Du'a Yuusufu e laawol moƴƴere

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Caggal Alla waɗde e Yuusufu laamu e duule e leydi, o welnini ɓandu makko sabu hawrude e baaba makko e yumma makko e musiɓɓe makko, tee Alla hokkino mo ganndal mawngal, o wi'i, teddinaade barke Alla e yettude ɗe, tee ɗaɓɓude mo tabitde e Islam: «Yaa Joom am, ko a hokki lan e laamu»; sabu o woniino e ndeenndu keñcu leydi e ɗeɓɓude ɗi, o woniino kadi mawɗo e nder laamu. «E a janngini lan firorde konngolaji»; ɗum firti firorde konngolaji defte Alla jippinaaɗe, e firorde ɗeene e ko wonaa ɗum e ganndal. «Takɗo kammuuli e leydi, ko Aan woni Joom am e aduna e laakara.

Waɗdu yam maayde ko mi juulɗo»; firti: Huutoro yam Islam, tee tabitɗin yam e mum haa nde A maayata, mi maayii ko mi tabitii e mum. Ɗum wonaa ɗaɓɓude maayde yaawde. «E haɗdu yam e moƴƴuɓe»; firti annabaɓe ɓe laaɓuɓe e ɓe suɓaaɓe moƴƴuɓe.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Ɗum ko du'a Yuusufu, annabaajo goongaajo, o ɗaɓɓi Joomi makko, Jom tedduŋgal, caggal barke nde timmi e makko, sabu o hawri e baaba makko e yumma makko e musiɓɓe makko, e sabu ko Alla waɗani mo e annabtaaɗe e laamu. O ɗaɓɓi Joomi makko, hono no O timminiri barke makko e aduna, yo O jokkondir barke ɗen e makko e laakara, tee yo O waɗa mo maayde ko o juulɗo nde O maayina mo. Ɗum ko ko ad-Dahhaak wi'i. O ɗaɓɓii kadi yo O haɗdu mo e moƴƴuɓe, ɓe woni musiɓɓe makko, annabaɓe e nulaaɓe—yo jam e barke Alla won e maɓɓe fof.

Ɗum du'a ina waawi wonde Yuusufu, jamo e makko, wi'iri ɗum e nder gaññingol makko, hono ko tabbitii e Sahihayn [al-Bukhaari e Muslim], e A'isha, yo Alla wel'u mo, wonde Nulaaɗo Alla ﷺ ina ɓeyda tiindugol juuɗe makko e nder maayde, o wi'a: «Alla, e nder bandu mawɗu [ar-Rafiiq al-A'laa], Alla, e nder bandu mawɗu, Alla, e nder bandu mawɗu.» E wonaa ɗum, Yuusufu ɗaɓɓii maayde e Islam e haɗdeede e moƴƴuɓe nde sa'a mum hewti, e nde nguurndam mum timmi; wonaa o ɗaɓɓii ɗum ɗoon e ɗoon.

Hono no neɗɗo ɗaɓɓirata e woɗɗo: «Alla yo maaynu maa ko a juulɗo», tee no ɗaɓɓotooɗo wi'irata: «Alla, ngurnin min ko min juulɓe, tee maaynu min ko min juulɓe, e haɗdu min e moƴƴuɓe.» Ina waawi kadi o ɗaɓɓii ɗum ɗoon e ɗoon, tee ɗum laatinooɗum e shari'a maɓɓe, hono no Qataadah wi'i: Konngol makko «Waɗdu yam maayde ko mi juulɗo, e haɗdu yam e moƴƴuɓe», ko nde Alla hawrani mo ɓandu makko, welnini mo ɓandu makko, o wonnoo e nder aduna e laamu mum e weltaare mum. O yiɗi annabaɓe moƴƴuɓe ɓe ɓenndo mum. Ibn Abbaas no wi'i: Annabaajo hay gooto yiɗaa maayde yeeso Yuusufu, jamo e makko.

Ibn Jariir e as-Suddiy kadi mbinndi ɗum e Ibn Abbaas: o woni annabaajo arano ɗaɓɓi ɗum. Ɗum ina waawi firteede ko o woni annabaajo arano ɗaɓɓi maayde e Islam, hono no Nuuhu woniimo arano wi'i: «Joom am, yaafaa yam e baabaaji am e kala mo naati e suudu am ko o gomɗinɗo» (Nuuh 71:28). Ina waawi kadi firteede ko o woni arano ɗaɓɓi timminde ɗum ɗoon e ɗoon; ko ɗum ina hollita ɗaɗi konngol Qataadah. Kono ɗum haɗaa e shari'a amen.

