Mahadnaq iyo camal wanaagsan

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

Wuu dhoolla-caddeeyay isagoo ku qoslaya hadalkeeda, isaga oo la dhacay aftahannimadeeda, waanadeeda iyo sida wanaagsan ee ay hadalka u dhigtay. Taasi waxay ka mid ahayd akhlaaqda dhammaystiran ee nebiyada, nabadgelyo korkooda ha ahaatee: inay la yaabaan marka ay habboon tahay, qosolkooduna aanu dhaafin dhoolla-caddayn. Rasuulka, naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee, qosolkiisa badankiisu wuxuu ahaa dhoolla-caddayn; waayo qosolka qaylada leh wuxuu muujinayaa fudaydka caqliga iyo akhlaaq xumada.

Dhoolla-caddayn la’aanta iyo in aan lala yaabin waxyaabaha la yaabka lehna waxay muujinayaan dabeecad qallafsan iyo kibir. Rasuulladuna way ka dhowrsan yihiin arrimahaas. Sulaymaan, isagoo Ilaahay uga mahadnaqaya inuu gaarsiiyay xaaladdan, ayuu yidhi: “Rabbiyow, igu waafaji” — taas oo ah: igu ilhaami, iguna guulee inaan ku shukriyo nimcadaada aad igu galladaysay aniga iyo waalidkay; waayo nimcada waalidka la siiyo waa nimco ubadkoodana gaadha. Sidaas darteed, wuxuu Rabbigiis weydiistay inuu ku waafajiyo gudashada mahadnaqa nimcooyinka diimeed iyo kuwa adduunyo ee isaga iyo waalidkii la siiyay.

“Iyo inaan falo camal wanaagsan oo aad raalli ka tahay”: igu waafaji inaan sameeyo camal wanaagsan oo aad raalli ka tahay, maxaa yeelay wuxuu waafaqsan yahay amarkaaga, daacadna waa laga yahay, kana badbaadsan yahay waxyaalaha buriya ama dhima. “Naxariistaadana igu dhex geli addoomahaaga suubban” — naxariistaas oo ay ka mid tahay Jannadu. Naxariista waxaa loo qoondeeyay addoomaha suubban, iyadoo darajooyinkooda iyo maqaamyadoodu kala duwan yihiin. Tani waa tusaale xaaladdii Sulaymaan ee uu Ilaahay sheegay markii uu maqlay hadalka iyo dhawaaqa qudhaanjada.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

“Wuu dhoolla-caddeeyay isagoo ku qoslaya hadalkeeda, wuxuuna yidhi: Rabbiyow, igu waafaji inaan ku shukriyo nimcadaada aad igu galladaysay aniga iyo waalidkay, iyo inaan falo camal wanaagsan oo aad raalli ka tahay.” Taas macnaheedu waa: igu ilhaami inaan ku shukriyo nimcada aad igu mannaysatay, sida inaad i bartay hadalka shimbiraha iyo xayawaanka, iyo nimcada aad waalidkay ku mannaysatay iyagoo Islaamka qaatay oo ku rumeeyay. “Iyo inaan falo camal wanaagsan oo aad raalli ka tahay”: camal aad jeceshahay oo aad raalli ka tahay.

“Naxariistaadana igu dhex geli addoomahaaga suubban”: markaad i oofsanayso, igu dar addoomahaaga suubban iyo saaxiibbadaada ugu sarreeya. Qaar ka mid ah mufassiriintu waxay yidhaahdeen dooxadani waxay ku taallay dhulka Shaam ama meel kale, qudhaanjaduna waxay lahayd laba baal sida duqsiga, iyo hadallo kale oo la mid ah; wax faa’iido ah kuma jiraan. Nof al-Bikaali ayaa laga weriyey inuu yidhi: “Qudhaanjada Sulaymaan waxay la ekaayeen yeey.” Sidaas ayaan ku arkay iyada oo lagu qoray yaa dhibic leh, hase yeeshee waxa saxda ahi waa baa hal dhibic leh; qoraalkaasi waa khalad, Ilaahay ayaana og.

Ujeeddadu waa in Sulaymaan, nabadgelyo korkiisa ha ahaatee, fahmay hadalkeeda oo uu ku dhoolla-caddeeyay isagoo ku qoslaya arrintaas. Taasi runtii waa arrin aad u weyn. Ibnu Abii Xaatim wuxuu yidhi: Aabbahay ayaa noo sheegay; Muxammad bin Bashaara ayaa noo sheegay; Yaziid bin Haaruun ayaa noo sheegay; Miscar ayaa noo sheegay, isagoo ka soo werinaya Zayd al-Cammi, kaas oo ka soo werinaya Abuu as-Siddiiq an-Naajii, inuu yidhi: Sulaymaan, nabadgelyo korkiisa ha ahaatee, ayaa baxay si uu roob u baryo.

