Mímọ́ Islam àti àwọn olódodo

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

Nígbà tí Ọlọ́run ti mú gbogbo ohun tí ó mú ṣẹ fún Yusuf nípa fífi agbára àti ìjọba fún un lórí ilẹ̀, tí ó sì ti mú inú rẹ̀ dùn nípa ìpadàpọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú àwọn òbí àti àwọn arákùnrin rẹ̀, lẹ́yìn ìmọ̀ ńlá tí Ọlọ́run fún un, ó sọ̀rọ̀ yìí láti jẹ́wọ́ oore-ọ̀fẹ́ Ọlọ́run, láti dúpẹ́ fún un, àti láti bẹ̀ ẹ́ pé kí ó mú un dúró ṣinṣin lórí Islam: «Olúwa mi, dájúdájú, O ti fún mi ní apá kan nínú ìjọba» (رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ). Ìdí ni pé ó ń bójú tó àwọn ìṣúra ilẹ̀ náà àti ìṣàkóso wọn, ó sì jẹ́ òjíṣẹ́ àgbà fún ọba.

«O sì ti kọ́ mi ní apá kan nínú ìtumọ̀ àwọn ìròyìn» (وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ), ìyẹn ni ìtumọ̀ àwọn ìròyìn inú àwọn ìwé tí a sọ̀kalẹ̀, ìtumọ̀ àlá àti àwọn ẹ̀ka ìmọ̀ mìíràn. «Ẹlẹ́dàá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀, Ìwọ ni Aláàbò mi ní ayé àti ní Ọ̀run, mú kí n kú gẹ́gẹ́ bí Mùsùlùmí» (فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا), ìyẹn ni, máa jẹ́ kí n wà lórí Islam, kí o sì mú mi dúró ṣinṣin lórí rẹ̀ títí di ìgbà tí o bá mú ẹ̀mí mi. Kì í ṣe pé ó ń bẹ fún ikú kí ó tètè dé.

«Kí o sì so mí pọ̀ mọ́ àwọn olódodo» (وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ), ìyẹn ni àwọn wòlíì olóòótọ́ àti àwọn ẹni àyànfẹ́ rere.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Èyí ni mólẹ́ẹ̀bẹ̀ tí Yusuf olódodo gbàdúrà sí Olúwa rẹ̀, Ọlọ́run Alágbára àti Ọláńlá, nígbà tí oore-ọ̀fẹ́ pé lórí rẹ̀: ó tún pàdé àwọn òbí àti àwọn arákùnrin rẹ̀, Ọlọ́run sì fún un ní àsọtẹ́lẹ̀ àti ìjọba. Ó bẹ Olúwa rẹ̀ pé, gẹ́gẹ́ bí Ó ti pé oore-ọ̀fẹ́ Rẹ̀ fún un ní ayé, kí Ó tún jẹ́ kí ó wà pẹ̀lú rẹ̀ ní Ọ̀run, àti pé kí Ó mú un kú nígbà tí ó bá jẹ́ Mùsùlùmí. Al-Ḍaḥḥāk ló sọ èyí. Ó tún bẹ̀ Ọlọ́run pé kí Ó so òun pọ̀ mọ́ àwọn olódodo, ìyẹn àwọn arákùnrin rẹ̀ nínú àwọn wòlíì àti àwọn ìránṣẹ́ Ọlọ́run; kí àlàáfíà àti ìbùkún Ọlọ́run wà lórí gbogbo wọn.

Ó ṣeé ṣe kí Yusuf (عليه السلام) ti sọ mólẹ́ẹ̀bẹ̀ yìí nígbà tó sún mọ́ ikú, gẹ́gẹ́ bí ó ti fìdí múlẹ̀ nínú àwọn Ṣaḥīḥ méjèèjì, láti ọ̀dọ̀ ʿĀʾishah (رضي الله عنها), pé nígbà tí ikú ń dé bá Ìránṣẹ́ Ọlọ́run (صلى الله عليه وسلم), ó máa ń gbé ìka rẹ̀ sókè, ó sì máa ń sọ pé: «Ọlọ́run mi, sí Àwùjọ Gíga Jù Lọ! Ọlọ́run mi, sí Àwùjọ Gíga Jù Lọ! Ọlọ́run mi, sí Àwùjọ Gíga Jù Lọ!» Ó sì ṣeé ṣe pé ó ń bẹ fún ikú nígbà tí àkókò rẹ̀ bá dé, tí ọjọ́ ayé rẹ̀ sì bá parí, kí ó lè kú ní Islam kí Ọlọ́run sì so ó pọ̀ mọ́ àwọn olódodo; kì í ṣe pé ó ń béèrè kí èyí ṣẹ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Èyí dà bí ẹni tó ń sọ fún ẹlòmíràn pé: «Kí Ọlọ́run mú ọ kú ní Islam», tàbí ẹni tó ń bẹ pé: «Ọlọ́run mi, jẹ́ kí a wà láàyè gẹ́gẹ́ bí Mùsùlùmí, kí o sì mú wa kú gẹ́gẹ́ bí Mùsùlùmí, kí o sì so wa pọ̀ mọ́ àwọn olódodo.» Ó tún ṣeé ṣe pé ó bẹ̀ fún èyí kí ó ṣẹ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, èyí sì jẹ́ ohun tí ó tọ́ lábẹ́ òfin ẹ̀sìn wọn.

