Prośba o śmierć w islamie

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

Gdy Allah dopełnił tego, czym obdarzył Józefa: dał mu władzę na ziemi i królestwo, uradował go spotkaniem z rodzicami i braćmi, a także obdarzył go wielką wiedzą, Józef powiedział, uznając łaskę Allaha, dziękując za nią i prosząc o wytrwanie w islamie: „Panie mój! Dałeś mi część władzy królewskiej” — sprawował bowiem pieczę nad skarbcami kraju i zarządzał nimi, będąc wysokim rangą ministrem króla — „i nauczyłeś mnie tłumaczenia wydarzeń”, to znaczy tłumaczenia przekazów z objawionych ksiąg, interpretowania snów i innych dziedzin wiedzy. „Stwórco niebios i ziemi!

Ty jesteś moim opiekunem w życiu na tym świecie i w życiu ostatecznym. Pozwól mi umrzeć jako muzułmaninowi”, to znaczy: zachowaj mnie w islamie i umocnij mnie w nim, aż umrę jako muzułmanin. Nie była to prośba o przyspieszenie śmierci. „I dołącz mnie do sprawiedliwych”, spośród prawych proroków i wybranych najlepszych.

Tafsir imama Ibn Kathira

Jest to modlitwa Józefa, prawdomównego, którą zaniósł do swego Pana, potężnego i wyniosłego, gdy dopełniła się Jego łaska wobec niego: spotkał się z rodzicami i braćmi, a Allah obdarzył go proroctwem i władzą. Józef poprosił swego Pana, aby tak jak dopełnił wobec niego łask na tym świecie, zachował je dla niego także w życiu ostatecznym i pozwolił mu umrzeć jako muzułmaninowi. Tak powiedział Ad-Dahhak. Poprosił też, by dołączył go do sprawiedliwych — jego braci spośród proroków i posłańców, niech błogosławieństwo i pokój Allaha będą z nimi wszystkimi.

Możliwe, że Józef, niech będzie z nim pokój, wypowiedział tę modlitwę, gdy zbliżała się jego śmierć, tak jak potwierdzono w dwóch autentycznych zbiorach hadisów, że A’isza, niech Allah będzie z niej zadowolony, przekazała: W chwili śmierci Wysłannik Allaha, niech Allah obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, unosił palec i mówił: „O Allahu, do najwyższego Towarzystwa! O Allahu, do najwyższego Towarzystwa! O Allahu, do najwyższego Towarzystwa!”.

Możliwe też, że prosił o śmierć w islamie i dołączenie do sprawiedliwych, gdy nadejdzie jego wyznaczony czas i dobiegnie końca jego życie, a nie o spełnienie tego natychmiast — podobnie jak ktoś modli się za drugiego, mówiąc: „Niech Allah pozwoli ci umrzeć w islamie”, albo prosi: „O Allahu, pozwól nam żyć jako muzułmanom, umrzeć jako muzułmanom i dołącz nas do sprawiedliwych”. Możliwe również, że prosił o to natychmiast, a w ich prawie było to dozwolone.

Qatada powiedział o słowach: „Pozwól mi umrzeć jako muzułmaninowi i dołącz mnie do sprawiedliwych”: Kiedy Allah ponownie połączył jego rodzinę i uradował jego oczy, a on sam był wówczas zanurzony w doczesności, jej władzy i dostatku, zatęsknił za sprawiedliwymi, którzy odeszli przed nim. Ibn Abbas mawiał: Żaden prorok przed Józefem, niech będzie z nim pokój, nie życzył sobie śmierci. Podobnie Ibn Dżarir i As-Suddi przekazali od Ibn Abbasa, że Józef był pierwszym prorokiem, który wypowiedział taką prośbę. Możliwe, że był pierwszym, który prosił o śmierć w islamie — tak jak Noe jako pierwszy powiedział: „Panie mój!

Przebacz mnie, moim rodzicom i każdemu, kto wejdzie do mojego domu jako wierzący” [Noe, 71:28]. Możliwe też, że był pierwszym, który prosił, aby stało się to natychmiast; taki sens wynika z wypowiedzi Qatady. Jednak w naszym prawie nie jest to dozwolone.

