Islaamka iyo la kulanka kuwa suuban

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

Markii Alle u dhammeystiray Yuusuf awood ku yeelashada dhulka iyo boqortooyada, indhihiisana ku qaboojiyey waalidkiis iyo walaalihiis, kaddibna uu siiyey cilmi weyn, ayuu yiri isaga oo qiraya nicmada Alle, una mahadnaqaya, kana baryaya inuu ku sugnaado Islaamka: «Rabbiyow, waxaad i siisay qayb ka mid ah xukunka» (رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ). Taasina waxay ahayd inuu masuul ka ahaa kaydka dhulka iyo maamulkiisa, isla markaana uu boqorka u ahaa wasiir weyn.

«Waxaadna i bartay fasirka dhacdooyinka» (وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ), taas oo ah fasirka wararka kutubta la soo dejiyey, fasirka riyooyinka iyo cilmi kale. «Abuuraha samooyinka iyo dhulkaow, Adigaa ah gargaarkayga adduunka iyo Aakhirada; i oofso anigoo Muslim ah» (فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا), macnaheeduna waa: Islaamka igu sii daa oo igu sug ilaa aad iga oofiso anigoo ku sugan. Tani ma ahayn duco uu ku doonayey in geeridu soo degdegto.

«Oo igu dar kuwa suuban» (وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ), kuwaas oo ah nebiyada suubban iyo kuwa la doortay ee wanaagsan.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

Tani waa duco uu Nabi Yuusuf, saaxiibkii Alle, ugu baryey Rabbigiis, Adkaade oo Sarreeye, markii nicmadu u dhammeystirantay, uuna dib ula midoobay waalidkiis iyo walaalihiis, isla markaana Alle siiyey nabinnimo iyo boqortooyo. Wuxuu Rabbigiis, Adkaade oo Sarreeye, ka baryey in sida uu nicmadiisa adduunka ugu dhammaystiray, uu ugu sii wado Aakhirada, iyo inuu oofiyo isagoo Muslim ah marka uu oofinayo. Sidaas waxaa yiri Ad-Dahhaak. Wuxuu kaloo ka baryey inuu ku daro kuwa suuban, kuwaas oo ah walaalihiis nebiyada iyo rasuullada, naxariista iyo nabadgelyaduna korkooda ha ahaato dhammaantood.

Waxaa suuragal ah in Yuusuf (عليه السلام) ducadan yiri isagoo geeri ku dhow, sida ku sugan labada Saxiix [Saxiix Al-Bukhaari iyo Saxiix Muslim], in Caa’isha (Alle raalli haka ahaadee) laga weriyey in Rasuulka Alle (صلى الله عليه وسلم) markii uu geeriyoonayey uu fartiisa kor u taagay oo yiri: «Allow, wehelka sare [ee Jannada], Allow, wehelka sare, Allow, wehelka sare.» Waxaa kaloo suuragal ah inuu Alle ka baryey inuu Islaamka ku oofiyo, kuna daro kuwa suuban marka waqtigiisu yimaado oo cimrigiisu dhammaado; uusan markaas iyo isla markiiba geeri weydiisan.

Sida qof kale loogu duceeyo oo la yiraahdo: «Alle ha ku oofiyo adigoo Muslim ah», ama qofku yiraahdo: «Allow, nagu noolay Muslimiin, naguna oofso Muslimiin, naguna dar kuwa suuban.» Waxaa kaloo suuragal ah inuu arrintaas si degdeg ah u weydiistay, taasina shareecadoodii ay bannaanayd. Sida Qataadah yiri, macnaha aayadda «I oofso anigoo Muslim ah, iguna dar kuwa suuban» waa: Markii Alle isu keenay ehelkiisii oo indhihiisa qaboojiyey, isaga oo xilligaas ku dhex jira nicmada adduunka iyo boqortooyadiisa, ayuu u xiisay kuwii suubanaa ee isaga ka horreeyey.

