ھەقىقەتنى ئېتىراپ قىلغانلارنىڭ دۇئاسى
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ. رَبَّنَا آمَنَّا، فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ، وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ، وَنَطْمَعُ، أَنْ يُدْخِلَنَا. رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ.
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
ئۇلار پەيغەمبەرگە نازىل قىلىنغان قۇرئاننى ئاڭلىغان چاغلىرىدا ھەقىقەتنى تونۇغانلىقلىرىدىن، ئۇلارنىڭ كۆزلىرىدىن ياش قۇيۇلغانلىقىنى كۆرىسەن، ئۇلار ئېيتىدۇ: «رەببىمىز، بىز ئىمان ئېيتتۇق، بىزنى (پەيغەمبىرىڭنى، كىتابىڭنى) ئېتىراپ قىلغۇچىلار قاتارىدا قىلغىن(83). بىز نېمىشقا ئاللاھقا، بىزگە كەلگەن ھەقىقەتكە ئىشەنمەيلى؟ ھالبۇكى، بىز پەرۋەردىگارىمىزنىڭ بىزنى ياخشى كىشىلەر قاتارىدا (جەننەتكە) كىرگۈزۈشنى ئۈمىد قىلىمىز»(84).
ئىپادە شەكلى: «فەكتۇبنا» (اكْتُبْنَا) بۇيرۇق شەكلىدە كەلگەن. بۇ دۇئا ھەبەشىستاننىڭ پادىشاھى نەجاشى ۋە ئۇنىڭ يېقىنلىرىغا ئوخشاش، قۇرئان تىڭشىغاندا كۆزلىرىدىن ياش تۆكۈلۈپ، ئىسلامنى قوبۇل قىلغان سالىھلارنىڭ دۇئاسىدۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
ئۇلار مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا نازىل قىلىنغاننى ئاڭلىغان چاغدا، ئۇ ئاڭلىغانلىرى قەلبلىرىگە تەسىر قىلىپ، ئۇنىڭ ئالدىدا خاشۇ بولدى. ئۇلار جەزملەشتۈرگەن ھەقىقەتنى ئاڭلىغانلىقتىن كۆزلىرىدىن ياش تۆكۈلدى. شۇنىڭ بىلەن ئىمان ئېيتىپ، ھەقىقەتنى ئېتىراپ قىلدى ۋە: «رەببىمىز! ئىمان ئېيتتۇق، بىزنى گۇۋاھلىق بەرگۈچىلەر بىلەن بىللە يازغىن» دېدى.
ئۇلار مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۈممىتىدۇر؛ ئۇلار ئاللاھنىڭ يەككە-يېگانىلىكىگە، پەيغەمبەرلىرىنىڭ ئەلچىلىكىگە ۋە ئۇلار ئېلىپ كەلگەن نەرسىلەرنىڭ ھەقلىقىغا گۇۋاھلىق بېرىدۇ، ئىلگىرىكى ئۈممەتلەرگە ئۇلارنىڭ راستچىل ياكى يالغانچى ئىكەنلىكى ھەققىدە گۇۋاھلىق بېرىدۇ. ئۇلار ئادىل كىشىلەردۇر، گۇۋاھلىقى قوبۇل قىلىنىدۇ. ئاللاھ تائالا ئېيتقان: «شۇنىڭدەك، سىلەرنى ئوتتۇرا ئۈممەت قىلدۇق، ئىنسانلارغا گۇۋاھ بولۇشۇڭلار، پەيغەمبەرنىڭمۇ سىلەرگە گۇۋاھ بولۇشى ئۈچۈن».