Qatādah sọ nípa ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: «Mú kí n kú gẹ́gẹ́ bí Mùsùlùmí, kí o sì so mí pọ̀ mọ́ àwọn olódodo»: Nígbà tí Ọlọ́run tún kó ìdílé rẹ̀ jọ, tí Ó sì mú inú rẹ̀ dùn, ó wà ní àkókò náà nínú ọlá àti adùn ayé àti ìjọba rẹ̀; ó sì ní ìfẹ́ sí àwọn olódodo tí ó ti wà ṣáájú rẹ̀. Ibn ʿAbbās máa ń sọ pé: «Kò sí wòlíì kankan tí ó fẹ́ ikú rí ṣáájú Yusuf (عليه السلام).» Ibn Jarīr àti al-Suddī náà sọ láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās pé òun ni wòlíì àkọ́kọ́ tó bẹ̀ fún un.

Ó ṣeé ṣe kí ìtumọ̀ rẹ̀ jẹ́ pé òun ni àkọ́kọ́ tó bẹ̀ pé kí ó kú ní Islam, gẹ́gẹ́ bí Nūḥ ṣe jẹ́ ẹni àkọ́kọ́ tó sọ pé: «Olúwa mi, dáríjì mí àti àwọn òbí mi, àti ẹnikẹ́ni tí ó bá wọ ilé mi gẹ́gẹ́ bí onígbàgbọ́» (Nūḥ 71:28). Ó sì ṣeé ṣe kí ó jẹ́ pé òun ni àkọ́kọ́ tó béèrè pé kí ikú dé lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀; èyí ni ohun tí ọ̀rọ̀ Qatādah fi hàn. Ṣùgbọ́n irú béèrè bẹ́ẹ̀ kò bófin mu nínú òfin ẹ̀sìn wa.

Imām Aḥmad ibn Ḥanbal (رحمه الله) sọ pé: Ismāʿīl ibn Ibrāhīm sọ fún wa, ʿAbd al-ʿAzīz ibn Ṣuhayb sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Anas ibn Mālik, ẹni tí ó sọ pé Ìránṣẹ́ Ọlọ́run (صلى الله عليه وسلم) sọ pé: «Kí ẹnikẹ́ni nínú yín má ṣe fẹ́ ikú nítorí ìṣòro kan tó bá dé bá a. Tí kò bá sì lè ṣe àìfẹ́ ikú, kí ó wí pé: Ọlọ́run mi, jẹ́ kí n wà láàyè níwọ̀n ìgbà tí ìyè bá dára fún mi, kí o sì mú mi kú nígbà tí ikú bá dára fún mi.»

Imām Aḥmad tún sọ pé: Abū al-Mughīrah sọ fún wa, Maʿān ibn Rifāʿah sọ fún wa, ʿAlī ibn Yazīd sọ fún mi, láti ọ̀dọ̀ al-Qāsim, láti ọ̀dọ̀ Abū Umāmah, ẹni tí ó sọ pé: A jókòó sí ọ̀dọ̀ Ìránṣẹ́ Ọlọ́run (صلى الله عليه وسلم), a sì ń sọ̀rọ̀ nípa àwọn nǹkan tó mú ọkàn rọ̀. Saʿd ibn Abī Waqqāṣ sunkún púpọ̀, ó sì sọ pé: «Ìbá ṣe pé mo kú!» Anábì sọ pé: «Saʿd, ṣé níwájú mi lo ti ń fẹ́ ikú?» Ó tún sọ ọ́ léraléra, lẹ́yìn náà ó sọ pé: «Saʿd, tí a bá dá ọ fún Párádísè, bóyá ọjọ́ ayé rẹ yóò gùn, tàbí iṣẹ́ rẹ yóò dára sí i, ìyẹn á dára fún ọ.»