Imam Ahmad ibn Hanbal, niech Allah okaże mu miłosierdzie, przekazał: Opowiedział nam Isma’il ibn Ibrahim, opowiedział nam Abd al-Aziz ibn Suhaib, od Anasa ibn Malika, że Wysłannik Allaha, niech Allah obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, powiedział: „Niech nikt z was nie życzy sobie śmierci z powodu nieszczęścia, które go spotkało. Jeśli jednak koniecznie chce jej sobie życzyć, niech powie: «O Allahu, pozwól mi żyć, dopóki życie jest dla mnie lepsze, a pozwól mi umrzeć, gdy śmierć będzie dla mnie lepsza»”.

Imam Ahmad powiedział również: Opowiedział nam Abu al-Mughira, opowiedział nam Ma’an ibn Rifa’a, opowiedział mi Ali ibn Jazid, od Al-Qasima, od Abu Umamy: Siedzieliśmy z Wysłannikiem Allaha, niech Allah obdarzy go błogosławieństwem i pokojem. Rozmawialiśmy o sprawach, które zmiękczyły nasze serca, i Sa’d ibn Abi Waqqas zapłakał obficie, po czym powiedział: „Obym umarł!”. Prorok, niech Allah obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, powiedział: „Sa’dzie, czy życzysz sobie śmierci, będąc przy mnie?”.

Powtórzył to kilka razy, a następnie powiedział: „Sa’dzie, jeśli zostałeś stworzony dla Raju, to długie życie albo dobre uczynki będą dla ciebie lepsze”.

Imam Ahmad powiedział także: Opowiedział nam Hasan, opowiedział nam Ibn Lahi’a, opowiedział nam Abu Junus — to jest Sulajm ibn Dżubajr — od Abu Hurajry, od Proroka, niech Allah obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, że powiedział: „Niech nikt z was nie życzy sobie śmierci ani nie prosi o nią, zanim go dosięgnie. Jeśli ktoś jest dobry, być może pomnoży swoje dobro; jeśli zaś jest złoczyńcą, być może zdoła się poprawić. Kiedy człowiek umiera, jego czyny ustają, a życie wierzącego przynosi mu tylko więcej dobra”. Ten hadis przekazał wyłącznie Ahmad.

Dotyczy to sytuacji, gdy nieszczęście dotyka daną osobę osobiście. Jeśli jednak chodzi o próbę dotyczącą religii, wolno prosić o śmierć, tak jak Allah przekazał, co powiedzieli czarownicy, gdy faraon chciał odwieść ich od religii i zagroził im śmiercią: „Panie nasz! Wylej na nas cierpliwość i pozwól nam umrzeć jako muzułmanom” [Al-A’raf, 7:126]. Maryja powiedziała zaś, gdy dopadły ją bóle porodowe i skurcze przy pniu palmy: „Obym umarła przed tym i została zapomniana, całkowicie zapomniana!”

[Maryja, 19:23]. Wiedziała bowiem, że ludzie oskarżą ją o nieobyczajność, gdyż nie miała męża, a zaszła w ciążę i urodziła. Ktoś mógłby powiedzieć: „Skąd się jej to wzięło?”. Dlatego najpierw zwrócili się do niej, mówiąc: „Maryjo!

Uczyniłaś rzecz niesłychaną! Siostro Aarona! Twój ojciec nie był złym człowiekiem, a twoja matka nie była nieobyczajna” [Maryja, 19:27–28]. Allah otworzył jej drogę wyjścia z tej sytuacji i sprawił, że niemowlę przemówiło w kołysce, oświadczając, iż jest sługą Allaha i Jego posłańcem.

Był to wielki znak i niezwykły cud. Niech błogosławieństwo i pokój będą z nim.

W hadisie Mu’aza, przekazanym przez imama Ahmada i At-Tirmidhiego w opowieści o śnie oraz zawartej w nim modlitwie, czytamy: „A jeśli zechcesz poddać jakiś lud próbie, zabierz mnie do Siebie, nie poddając mnie próbie”. Imam Ahmad powiedział: Opowiedział nam Abu Salama, przekazał nam Abd al-Aziz ibn Muhammad, od Amra, od Asima, od Umara ibn Qatada, od Mahmuda ibn Labida, że Prorok, niech Allah obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, powiedział: „Są dwie rzeczy, których syn Adama nie lubi: śmierć — choć dla wierzącego jest ona lepsza — oraz mały majątek; lecz mały majątek oznacza krótsze rozliczenie”.