گويا ئۇلار ئىمان ئېيتقانلىقى ۋە بۇنىڭغا ئالدىراپ كىرگەنلىكى ئۈچۈن ئەيىبلەنگەندەك بولۇپ، شۇنداق دېدى: «بىز نېمىشقا ئاللاھقا ۋە بىزگە كەلگەن ھەقىقەتكە ئىمان ئېيتمايلى؟ رەببىمىزنىڭ بىزنى ياخشىلار بىلەن بىللە كىرگۈزۈشىنى ئۈمىد قىلىمىز». يەنى: رەببىمىزدىن بىزگە شەك-شۈبھە قوبۇل قىلمايدىغان ھەقىقەت كەلگەن تۇرسا، بىزنىڭ ئاللاھقا ئىمان ئېيتىشىمىزغا نېمە توسالغۇ بولالايدۇ؟ بىز ئىمان ئېيتىپ، ھەقىقەتكە ئەگەشسەك، ئاللاھنىڭ بىزنى ياخشىلار بىلەن بىللە جەننەتكە كىرگۈزۈشىنى ئۈمىد قىلىمىز.
ئۇنداقتا بىزنى نېمە توسۇپ قالالايدۇ؟ بۇ ئىمانغا ئالدىراش، ئۇنىڭغا بويسۇنۇش ۋە ئۇنىڭدىن قېلىپ قالماسلىقنى تەلەپ قىلىدىغان ئەمەسمۇ؟
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
ئاندىن ئاللاھ ئۇلارنى ھەقىقەتكە بويسۇنۇش، ئۇنىڭغا ئەگىشىش ۋە ئادىل بولۇش بىلەن سۈپەتلەپ، مۇنداق دېدى: «ئۇلار پەيغەمبەرگە نازىل قىلىنغاننى ئاڭلىغان چاغدا، تونۇغان ھەقىقەتلىرى سەۋەبلىك كۆزلىرىدىن ياشنىڭ تۆكۈلگەنلىكىنى كۆرىسەن». يەنى، ئۇلارنىڭ قولىدا مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەر قىلىنىدىغانلىقى توغرىسىدىكى خۇش خەۋەرلەر بار ئىدى.
«ئۇلار: ‹رەببىمىز! ئىمان ئېيتتۇق، بىزنى گۇۋاھلىق بەرگۈچىلەر بىلەن بىللە يازغىن› دەيدۇ». يەنى بۇنىڭ ھەق ئىكەنلىكىگە گۇۋاھلىق بېرىپ، ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتقانلار بىلەن بىللە يازغىن، دېگەنلىكتۇر. نەسائىي ئەمر ئىبنى ئەلى فەللاس، ئۆمەر ئىبنى ئەلى ئىبنى مۇقەددام، ھىشام ئىبنى ئۇرۋە، ئۇنىڭ ئاتىسى ۋە ئابدۇللاھ ئىبنى زۇبەيردىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: بۇ ئايەت نەجاشى ۋە ئۇنىڭ ھەمراھلىرى ھەققىدە نازىل بولغان: «ئۇلار پەيغەمبەرگە نازىل قىلىنغاننى ئاڭلىغان چاغدا، تونۇغان ھەقىقەتلىرى سەۋەبلىك كۆزلىرىدىن ياشنىڭ تۆكۈلگەنلىكىنى كۆرىسەن.
ئۇلار: ‹رەببىمىز! ئىمان ئېيتتۇق، بىزنى گۇۋاھلىق بەرگۈچىلەر بىلەن بىللە يازغىن› دەيدۇ».
تەبەرانىي مۇنداق رىۋايەت قىلغان: ئەبۇ شۇبەيل ئۇبەيدۇللاھ ئىبنى ئابدۇراھمان ئىبنى ۋەقىد بىزگە، ئاتىسى بىزگە، ئابباس ئىبنى فەدل بىزگە، ئابدۇلجەببار ئىبنى نافىئ زەببىي قەتادە ۋە جەئفەر ئىبنى ئىياسدىن، ئۇلار سەئىد ئىبنى جۇبەيردىن، ئۇ بولسا ئىبنى ئابباسدىن ئاللاھنىڭ «پەيغەمبەرگە نازىل قىلىنغاننى ئاڭلىغان چاغدا كۆزلىرىدىن ياشنىڭ تۆكۈلگەنلىكىنى كۆرىسەن» دېگەن سۆزى ھەققىدە رىۋايەت قىلدى. ئىبنى ئابباس ئېيتتى: ئۇلار ھەبەشىستاندىن جەئفەر ئىبنى ئەبۇ تالىب بىلەن بىللە كەلگەن دېھقانلار ئىدى. ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ئۇلارغا قۇرئان ئوقۇپ بەرگەندە، ئۇلار ئىمان ئېيتىپ، كۆزلىرىدىن ياش تۆكۈلدى.