Imaam Ahmad, yo Alla yurmo mo, wi'i: Ismaa'iil ibn Ibraahiim haalii min, Abdul-Aziiz ibn Suhayb, iwde e Anas ibn Maalik, o wi'i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi'i: «Hoto gooto e mon yiɗu maayde sabu bone nde heɓi mo. So o alaa ko o yiɗi maayde, yo o wi'u: Alla, ngurnin yam so nguurndam ko moƴƴere yam, tee maaynu yam so maayde ko moƴƴere yam.» Imaam Ahmad kadi wi'i: Abuu al-Mughiirah haalii min, Ma'aan ibn Rifa'ah haalii min, iwde e Ali ibn Yaziid, e al-Qaasim, e Abuu Umaamah, o wi'i: Min jooɗii e Nulaaɗo Alla ﷺ, min haalaani, tee ɗum ɓeydii min jilɓe, Sa'd ibn Abii Waqqaas waɗi juuyde haa ɓuri, o wi'i: «Miɗo yiɗi maayde!»

Annabi ﷺ wi'i: «Yaa Sa'd, e am njiyɗaa maayde?» O artiri ɗum sahaaaji keewɗi, caggal ɗum Annabi wi'i: «Yaa Sa'd, so a sosaa ngam Aljanna, ko ko nguurndam maa ɓuri ɗo, walla gollal maa moƴƴii, ɗum ɓuri maa.» Imaam Ahmad wi'i kadi: Hasan haalii min, Ibn Lahi'ah haalii min, Abuu Yuunuus—ɗum woni Sulaym ibn Jubayr—iwde e Abuu Hurayrah, iwde e Annabi ﷺ, o wi'i: «Hoto gooto e mon yiɗu maayde, tee hoto o ɗaɓɓu ɗum hade nde o hewti; so wonaa so o hoolii e gollal mum. So gooto e mon maayi, gollal mum dartoto e makko, tee nguurndam mum ɓeydataa gomɗinɗo si wonaa moƴƴere.»

Ahmad tan tan haali ɗum. Ɗum ko so bone nde heɓi neɗɗo ko ɗum tan. Kono so ko fitina e diina, ina haani ɗaɓɓude maayde, hono no Alla habriri ɗum e goɗɗuɓe sihiraagu ɓe Fir'awna yiɗi warta e diina maɓɓe e o waɗi ɓe hulɓinde e maayde. Ɓe mbi'i: «Joom amen, wallu min sabu muñal, tee maaynu min ko min juulɓe» (al-A'raaf 7:126).

Maryam kadi, nde ɓandu ndiyam hewti e makko, o dartii e yeeso leɗɗe tamre, o wi'i: «Alaa, so mi maayiino hade ɗum, tee laatinoo mi ko hay gooto siftataa» (Maryam 19:23), sabu o anndiino wonde yimɓe ɓe tuuma mo e zina, sabu o alaa gorko tee o heɓi ɓi'ndi, o addi mo. Ɗum waɗi ɓe tuuma mo ko adannde, ɓe mbi'i: «Yaa Maryam, a waɗii huunde mawnde. Yaa musiɗɗo Haaruun, baaba maa wonaa gorko bonɗo, yumma maa wonaa debbo zinaajo» (Maryam 19:27–28). Alla waɗani mo e ndeen haala ɗaɓɓitannde e laawol yaltude; o waɗi sukaaɗo ɗoo e nder ɓuuɓri haalude ko o kurkaadu Alla e nulaaɗo mum.

Ɗum laatinoo maande mawnde e laaɓɗo-feewnde, yo jam e barke Alla won e makko. E hadith Mu'aadh, ngal Imaam Ahmad e at-Tirmidhi rivayii e ɗaɓɓitannde e ɗeele: «So A yiɗii fitina heɓde yimɓe, maaynu yam to Aan, mi alaa fitina.» Imaam Ahmad wi'i kadi: Abuu Salamah haalii min—Abdul-Aziiz ibn Muhammad—iwde e Amr, e Aasim, e Umar ibn Qataadah, e Mahmuud ibn Labiid: Annabi ﷺ wi'i: «Ɗiɗi ko ɓi'a Aadama yiɗataa: maayde, kono maayde ko moƴƴere gomɗinɗo; o yiɗataa kadi seeɗa jawdi, kono seeɗa jawdi ko ɓuri e jeygol hisaab.» So fitina heɓi diina, ina haani ɗaɓɓude maayde.