Gdy zatem pojawiają się próby dotyczące religii, wolno prosić o śmierć. Z tego powodu Ali ibn Abi Talib, niech Allah będzie z niego zadowolony, pod koniec swego kalifatu, widząc, że sprawy nie układają się po jego myśli i stają się coraz trudniejsze, powiedział: „O Allahu, zabierz mnie do Siebie; mam już ich dość i oni mają dość mnie”. Al-Buchari, niech Allah okaże mu miłosierdzie, powiedział: „O Allahu, zabierz mnie do Siebie”, gdy spotkały go owe próby i to, co wydarzyło się między nim a emirem Chorasanu.

W hadisie czytamy: „Człowiek minie grób — to znaczy w czasach Dadżdżala — i powie: «Obym był na twoim miejscu»”, gdy zobaczy próby, wstrząsy, nieszczęścia i przerażające wydarzenia, które są próbą dla każdego, kto jej podlega.

Abu Dża’far ibn Dżarir powiedział: Przekazano, że synowie Jakuba, którzy dopuścili się tego, co uczynili Józefowi, prosili ojca o przebaczenie. Allah przyjął ich skruchę, odpuścił im i wybaczył ich grzechy. Al-Qasim przekazał: Opowiedział nam Al-Hasan, opowiedział mi Hadżdżadż, od Salih al-Marri, od Jazida ar-Raqqasziego, od Anasa ibn Malika, który powiedział: Kiedy Allah ponownie połączył rodzinę Jakuba i uradował jego oczy, jego synowie zebrali się na osobności.

Jeden z nich powiedział do pozostałych: „Czyż nie wiecie, co uczyniliście i czego ten starzec przez was doświadczył, a także czego doświadczył przez was Józef?”. Odpowiedzieli: „Owszem”. Powiedział: „Czy zatem nie zwodzi was to, że obaj wam przebaczyli? A co zrobicie wobec waszego Pana?”.

Uzgodnili więc, że pójdą do starca. Usiedli przed nim, a Józef siedział obok ojca. Powiedzieli: „Ojcze, przyszliśmy w sprawie, z jaką nigdy wcześniej do ciebie nie przychodziliśmy. Spotkała nas rzecz, jaka nigdy wcześniej nas nie spotkała”.

Poruszyli go, a przecież prorocy, niech będzie z nimi pokój, są najmiłosierniejszymi spośród stworzeń. Zapytał: „Co z wami, moi synowie?”. Odpowiedzieli: „Czy nie wiesz, co uczyniliśmy tobie i naszemu bratu Józefowi?”. Powiedział: „Wiem”.

Zapytali: „Czyż ty i on nam nie przebaczyliście?”. Odpowiedzieli: „Owszem”. Powiedzieli: „Wasze przebaczenie nic nam nie pomoże, jeśli Allah nam nie przebaczy”. Zapytał: „Czego więc chcecie, moi synowie?”. Odpowiedzieli: „Chcemy, żebyś pomodlił się za nas do Allaha.

Gdy przyjdzie do ciebie objawienie od Allaha, że przebaczył nam to, co uczyniliśmy, nasze oczy zaznają ukojenia, a serca spokoju. Jeśli nie, nigdy już nie zaznamy radości na tym świecie”. Starzec wstał i zwrócił się ku kibla, Józef stanął za ojcem, a oni za nimi, pokorni i pełni skruchy. Jakub modlił się, a Józef mówił: „Amen”.

Ich prośba nie została wysłuchana przez dwadzieścia lat — Salih al-Marri mówił, że miało to ich przestraszyć. Gdy minęło dwadzieścia lat, Dżibril, niech będzie z nim pokój, zstąpił do Jakuba i powiedział: „Allah posłał mnie do ciebie, aby przekazać ci radosną nowinę: wysłuchał twojej modlitwy za twoich synów, przebaczył im to, co uczynili, i zawarł z nimi po tobie przymierze dotyczące proroctwa”. Ta relacja jest mawquf — przypisana Anasowi. Jazid ar-Raqqashi i Salih al-Marri są bardzo słabymi narratorami.