شۇ چاغدا ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ئۇلارغا: «سىلەر يۇرتۇڭلارغا قايتقاندىن كېيىن دىنىڭلاردىن يېنىپ كېتىشىڭلار مۇمكىنمىكىن؟» دېدى. ئۇلار: «بىز دىنىمىزدىن ھەرگىز يېنىپ كەتمەيمىز» دېدى. ئاللاھ بۇ ئايەتنى ئۇلارنىڭ بۇ سۆزى ھەققىدە نازىل قىلدى.
ئىبنى ئەبۇ ھاتىم، ئىبنى مەرۋەيھ ۋە ھاكم «مۇستەدرەك» ناملىق كىتابىدا سىماك يولى بىلەن ئىكرىمەدىن، ئۇ بولسا ئىبنى ئابباسدىن ئاللاھنىڭ «بىزنى گۇۋاھلىق بەرگۈچىلەر بىلەن بىللە يازغىن» دېگەن سۆزى ھەققىدە رىۋايەت قىلدى. ئىبنى ئابباس: «مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بىلەن بىللە دېگەنلىك. ئۇنىڭ ئۈممىتى گۇۋاھلىق بەرگۈچىلەردۇر؛ ئۇلار ئۆز پەيغەمبىرىنىڭ ۋە پەيغەمبەرلەرنىڭ ئەلچىلىك ۋەزىپىسىنى يەتكۈزگەنلىكىگە گۇۋاھلىق بېرىدۇ» دېدى. ھاكم: «سەنەدى سەھىھ، بىراق بۇ ئىككىسى [بۇخارى ۋە مۇسلىم] ئۇنى رىۋايەت قىلمىغان» دېدى. ئاللاھ ئۇ ئىككىسىدىن رازى بولسۇن.
ئاللاھ تائالا: «بىز نېمىشقا ئاللاھقا ۋە بىزگە كەلگەن ھەقىقەتكە ئىمان ئېيتمايلى؟ رەببىمىزنىڭ بىزنى ياخشىلار بىلەن بىللە كىرگۈزۈشىنى ئۈمىد قىلىمىز» دېدى. ناسارالارنىڭ بۇ تۈرى ئاللاھنىڭ: «كىتاب ئەھلىدىن ئاللاھقا، سىلەرگە نازىل قىلىنغانغا ۋە ئۆزلىرىگە نازىل قىلىنغانغا ئىمان ئېيتىدىغان، ئاللاھقا خاشۇ بولغان كىشىلەرمۇ بار» دېگەن ئايىتىدە تىلغا ئېلىنغانلار ۋە ئاللاھنىڭ: «بىز كىتابنى ئۇنىڭدىن بۇرۇن بەرگەن كىشىلەر ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتىدۇ. ئۇلارغا قۇرئان ئوقۇپ بېرىلگەندە: ‹بىز ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتتۇق، ئۇ رەببىمىزدىن كەلگەن ھەقىقەتتۇر؛ بىز ئۇنىڭدىن ئىلگىرىمۇ مۇسۇلمان ئىدۇق› دەيدۇ.
