روايت آهي ته جڏهن نجاشي وفات ڪئي ته نبي محمد ﷺ سندس وفات جو اعلان ڪيو ۽ سندس لاءِ غائباڻي جنازي جي نماز پڙهي.