As-Suddi wspomniał, że gdy Jakub, niech będzie z nim pokój, poczuł zbliżającą się śmierć, polecił Józefowi, aby pochowano go obok Abrahama i Izaaka. Gdy umarł, zabalsamowano jego ciało i wysłano do Szamu, gdzie został pochowany obok nich, niech będzie z nimi pokój.

Allah Najwyższy powiedział: „Panie mój! Przebacz mnie, moim rodzicom i każdemu, kto wejdzie do mojego domu jako wierzący” [Noe, 71:28]. Al-Buchari i Muslim przekazali: „Niech nikt z was nie życzy sobie śmierci z powodu nieszczęścia, które go spotkało. Jeśli jest dobry, być może pomnoży swoje dobro, a jeśli jest złoczyńcą, być może zdoła się poprawić.

Niech jednak powie: «O Allahu, pozwól mi żyć, dopóki życie jest dla mnie lepsze, a pozwól mi umrzeć, gdy śmierć będzie dla mnie lepsza»”.

Tafsir al-Baghawiego

„Panie mój! Dałeś mi część władzy królewskiej” — chodzi o władzę nad Egiptem. Władza królewska oznacza szeroki zakres możliwości przysługujących temu, kto kieruje sprawami i nimi zarządza.

„I nauczyłeś mnie tłumaczenia wydarzeń” — to znaczy interpretowania snów. „Stwórco” — to znaczy: O Stwórco!

„Stwórco niebios i ziemi” — to znaczy: Ten, który je stworzył.

„Ty jesteś moim opiekunem” — to znaczy: moim pomocnikiem i Tym, który kieruje moimi sprawami.

„W życiu na tym świecie i w życiu ostatecznym. Pozwól mi umrzeć jako muzułmaninowi” — mówi: zabierz mnie do Siebie jako muzułmanina.

„I dołącz mnie do sprawiedliwych” — miał na myśli swoich przodków, proroków. Qatada powiedział: Żaden prorok przed nim nie prosił o śmierć. W opowieści przekazano, że kiedy Allah ponownie połączył jego rodzinę i przywrócił mu rodziców oraz domowników, zatęsknił za swoim Panem, potężnym i wyniosłym, i wypowiedział te słowa. Al-Hasan powiedział: Żył jeszcze wiele lat po tym.

Ktoś inny powiedział: Po wypowiedzeniu tych słów nie minął tydzień, zanim umarł.

Różnili się co do tego, jak długo Józef był rozłączony z ojcem. Al-Kalbi powiedział: dwadzieścia dwa lata. Według innej opinii — czterdzieści lat. Al-Hasan powiedział: Józef został wrzucony do studni, gdy miał siedemnaście lat; pozostawał z dala od ojca przez osiemdziesiąt lat, a po spotkaniu z Jakubem żył jeszcze dwadzieścia trzy lata.

Umarł, mając sto dwadzieścia lat. W Torze podano, że umarł, mając sto dziesięć lat. Żonie Azizowi Egiptu Józefowi urodziło się troje dzieci: Efraim, Misza oraz Rahma, żona dotkniętego próbą Hioba, niech będzie z nim pokój. Według jednej opinii Józef żył sześćdziesiąt lat po śmierci ojca, według innej — dłużej. Przekazy w tej sprawie są rozbieżne.

Umarł w wieku stu dwudziestu lat. Pochowano go w Nilu, w marmurowej skrzyni. Po jego śmierci ludzie spierali się o to, gdzie ma być pochowany. Mieszkańcy każdej dzielnicy chcieli pochować go u siebie, licząc na jego błogosławieństwo, i niemal doszło między nimi do walki.

Postanowili więc pochować go w Nilu, w miejscu, gdzie rozdzielają się wody w Egipcie, aby płynęły nad nim i by jego błogosławieństwo dotarło do wszystkich. Ikrima powiedział: Pochowano go po prawej stronie Nilu; tamta strona stała się urodzajna, a druga jałowa. Przenieśli go zatem na środek rzeki i wyznaczyli to miejsce łańcuchem; wtedy obie strony stały się urodzajne. Pozostał tam aż do czasu, gdy Musa wydobył jego ciało i pochował je obok jego przodków w Szamie.

Następnie przeniesiono je na lewy brzeg, który stał się urodzajny, podczas gdy drugi brzeg stał się jałowy.