Ibnu Cabbaasna wuxuu oran jiray: Nebi geeri ma jeclaysan ilaa Yuusuf (عليه السلام). Sidoo kale Ibnu Jariir iyo As-Suddi waxay Ibnu Cabbaas ka weriyeen inuu ahaa nebigi ugu horreeyey ee ducadan baryey. Waxaa suuragal ah in macnuhu yahay inuu ahaa kii ugu horreeyey ee Alle weydiista in Islaamka lagu oofiyo, sida Nuux u ahaa kii ugu horreeyey ee yiri: «Rabbiyow, ii dambi dhaaf aniga iyo waalidkay iyo qofkii gurigayga soo gala isagoo mu’min ah» (نوح: 28). Waxaa kaloo suuragal ah inuu ahaa kii ugu horreeyey ee arrintaas si degdeg ah u weydiista, taasna waxaa muujinaya hadalka Qataadah. Hase yeeshee, taasi shareecadeenna kuma bannaana.

Imaam Axmed bin Xanbal (Alle ha u naxariistee) wuxuu yiri: Ismaaciil bin Ibraahiim ayaa noo sheegay, Caziiz bin Suhaybna wuxuu Anas bin Maalik uga weriyey inuu yiri: Rasuulka Alle (صلى الله عليه وسلم) wuxuu yiri: «Midkiin yuusan geeri jeclaysan dhib ku dhacay awgiis. Haddii ay khasab noqoto inuu geeri jeclaado, ha yiraahdo: Allow, i noolaysii inta noloshu ii khayr badan tahay, iguna oofso marka geeridu ii khayr badan tahay.»

Imaam Axmed wuxuu kaloo yiri: Abuu Al-Mughiirah ayaa noo sheegay, Macaan bin Rifaa’ahna wuxuu ii sheegay, Cali bin Yaziid ayaa ii sheegay, isaga oo ka werinaya Al-Qaasim, kaasna Abuu Umaamah, inuu yiri: Waxaan la fadhinnay Rasuulka Alle (صلى الله عليه وسلم), waxaana ka sheekaysanay arrimo qalbiyadeenna jilciyey. Sacad bin Abii Waqqaas ayaa aad u ooyay, dabadeedna wuxuu yiri: «Alla maxaan jeclaan lahaa inaan dhinto!» Nebigu (صلى الله عليه وسلم) wuxuu yiri: «Sacadow, ma anigoo kula jooga ayaad geeri jeclaysanaysaa?»

Wuxuu sidaas ku celceliyey dhowr jeer, dabadeedna wuxuu yiri: «Sacadow, haddii Jannada laguu abuuray, cimrigaagu inta uu dheeraado iyo camalkaagu inta uu wanaagsanaado, waa kuu khayr.»

Imaam Axmed wuxuu kaloo yiri: Xasan ayaa noo sheegay, Ibnu Lahi’ah ayaa noo sheegay, Abuu Yuunus—oo ah Saliim bin Jubayr—ayaa ii sheegay, isagoo Abuu Hureyrah ka werinaya in Nebigu (صلى الله عليه وسلم) yiri: «Midkiin yuusan geeri jeclaysan, hana ku baryin inta aysan ku iman, haddii uusan camalkiisa ku kalsoonayn mooyee. Qofku markuu dhinto camalkiisii wuu ka go’aa, mu’minkana cimrigiisu wax aan khayr ahayn uma kordhiyo.» Axmed ayaa keligiis weriyey. Tani waxay khusaysaa marka dhibku qofka ku gaar yahay.

Haddii se ay fitno ku saabsan diinta tahay, geeri weydiisashadu way bannaan tahay. Sida Alle uga warramay saaxiriintii Fircoon markii uu doonay inuu diintooda ka leexiyo oo dil ugu hanjabay; waxay yiraahdeen: «Rabbiyow, samir nagu shub, naguna oofso annagoo Muslimiin ah» (الأعراف: 126).