Markaas ayuu arkay qudhaanjo dhabarka u jiifta, lugahana samada u taagaysa, iyadoo leh: “Ilaahayow, innagu waxaan nahay makhluuq ka mid ah makhluuqaadkaaga, mana awoodno inaan ka maaranno waraabintaada. Haddii aadan na waraabin, waan halaagsami doonnaa.” Sulaymaan wuxuu yidhi: “Dib u noqda, roob waa la idiin shubay ducada cid aan idinka ahayn darteed.”

Saxiix Muslimna waxaa si sugan ugu sugnaaday, waddada Cabdurrazzaaq, isaga oo ka soo werinaya Macmar, Hammam, Abuu Hurayrah, iyo Nabiga, naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee, inuu yidhi: “Qudhaanjad ayaa qaniintay nabi ka mid ah nebiyada, markaasuu amray in la gubo degaanka qudhaanjada. Ilaahayna wuxuu u waxyooday: ‘Qudhaanjad ku qaniintay darteed miyaad u baabi’isay ummad ka mid ah ummadaha Alle tasbiixda ku dhawaaqa? Maxaad hal qudhaanjo keliya u dili weyday?’” ayuu yidhi.

Tafsiirka Al-Baqawi

Hadalkii Ilaahay, Sarreeye oo Weyne ah: “Wuu dhoolla-caddeeyay isagoo ku qoslaya hadalkeeda.” Az-Zajjaaj wuxuu yidhi: Qosolka ugu badan ee nebiyadu wuxuu ahaa dhoolla-caddayn. Erayga “isagoo qoslaya” micnihiisu waa isagoo dhoolla-caddaynaya. Waxaa la yidhi: wuxuu ku bilaabmay dhoolla-caddayn, dabadeedna wuxuu ku dhammaaday qosol.

Cabdulwaaxid al-Maliixii ayaa noo sheegay; Axmed bin Cabdullaahi an-Nucaymii ayaa noo sheegay; Muxammad bin Yuusuf ayaa noo sheegay; Muxammad bin Ismaaciil ayaa noo sheegay; Yaxyaa bin Sulaymaan ayaa ii sheegay; Ibnu Wahb ayaa ii sheegay; Camr, oo ah Ibnu al-Xaarith, ayaa noo sheegay; an-Nadr ayaa uga soo weriyey Sulaymaan bin Yasaar, isaga oo ka soo werinaya Caa’isha, inay tidhi: “Weligay ma aanan arag Rasuulka Ilaahay, naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee, isagoo qosol aad u weyn qoslay oo hungurigiisa laga arko; waxa keliya ee uu samayn jiray waxay ahayd dhoolla-caddayn.”

Cabdullaah bin Cabdis-Samad al-Jawzajaani ayaa noo sheegay; Abul-Qaasim al-Khuzacii ayaa noo sheegay; al-Haytham bin Kulaib ayaa noo sheegay; Abuu Ciisaa ayaa noo sheegay; Qutaybah bin Saciid ayaa noo sheegay; Ibnu Lahiicah ayaa noo sheegay, isagoo ka soo werinaya Cabdullaah bin al-Mughiirah, kaas oo ka soo werinaya Cabdullaah bin al-Xaarith bin Jaz’, inuu yidhi: “Ma aanan arag qof ka dhoolla-caddayn badan Rasuulka Ilaahay.” Muqaatil wuxuu yidhi: Sulaymaan wuxuu ku qoslay hadalka qudhaanjada isagoo la yaabban, waayo qofku marka uu arko wax aanu hore u aqoon wuu la yaabaa oo qoslaa.

Dabadeed Sulaymaan wuxuu Rabbigiis ku mahadnaqay nimcooyinka uu siiyay. “Wuxuuna yidhi: Rabbiyow, igu waafaji” — igu ilhaami — “inaan ku shukriyo nimcadaada aad igu galladaysay aniga iyo waalidkay, iyo inaan falo camal wanaagsan oo aad raalli ka tahay, naxariistaadana igu dhex geli addoomahaaga suubban.” Taas macnaheedu waa: igu dar kooxdooda, magacaygana ku qor magacyadooda, kuna soo bixi safkooda. Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: wuxuu ula jeeday inuu la jiro Ibraahiim, Ismaaciil, Isxaaq, Yacquub iyo nebiyadii ka dambeeyay.

Waxa kaloo la yidhi: naxariistaada igu geli Jannada, anigoo ka mid ah addoomahaaga suubban.