شۈكۈر ۋە ياخشى ئەمەل دۇئاسى

شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى

ئۇنىڭ سۆزىگە ھەيران بولۇپ، راۋان سۆزلىگەنلىكى، نەسىھەت قىلغانلىقى ۋە سۆزىنى ياخشى ئىپادىلىگەنلىكىدىن سۇلايمان تەبەسسۇم قىلىپ كۈلدى. بۇ پەيغەمبەرلەرنىڭ ئەدەبىدۇر: ئۇلارنىڭ ئەدەبى كامىل بولۇپ، ھەيران بولۇشقا تېگىشلىك جايدا ھەيران بولىدۇ، كۈلكىسى بولسا تەبەسسۇمدىن ھالقىمايدۇ. رەسۇلۇللاھنىڭ كۈلكىسىنىڭ كۆپىنچىسىمۇ تەبەسسۇم ئىدى. چۈنكى قاقاقلاپ كۈلۈش ئەقىلنىڭ يېنىكلىكى ۋە ئەدەبسىزلىكنى كۆرسىتىدۇ.

ھەيران بولۇشقا تېگىشلىك ئىشقا تەبەسسۇم قىلماسلىق ۋە ھەيران بولماسلىق بولسا، خاراكتېرنىڭ قاتتىقلىقى ۋە زومىگەرلىكنى بىلدۈرىدۇ. پەيغەمبەرلەر بۇنداق سۈپەتلەردىن پاكتۇر.

سۇلايمان ئەلەيھىسسالام ئۆزىنى بۇ ھالغا يەتكۈزگەن ئاللاھقا شۈكۈر قىلىپ مۇنداق دېدى: «پەرۋەردىگارىم! مېنى...» يەنى، «ماڭا ئىلھام بەرگىن ۋە مۇۋەپپەق قىلغىن. مەن سېنىڭ ماڭا ۋە ئاتا-ئانامغا ئاتا قىلغان نېمىتىڭگە شۈكۈر قىلاي».

چۈنكى ئاتا-ئانىغا بېرىلگەن نېمەت پەرزەنتكە بېرىلگەن نېمەتتۇر. ئۇ پەرۋەردىگارىدىن ئۆزىگە ۋە ئاتا-ئانىسىغا بېرىلگەن دىنىي ۋە دۇنياۋى نېمەتلەرگە شۈكۈر قىلىشقا مۇۋەپپەق قىلىشىنى سورىدى. «مەن سېنىڭ رازى بولىدىغان ياخشى ئەمەلنى قىلاي» دېگەنلىك، بۇيرۇقۇڭغا ئۇيغۇن، خالىس قىلىنغان، بۇزغۇچى ۋە نۇقسانغا چۈشۈرگۈچى ئىشلارдан خالىي ياخشى ئەمەلنى قىلىشقا مېنى مۇۋەپپەق قىلغىن، دېگەنلىكتۇر. «رەھمىتىڭ بىلەن مېنى سالىھ بەندىلىرىڭنىڭ قاتارىغا كىرگۈزگىن» دېگەنلىكى، جەننەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان رەھمىتىڭ بىلەن مېنى سالىھ بەندىلىرىڭ قاتارىغا كىرگۈزگىن، دېگەنلىكتۇر.

چۈنكى رەھمەت دەرىجە ۋە مەرتىۋىلىرى ئوخشىمىغان سالىھ بەندىلەرگە بېرىلىدۇ. بۇ — ئاللاھنىڭ چۈمۈلىنىڭ سۆزى ۋە چاقىرىقىنى ئاڭلىغان چاغدىكى سۇلايماننىڭ ئەھۋالىدىن بىزگە بايان قىلغان بىر ئۈلگىدۇر.

ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى

«ئۇنىڭ سۆزىگە تەبەسسۇم قىلىپ كۈلدى ۋە: «پەرۋەردىگارىم! مېنى ماڭا ۋە ئاتا-ئانامغا ئاتا قىلغان نېمىتىڭگە شۈكۈر قىلىشقا ۋە سېنىڭ رازى بولىدىغان ياخشى ئەمەلنى قىلىشقا مۇۋەپپەق قىلغىن» دېدى» يەنى، ماڭا قۇشلار ۋە ھايۋانلارنىڭ تىلىنى ئۆگىتىشىڭ بىلەن ماڭا قىلغان ئېھسانىڭغا، ئاتا-ئانامغا بولسا ساڭا ئىسلام بولۇش ۋە ساڭا ئىمان كەلتۈرۈش نېمىتىنى بەرگىنىڭگە شۈكۈر قىلىشنى ماڭا ئىلھام قىلغىن.