Maryamna markay foolanaysay oo fooshu ku kalliftay jirridda geedka timirta, waxay tiri: «Alla, waxaan jeclaan lahaa inaan ka hor intaanan tan la kulmin dhinto oo aan noqdo wax la illoobay» (مريم: 23). Waxay ogayd in dadku ku eedayn doonaan sino, maadaama aysan nin qabin haddana ay uuraysatay oo ay umushay; qof walbana wuxuu is weydiin lahaa: Xaggee bay tan ka keentay? Sidaas darteed ayay markii hore ku yiraahdeen: «Maryamoy, waxaad la timid arrin aad u fool xun! Haaruun walaashiisey, aabbahaa nin xun ma ahayn, hooyadaana dhillo ma ahayn» (مريم: 27، 28).

Markaas ayuu Alle xaaladdaas uga yeelay furfurnaan iyo meel uu kaga baxo, wuxuuna ilmaha ku hadalsiiyey isagoo sariirta ku jira inuu yahay addoonkii Alle iyo Rasuulkiisii. Taasi waxay ahayd calaamad weyn iyo mucjiso cad; naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee.

Xadiiska Mucaad ee Imaam Axmed iyo At-Tirmidi weriyeen, ee ku saabsan riyada iyo ducada ku jirta, waxaa ku yimid: «Haddii aad qoom fitno la doonayso, naftayda xaggaaga u oofso anigoo aan fitno ku dhicin.» Imaam Axmed wuxuu yiri: Abuu Salamah ayaa noo sheegay; Caziiz bin Muxammadna wuxuu ka weriyey Camr, kaasna Caasim, kaasna Camr bin Qataadah, kaasna Maxmuud bin Labiid, in Nebigu (صلى الله عليه وسلم) yiri: «Laba arrimood ayaa aadane neceb: geerida, geeriduna mu’minka way u khayr badan tahay; iyo maal yaraanta, maal yaraantuna xisaabta ayay yaraysaa.»

Marka fitnooyin diinta ku saabsan dhacaan, geeri weydiisashadu way bannaan tahay. Sidaas darteed Cali bin Abii Daalib (Alle raalli haka ahaadee) wuxuu yiri dhammaadkii khilaafadiisa, markii uu arkay inaan arrimuhu u hagaagayn oo ay dhibaatadu sii kordhayso: «Allow, xaggaaga ii qaad; waan ka daalay iyaga, iyaguna way iga daaleen.» Bukhaari (Alle ha u naxariistee), markii uu la kulmay imtixaannadaas oo wixii ku dhacay amiirka Khuraasaan ay dhaceen, wuxuu yiri: «Allow, xaggaaga ii oofso.»

Xadiiskana waxaa ku yimid: «Ninku wuxuu ag maraa qabri—taas oo ah xilliga Dajjaal—dabadeedna wuxuu yiraahdaa: Alla, waxaan jeclaan lahaa inaan meeshaada joogo», marka uu arko fitnooyinka, qalalaasaha, dhibaatooyinka iyo arrimaha argagaxa leh ee qof kasta oo fitno ku dhacayba imtixaan u noqonaya.

Abuu Jacfar bin Jariir wuxuu yiri: Waxaa la xusay in wiilashii Yacquub ee Yuusuf wixii ku sameeyey ku sameeyey, aabbahood u dambi dhaaf weydiiyey, markaasna Alle ka aqbalay toobaddooda, cafiyey oo dembiyadooda u dhaafay. Al-Qaasim ayaa noo sheegay, Al-Xasan ayaa noo sheegay, Xajjaaj ayaa iiga warramay Saalix Al-Marri, kaasna Yaziid Ar-Raqaashi, kaasna Anas bin Maalik, inuu yiri: Markii Alle Yacquub isu keenay ehelkiisii oo indhihiisa qaboojiyey, wiilashiisu si qarsoodi ah ayay u wada tashadeen.

Qaarkood waxay qaarkood ku yiraahdeen: «Miyaadan ogeyn wixii aad samayseen iyo wixii odaygu idinka mutay, iyo wixii aad Yuusuf ku samayseen?» Waxay yiraahdeen: «Haa.» Wuxuu yiri: «Ma idin khiyaanaynayo cafiska ay labadoodu idin cafiyeen; bal sidee baad Rabbigiin kala yeelaysaan?» Markaas ayay go’aansadeen inay aabbahood u tagaan.