Ɗum waɗi Ali ibn Abii Taalib, yo Alla wel'u mo, wi'i e ɗaɗi laamu mum, nde o yiyii wonde haalaaji ɗin mbaɗataa yeeso e makko, tee ɗum ɓeydotoo tan ɗaɗi: «Alla, ɓamnu yam to Aan; mi heewii maɓɓe, tee ɓe heewii yam.» Al-Bukhaari, yo Alla yurmo mo, kadi, nde ndeen fitina heɓi mo e nde haalaaji mum waɗi e laamu Khurasan, o wi'i: «Alla, maaynu yam to Aan.» E hadith: «Neɗɗo ina weyta e koyngal mbuɗɗo—[e jamanu Dajjaal]—o wi'a: “Alaa, miɗo yiɗiino wonde e nokku maa!”» sabu ko o yi'ata e fitinaaji e ɗaɗiiji e ɗuɗɗe e huundeji hulɓinɗi, ko fitina mo kala neɗɗo.

Abuu Ja'far ibn Jariir wi'i: Ɓe habrii wonde ɓiɓɓe Ya'aquub ɓe waɗi Yuusufu ko ɓe waɗi, baaba maɓɓe yaafii ɓe, Alla jaɓɓii tuubu maɓɓe, yaafii ɓe, tee yaafii junuubu maɓɓe. Al-Qaasim haalii min, al-Hasan haalii min, Hajjaaj haalii min, iwde e Saalih al-Murri, e Yaziid ar-Riqaashii, e Anas ibn Maalik, o wi'i: Nde Alla hawrani Ya'aquub ɓandu mum, welnini mo ɓandu mum, o jooɗondiri e ɓiɓɓe makko ɗoo, ɓe haalaani e hoore maɓɓe. Gooto e maɓɓe wi'i goɗɗo: «Mbele on anndaa ko on waɗi, e ko sheekh ɗoo heɓi e mon, e ko Yuusufu heɓi e mon?» Ɓe mbi'i: «Eey.»

O wi'i: «Mbele yaafagol ɓe ɗiɗo ɗen e monɗon waawi hirtude mon? Hol no laatirta e Joom mon?» Ɓe mbinndi e ɗum, ɓe yahii to sheekh, ɓe jooɗii yeeso mum, Yuusufu jooɗi e sara baaba makko. Ɓe mbi'i: «Yaa baaba amen, min ariima e haala nde min arii e ko wonaa hono mum, e bone nde heɓi min, nde heɓaali min hono mum hade ɗum.»

Ɓe ɓeydiri ɗum haa o muusii; annabaɓe, yo jam won e maɓɓe, ɓuri yimɓe fof yurmeede. O wi'i: «Ko honɗun woni e mon, ɓiɓɓe am?» Ɓe mbi'i: «Mbele a anndaa ko min waɗi e maa, e ko min waɗi e musiɗɗo amen Yuusufu?» O wi'i: «Eey.»

Ɓe mbi'i: «Mbele aan e makko on yaafii min?» Ɓe ɗiɗo ɓe mbi'i: «Eey.» Ɓe mbi'i: «Kono yaafagol mon alaa fayde e amen so Alla yaafaani min.» O wi'i: «Ko honɗun njiɗi, ɓiɓɓe am?» Ɓe mbi'i: «Min njiɗi a ɗaɓɓana min Alla. So waajibu Alla ari e maa wonde O yaafii ko min waɗi, ɓandu amen ɗin welata, ɓerɗe amen ɗin deeƴata.

So wonaa, hay weltaare alaa e amen e aduna.» Sheekh oo darnii, o yamiri yeeso makko to Kibla, Yuusufu darnii caggal baaba makko, ɓe kadi darnii caggal maɓɓe, ɓe ñaawii, ɓe hulii Alla. O waɗi du'a, Yuusufu teeɗini. Du'a ngol jaabaaka e maɓɓe e nder duuɓi sappo e ɗiɗi—Saalih al-Murri wi'i, ko ngam hulɓinde ɓe—haa duuɓi sappo e ɗiɗi ɓen ɗon, Jibriilu, jamo e makko, jippitii to Ya'aquub, o wi'i: «Alla aniri yam e maa ngam mi welna maa, mi humpita maa wonde O jaabii du'a maa e ɓiɓɓe maa, O yaafii ko ɓe waɗi, tee O tabitinii e maɓɓe kawtalji caggal maa ngam annabtaaɗe.»