«سېنىڭ رازى بولىدىغان ياخشى ئەمەلنى قىلىشقا» دېگەنلىك، ئۆزۈڭ ياخشى كۆرىدىغان ۋە رازى بولىدىغان ئەمەلنى قىلىشقا، دېگەنلىكتۇر.

«رەھمىتىڭ بىلەن مېنى سالىھ بەندىلىرىڭنىڭ قاتارىغا كىرگۈزگىن» يەنى، مېنى ۋاپات قىلدۇرغىنىڭدا سالىھ بەندىلىرىڭ ۋە دوستلىرىڭدىن بولغان ئەڭ ئالىي ھەمراھلار قاتارىغا قوشقىن، دېگەنلىكتۇر. بەزى مۇپەسسىرلەر بۇ ۋادىنىڭ شام زېمىنىدا ياكى باشقا جايدا بولغانلىقىنى، بۇ چۈمۈلىنىڭ چىۋىنگە ئوخشاش ئىككى قانىتى بولغانلىقىنى ياكى باشقا گەپلەرنى ئېيتقان. بۇنداق سۆزلەرنىڭ ھېچبىر پايدىسى يوق. نەۋف ئەلبەككالىنىڭ ئېيتىشىچە، سۇلايماننىڭ چۈمۈلىلىرى بۆرىدەك چوڭ ئىكەن.

مەن بۇ سۆزنىڭ ياء بىلەن يېزىلغانلىقىنى كۆرگەن ئىدىم، ئەمەلىيەتتە ئۇ بىر باء بىلەن يېزىلىدۇ؛ بۇ بولسا خاتا كۆچۈرۈلۈشتىن كەلگەن. ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر.

مەقسەت شۇكى، سۇلايمان ئەلەيھىسسالام چۈمۈلىنىڭ سۆزىنى چۈشەنگەن ۋە ئۇنىڭدىن تەبەسسۇم قىلىپ كۈلگەن. بۇ ھەقىقەتەن ناھايىتى ئۇلۇغ ئىش. ئىبنى ئەبى خاتىم مۇنداق دېگەن: «ئاتام بىزگە سۆزلەپ بەردى، مۇھەممەد ئىبنى بەششار بىزگە سۆزلەپ بەردى، يەزيد ئىبنى ھارۇن بىزگە سۆزلەپ بەردى، مىسىئەر زەيد ئەلئامىيدىن، ئۇ ئەبۇسسىددىق ئەنناجىيدىن رىۋايەت قىلدى: سۇلايمان ئەلەيھىسسالام يامغۇر تىلەش ئۈچۈن چىققاندا، دۈمبىسى بىلەن يېتىپ، پۇتلىرىنى ئاسمانغا كۆتۈرگەن بىر چۈمۈلىنى كۆرۈپتۇ. ئۇ: «ئى ئاللاھ!

بىز سېنىڭ مەخلۇقلىرىڭدىن بىر مەخلۇقمىز، سېنىڭ بىزگە يامغۇر ياغدۇرۇشىڭغا موھتاجمىز؛ ئەگەر بىزگە يامغۇر ياغدۇرمىساڭ، ھالاك بولىمىز» دەپ دۇئا قىلىۋېتىپتۇ. سۇلايمان ئەلەيھىسسالام: «قايتىپ كېتىڭلار، باشقىلارنىڭ دۇئاسى بىلەن يامغۇرغا ئېرىشتىڭلار» دەپتۇ».

مۇسلىمنىڭ «سەھىھ»ىدە ئابدۇراززاقتىن، ئۇ مەرەردىن، ئۇ ھەممامدىن، ئۇ ئەبۇ ھۇرەيرەدىن، ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن رىۋايەت قىلغان ھەدىس مۇقىم كەلگەن: «پەيغەمبەرلەردىن بىرىنى بىر چۈمۈلە چىقىۋېلىپتۇ. ئۇ چۈمۈلىلەرنىڭ يېزىسىنى كۆيدۈرۈۋېتىشكە بۇيرۇپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ ئۇنىڭغا ۋەھىي قىلىپ: «سېنى بىر چۈمۈلە چىقىۋالغانلىقى ئۈچۈن، ئاللاھنى تەسبىھ ئېيتىدىغان ئۈممەتلەردىن بىر ئۈممەتنى ھالاك قىلدىڭمۇ؟ نېمىشقا پەقەت بىر چۈمۈلىنىلا [جازالىمىدىڭ]؟» دېدى»