Waxay hortiisa fariisteen, Yuusufna aabbihii dhinaciisa ayuu fadhiyey. Waxay yiraahdeen: «Aabbow, waxaan kuugu nimid arrin aynaan waligeen mid la mid ah kuugu iman, waxaana nagu dhacay arrin aynaan waligeen mid la mid ah la kulmin.» Way sii kiciyeen dareenkiisa, nebiyaduna (naxariis iyo nabadgelyo korkooda ha ahaatee) waa dadka ugu naxariista badan. Markaas ayuu yiri: «Maxaa idin helay, wiilashaydow?»

Waxay yiraahdeen: «Miyaadan ogeyn wixii aan adiga kugu samaynay iyo wixii aan walaalkeen Yuusuf ku samaynay?» Wuxuu yiri: «Haa.» Waxay yiraahdeen: «Miyaanaydaan labadiinuba na cafin?» Waxay yiraahdeen: «Haa.» Waxay ku yiraahdeen: «Cafiskiinnu waxba nama tarayo haddii Alle aanu na cafin.»

Wuxuu yiri: «Maxaad doonaysaan, wiilashaydow?» Waxay yiraahdeen: «Waxaan doonaynaa inaad Alle noo barido. Haddii waxyi xagga Alle kaaga yimaado oo kuu sheego inuu wixii aan samaynay naga cafiyey, indhahayagu way qabowsanayaan, qalbiyadeennuna way xasilloonaanayaan. Haddii kalese, farxad indho qaboojin ah adduunka waligeen ma helayno.»

Odaygii ayaa istaagay oo qiblada u jeestay; Yuusufna aabbihii gadaashiisa ayuu istaagay, wiilashiina labadooda gadaashooda ayay istaageen iyagoo is-hoosaysiin iyo khushuuc ku sugan. Wuxuu baryey, Yuusufna wuxuu lahaa: «Aamiin.» Labaatan sano ayaa loo aqbali waayey—Saalix Al-Marri wuxuu yiri: «Wuxuu arrintaas ugu cabsi gelinayey»—ilaa markii labaatanka sano dhammaadkoodu yimid ayuu Jibriil (عليه السلام) Yacquub ugu soo degay oo yiri: «Alle wuxuu ii soo diray inaan kuugu bishaareeyo inuu ducadaada ka aqbalay wiilashaada, kana cafiyey wixii ay sameeyeen, dabadeedna axdi adag ka qaaday inay nebinnimada sii hayaan.»

Warbixintani waa mawquuf [waxay ku joogsataa saxaabiga] oo laga weriyey Anas. Yaziid Ar-Raqaashi iyo Saalix Al-Marri aad bay u daciif yihiin.

As-Suddi wuxuu xusay in markii Yacquub (عليه السلام) geeridu u timid uu Yuusuf u dardaarmay in lagu aaso agta Ibraahiim iyo Isxaaq. Markii uu dhintay ayuu maydkiisa ilaaliyey, dabadeedna Shaam u diray, halkaasna lagu aasay agtooda (naxariis iyo nabadgelyo korkooda ha ahaatee). Waxaa weriyey Al-Bukhaari iyo Muslim, waxaana labada kitaabba ku sugan: «Midkiin yuusan geeri jeclaysan dhib ku dhacay awgiis. Haddii uu wanaag falayo, cimrigu wuxuu u kordhin karaa wanaag, haddii uu xumaan falayana waxaa laga yaabaa inuu toobad keeno.

Laakiin ha yiraahdo: Allow, i noolaysii inta noloshu ii khayr badan tahay, iguna oofso marka geeridu ii khayr badan tahay.» Tani waxay khusaysaa fitnada; waxaa xusay kuwii sidaas yiri.