ئەنە شۇلارغا سەۋر قىلغانلىقى ئۈچۈن ئەجىرلىرى ئىككى ھەسسە بېرىلىدۇ، ئۇلار يامانلىقنى ياخشىلىق بىلەن يوقىتىدۇ ۋە بىز رىزىق قىلغان نەرسىلەردىن سەرپ قىلىدۇ. ئۇلار بىھۇدە سۆز ئاڭلىغاندا ئۇنىڭدىن يۈز ئۆرۈپ: ‹بىزنىڭ ئەمەللىرىمىز ئۆزىمىزگە، سىلەرنىڭ ئەمەللىرىڭلار ئۆزۈڭلارغا، سىلەرگە ئامانلىق بولسۇن؛ بىز جاھىللارنى خالىمايمىز› دەيدۇ» دېگەن ئايىتىدە ئۇلار ھەققىدە ئېيتىلغان كىشىلەردۇر. ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىنى ئازغىنە باھاغا ساتمايدۇ. ئەنە شۇلارغا رەببىنىڭ دەرگاھىدا ئەجىرلىرى بار. شۈبھىسىزكى، ئاللاھ ھېسابنى تېز ئالغۇچىدۇر. (ئال ئىمران، 199؛ قەسەس، 52–55)
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«بىز نېمىشقا ئاللاھقا ۋە بىزگە كەلگەن ھەقىقەتكە ئىمان ئېيتمايلى؟» يەھۇدىيلار ئۇلارنى ئەيىبلەپ: «نېمە ئۈچۈن ئىمان ئېيتتىڭلار؟» دېگەنىدى؛ ئۇلار بۇ سۆز بىلەن جاۋاب بەردى.
«رەببىمىزنىڭ بىزنى ياخشىلار بىلەن بىللە كىرگۈزۈشىنى ئۈمىد قىلىمىز» يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۈممىتىنىڭ ئىچىگە كىرگۈزۈشىنى ئۈمىد قىلىمىز. بۇنىڭ دەلىلى ئاللاھنىڭ: «زېمىنغا سالىھ بەندىلىرىم ۋارىس بولىدۇ» دېگەن سۆزىدۇر. (ئەنبىيا، 105)
«ئۇلار پەيغەمبەرگە نازىل قىلىنغاننى ئاڭلىغان چاغدا» يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا نازىل قىلىنغاننى ئاڭلىغاندا؛ «كۆزلىرىدىن ياشنىڭ تۆكۈلگەنلىكىنى كۆرىسەن» يەنى كۆز ياشلىرى ئېقىپ چىقىدۇ؛ «تونۇغان ھەقىقەتلىرى سەۋەبلىك» دېگەن ئايەت ھەققىدە ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما ئەتائنىڭ رىۋايىتىدە مۇنداق دېگەن: بۇ نەجاشى ۋە ئۇنىڭ ھەمراھلىرىدۇر. جەئفەر ئۇلارغا ھەبەشىستاندا «كاف، ھا، يا، ئەين، صاد» سۈرىسىنى ئوقۇپ بەرگەن؛ جەئفەر ئوقۇشنى تۈگەتكۈچە ئۇلار يىغلاشتى.
«ئۇلار: ‹رەببىمىز! ئىمان ئېيتتۇق، بىزنى گۇۋاھلىق بەرگۈچىلەر بىلەن بىللە يازغىن› دەيدۇ». بۇ يەردىكى گۇۋاھلىق بەرگۈچىلەر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۈممىتىدۇر. بۇنىڭ دەلىلى ئاللاھنىڭ: «سىلەر ئىنسانلارغا گۇۋاھ بولۇشۇڭلار ئۈچۈن» دېگەن سۆزىدۇر. (بەقەرە، 143)
«سەھىھۇلبۇخارى»دا (3877-ھەدىس) نەجاشى ۋاپات بولغاندا، پەيغەمبەر مۇھەممەد ئۇنىڭ ۋاپات بولغانلىقىنى خەۋەر قىلغانلىقى ۋە ئۇنىڭغا غائىبانە جىنازە نامىزى ئوقۇغانلىقى رىۋايەت قىلىنغان.