بەغاۋىنىڭ تەفسىرى

ئاللاھ تائالانىڭ «ئۇنىڭ سۆزىگە تەبەسسۇم قىلىپ كۈلدى» دېگەن سۆزى ھەققىدە زەججاج مۇنداق دېگەن: پەيغەمبەرلەرنىڭ كۈلكىسىنىڭ كۆپىنچىسى تەبەسسۇم ئىدى. «كۈلۈپ» دېگەن سۆز بۇ يەردە «تەبەسسۇم قىلىپ» دېگەن مەنىدە. بەزىلەر: «كۈلكىنىڭ بېشى تەبەسسۇم، ئاخىرى كۈلۈش ئىدى» دېگەن.

ۋەھب ئىبنى مۇلەيھى بىزگە، ئەھمەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئەننۇئەيمى بىزگە، مۇھەممەد ئىبنى يۇسۇف بىزگە، مۇھەممەد ئىبنى ئىسمائىل بىزگە، يەھيا ئىبنى سۇلايمان بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ ئۇ ماڭا ئىبنى ۋەھبتىن، ئۇ ئەمر — يەنى ئىبنى ھارىس — تىن، ئۇ نەدرەدىن، ئۇ سۇلايمان ئىبنى يەساردىن رىۋايەت قىلدى. ئۇ ئائىشەنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى سۆزلەپ بەردى: «مەن رەسۇلۇللاھنىڭ ئېغىزىنىڭ ئىچكى تەرىپى كۆرۈنگۈدەك دەرىجىدە كۈلگەنلىكىنى ھەرگىز كۆرمىدىم؛ ئۇ پەقەت تەبەسسۇم قىلاتتى».

ئابدۇللاھ ئىبنى ئابدۇسسامە ئەلجەۋزەجانى بىزگە، ئەبۇلقاسىم ئەلخۇزاعى بىزگە، ھەيسەم ئىبنى كۇلەيب بىزگە، ئەبۇ ئىيسا بىزگە، قۇتەيبە ئىبنى سەئىد بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ ئۇ ئىبنى لەھىئەدىن، ئۇ ئابدۇللاھ ئىبنى مۇغىرەدىن، ئۇ ئابدۇللاھ ئىبنى ھارىس ئىبنى جەزئدىن رىۋايەت قىلدى. ئۇ مۇنداق دېگەن: «مەن رەسۇلۇللاھتىنمۇ كۆپ تەبەسسۇم قىلىدىغان بىرىنى كۆرمىدىم».

مۇقاتىل مۇنداق دېگەن: سۇلايمان چۈمۈلىنىڭ سۆزىدىن ھەيران بولۇپ كۈلدى؛ چۈنكى ئىنسان ئۆزى تونۇمايدىغان بىر ئىشنى كۆرسە، ھەيران بولۇپ كۈلىدۇ. ئاندىن سۇلايمان ئۆزىگە ئاتا قىلغان نېمىتى ئۈچۈن رەببىگە ھەمد ئېيتتى.

«ئۇ: «پەرۋەردىگارىم! مېنى مۇۋەپپەق قىلغىن» دېدى» يەنى، ماڭا ئىلھام قىلغىن.

«ماڭا ۋە ئاتا-ئانامغا ئاتا قىلغان نېمىتىڭگە شۈكۈر قىلىشقا، سېنىڭ رازى بولىدىغان ياخشى ئەمەلنى قىلىشقا ۋە رەھمىتىڭ بىلەن مېنى سالىھ بەندىلىرىڭنىڭ قاتارىغا كىرگۈزگىن» يەنى، مېنى ئۇلارنىڭ قاتارىغا كىرگۈزگىن، ئىسمىمنى ئۇلارنىڭ ئىسىملىرى بىلەن بىللە خاتىرىلىگىن ۋە ئۇلارنىڭ جامائىتى بىلەن بىرگە تىرىلدۈرگىن، دېگەنلىكتۇر. ئىبنى ئابباس: «ئىبراھىم، ئىسمائىل، ئىسھاق، ياقۇب ۋە ئۇلاردىن كېيىن كەلگەن پەيغەمبەرلەر بىلەن بىرگە بولۇشنى كۆزدە تۇتقان» دېگەن. يەنە بىر ئېيتىلىشىچە، «رەھمىتىڭ بىلەن مېنى جەننەتكە كىرگۈزگىن، سالىھ بەندىلىرىڭ بىلەن بىرگە» دېگەن مەنىدە.