Tafsiirka Al-Baqawi

«Rabbiyow, waxaad i siisay qayb ka mid ah xukunka» (رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ): waxaa loola jeedaa boqortooyada Masar. Xukunkuna waa awoodda hawlaha iyo talada u ballaadhan qofka leh maamul iyo qorshayn.

«Waxaadna i bartay fasirka dhacdooyinka» (وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ): waxaa loola jeedaa fasirka riyooyinka.

«Faaṭir» (فَاطِر): macnaheedu waa: Abuurahaow! «Abuuraha samooyinka iyo dhulka» (فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ), oo ah kan abuuray labadooda.

«Adigaa ah gargaarkayga» (أَنْتَ وَلِيِّي): macnaheedu waa: Adigaa i caawiya oo arrimahayga maamula.

«Adduunka iyo Aakhirada; i oofso anigoo Muslim ah» (فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا): wuxuu leeyahay: Nafta ii qaad anigoo Muslim ah.

«Oo igu dar kuwa suuban» (وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ): wuxuu ula jeedaa aabbayaashiisii nebiyada ahaa. Qataadah wuxuu yiri: Nebiyada dhexdooda Yuusuf mooyee mid kale geeri ma weydiisan. Sheekaduna waxay leedahay: Markii Alle isu keenay ehelkiisii oo waalidkiis iyo qoyskiisa u keenay, ayuu Rabbigiis, Adkaade oo Sarreeye, u xiisay, wuxuuna yiri hadalkan. Al-Xasan wuxuu yiri: Intaas kaddib sannado badan ayuu noolaa.

Qaar kalena waxay yiraahdeen: Markii uu hadalkan yiri, toddobaad ma dhaafin ee wuu dhintay.

Waxay ku kala aragti duwanaadeen muddadii Yuusuf aabbihii ka maqnaa. Al-Kalbi wuxuu yiri: Laba iyo labaatan sano. Waxaa kaloo la yiri: Afartan sano. Al-Xasan wuxuu yiri: Yuusuf ceelka ayaa lagu tuuray isagoo toddoba iyo toban jir ah; aabbihiisna siddeetan sano ayuu ka maqnaa.

Markii Yacquub la kulmay kaddib, saddex iyo labaatan sano ayuu noolaa, wuxuuna dhintay isagoo boqol iyo labaatan jir ah. Tawreedda waxaa ku qoran inuu dhintay isagoo boqol iyo toban jir ah. Yuusuf wuxuu ka dhalay xaaskii Al-Caziiz saddex carruur ah: Afraayiim, Miishaa, iyo Raxmah—oo ahayd xaaskii Ayuub, kii la imtixaamay. Waxaa kaloo la yiri Yuusuf wuxuu aabbihii kaddib noolaa lixdan sano, qaarna waxay yiraahdeen wax ka badan. Wararku arrintan way ku kala duwan yihiin.

Wuxuu dhintay isagoo boqol iyo labaatan jir ah. Waxay ku aaseen webiga Niil dhexdiisa, sanduuq marmar ah. Markii uu dhintay dadku waxay isku qabteen halka lagu aasi lahaa; xaafad walba dadkeedu waxay doonayeen in lagu aaso xaafaddooda iyagoo rajaynaya barakadiisa, ilaa ay ku sigteen inay dagaallamaan. Markaasay go’aansadeen in webiga Niil lagu aaso, halkaas oo biyuhu Masar ugu kala firdhaan, si biyuhu korkiisa uga socdaan barakadiisuna dhammaantood u gaarto.

Cikrimah wuxuu yiri: Waxaa lagu aasay dhinaca midig ee Niil, dhinacaasina wuu barwaaqoobay, dhinaca kalena abaar ayuu noqday. Markaasay dhexdiisa ku aaseen, silsiladna ku qiyaaseen meesha, si labada dhinacba u barwaaqoobaan. Sidaas bay ahaayeen ilaa Muuse uu ka soo saaray oo agta aabbayaashiis ee Shaam ku aasay. Dabadeedna waxaa loo raray dhinaca bidix, dhinacaasina wuu barwaaqoobay, dhinaca kalena abaar ayuu noqday.