Ngam habaar ngol ko ko Anas habri e hoore mum, tee Yaziid ar-Riqaashii e Saalih al-Murri ɓe ɗiɗo laaɓaani haaɗi. As-Suddiy kadi wi'i: Nde maayde hewti Ya'aquub, jamo e makko, o wasiyii Yuusufu yo o suura mo to Ibraahiim e Is-haaq. Nde o maayi, o suɓi ɓandu mum, o neldiri ɗum to Shaam, o suura mo e sara maɓɓe, jamo e maɓɓe. Al-Bukhaari e Muslim rivayii hadith ngol, tee e ɗiɗi ɗin ko ɗum: «Hoto gooto e mon yiɗu maayde sabu bone nde heɓi mo; so o moƴƴii, o ɓeydoto moƴƴere mum, so o bonii, ena waawi o tuubu.

Kono yo o wi'u: Alla, ngurnin yam so nguurndam ko moƴƴere yam, tee maaynu yam so maayde ko moƴƴere yam.» (Aal Imraan 3:126; al-A'raaf 7:126; Maryam 19:23, 27–28.) [Haalaaji laabi e ko woodi e nder ɗum, ko habaaru annabaaji ɗum tan.]

Tafsiir al-Baghawi

«Joom am, ko a hokki lan e laamu»; ɗum firti laamu Misra. «Laamu» ko ɓeydude ko neɗɗo waawi waɗde e laamu, e ɗeɓɓude. «E a janngini lan firorde konngolaji»; ɗum firti firorde ɗeene. «Faaṭir» ko «Yaa Faaṭir»; «Faaṭir kammuuli e leydi» ko O tagi kammuuli e leydi.

«Ko Aan woni Joom am»; ɗum firti: walluɗo am e jeyɗo haalaaji am. «E aduna e laakara, waɗdu yam maayde ko mi juulɗo»; o wi'i: ɓamnu yam to maa ko mi juulɗo. «E haɗdu yam e moƴƴuɓe»; o yiɗi wi'ude baabaaji mum, annabaɓe. Qataadah wi'i: Annabaajo hay gooto ɗaɓɓaali maayde so wonaa Yuusufu.

E nder haalaaji ɗin, nde Alla hawrani mo ɓandu mum, o addani mo baaba makko e yumma makko e galle makko, o yiɗi Joomi mum, Jom tedduŋgal, tee o wi'i ɗee konngolaji. Al-Hasan wi'i: O wuuri duuɓi keewɗi caggal ɗum. Goɗɗo wi'i: Nde o wi'i ɗee konngolaji, alaa heddii hay yontere, o maayi. Ɓe seertii e duuɓi ɗi Yuusufu ɓennii baaba makko.

Al-Kalbii wi'i: Duuɓi 22. Ɓii wi'i: Duuɓi 40. Al-Hasan wi'i: Yuusufu naatniraa e ɓuudol e duuɓi 17, o ɓennii baaba makko duuɓi 80, o wuuri duuɓi 23 caggal hawrude e Ya'aquub, o maayi nde o waɗi duuɓi 120. E Tawraata, o maayi nde o waɗi duuɓi 110.

Yuusufu heɓi e debbo laamu ɗiɗi: Afra'iim e Miishaa, e Rahma, debbo Ayyuub—mo heɓi ko ndeen fitina. Ɓii wi'i: Yuusufu wuuri duuɓi 60 caggal baaba makko. Ɓii wi'i: Ko ɓuri ɗum. Haalaaji ɗin seertii e ɗum. O maayi nde o waɗi duuɓi 120; ɓe suuri mo e Nili, e nder sanduuqi marmar.

Nde o maayi, yimɓe ɓe ɓe njangondiri e makko: yimɓe kala nokku yiɗi yo o suura e nokku mum, ɗaɓɓude barke makko haa ɓe yiɗi haɓɓude. Ɓe faamii yo o suura e Nili, ɗo ndiyam seerti Misra, ngam ndiyam ɗam nduttina ɗum e kala nokku, barke makko yaha e yimɓe fof. Ikrimah wi'i: O suuraa e feccere nano Nili, feccere nde heɓi ndiyam ñamɗam, feccere goɗɗo ɗon tampi. Ɓe suɓti suuraade mo e hakkunde mum, tee ɓe ñaɗɗani ɗum e kala, feccere ɗiɗi ɗin heɓi ndiyam ñamɗam, haa Muusaa yaltini mo, o suuri mo e baabaaji mum e Shaam. Nde ɓe lomtini sanduuqi e feccere hakkunde, ɗiɗi feccere ɗin heɓi ndiyam ñamɗam. Jiova