Imām Aḥmad tún sọ pé: Ḥasan sọ fún wa, Ibn Lahīʿah sọ fún wa, Abū Yūnus—ìyẹn Sulaym ibn Jubayr—sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, láti ọ̀dọ̀ Anábì (صلى الله عليه وسلم), pé ó sọ pé: «Kí ẹnikẹ́ni nínú yín má ṣe fẹ́ ikú, kí ó sì má ṣe gbàdúrà fún un kí ó tó dé bá a, àyàfi bí ó bá dájú pé iṣẹ́ rẹ̀ dára; nítorí pé tí ẹnikẹ́ni nínú yín bá kú, iṣẹ́ rẹ̀ á dáwọ́ dúró, ọjọ́ ayé onígbàgbọ́ kì í sì í mú un rí ohun rere ju lọ.» Aḥmad nìkan ló gbé ìròyìn yìí jáde.

Èyí kan ẹni tí ìṣòro náà bá kan fúnra rẹ̀. Ṣùgbọ́n tí ó bá jẹ́ ìdánwò tó kan ẹ̀sìn, ó bófin mu láti bẹ̀ fún ikú, gẹ́gẹ́ bí Ọlọ́run ṣe sọ nípa àwọn oṣó nígbà tí Firʿawn fẹ́ yí wọn kúrò nínú ẹ̀sìn wọn, tí ó sì halẹ̀ mọ́ wọn pé òun yóò pa wọ́n. Wọ́n sọ pé: «Olúwa wa, tú sùúrù sórí wa, kí o sì mú wa kú gẹ́gẹ́ bí Mùsùlùmí» (al-Aʿrāf 7:126). Nígbà tí ìrọbí dé bá Maryam tí ìrora ìrọbí sì mú un dé ẹ̀gbẹ́ igi ọ̀pẹ, ó sọ pé: «Ìbá ṣe pé mo ti kú ṣáájú èyí, tí mo sì di ohun tí a ti gbàgbé pátápátá» (Maryam 19:23), nítorí ó mọ̀ pé àwọn ènìyàn yóò fi ẹ̀sùn àgbèrè kàn án; kò ní ọkọ, síbẹ̀ ó lóyún, ó sì bí ọmọ.

Ẹnikẹ́ni lè béèrè pé, «Níbo ni ó ti rí èyí?» Nítorí náà, wọ́n kọ́kọ́ dojú kọ ọ́, wọ́n sì sọ pé: «Màríà, o ti ṣe ohun búburú tó tóbi! Arábìnrin Hārūn, bàbá rẹ kì í ṣe ènìyàn búburú, ìyá rẹ̀ náà kì í ṣe alágbèrè» (Maryam 19:27–28). Ọlọ́run sì dá ọ̀nà àbáyọ sílẹ̀ fún un nínú ipò yẹn, Ó sì mú kí ọmọ ọwọ́ rẹ̀ sọ pé òun jẹ́ ìránṣẹ́ Ọlọ́run àti Ojíṣẹ́ Rẹ̀.

Èyí jẹ́ àmì ńlá àti iṣẹ́ ìyanu tó hàn kedere; kí àlàáfíà àti ìbùkún Ọlọ́run wà lórí rẹ̀.

Nínú ḥadīth Muʿādh, èyí tí Imām Aḥmad àti al-Tirmidhī sọ, nínú ìtàn àlá àti mólẹ́ẹ̀bẹ̀ tó wà nínú rẹ̀, ó sọ pé: «Tí O bá sì fẹ́ fi ìdánwò kan àwọn ènìyàn, mú mi lọ sọ́dọ̀ Rẹ láìjẹ́ kí ìdánwò náà kan mí.» Imām Aḥmad sọ pé: Abū Salamah sọ fún wa, ʿAbd al-ʿAzīz ibn Muḥammad sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ʿAmr, láti ọ̀dọ̀ ʿĀṣim, láti ọ̀dọ̀ ʿUmar ibn Qatādah, láti ọ̀dọ̀ Maḥmūd ibn Labīd, pé Anábì (صلى الله عليه وسلم) sọ pé: «Nǹkan méjì ni ọmọ Adam kórìíra: ikú, ṣùgbọ́n ikú dára fún onígbàgbọ́; ó kórìíra ọrọ̀ díẹ̀, ṣùgbọ́n ọrọ̀ díẹ̀ dín ìṣirò kù.» Nígbà tí ìdánwò bá dé bá ẹ̀sìn, ó bófin mu láti bẹ̀ fún ikú.

Nítorí náà, ní òpin ìjọba ʿAlī ibn Abī Ṭālib (رضي الله عنه), nígbà tó rí i pé àwọn nǹkan kò ní lọ dáadáa fún un, tí ipò sì ń le sí i, ó sọ pé: «Ọlọ́run mi, mú mi lọ sọ́dọ̀ Rẹ; mo ti rẹ̀ wọ́n, àwọn náà sì ti rẹ̀ mí.» Bukhārī (رحمه الله) náà sọ pé, nígbà tí àwọn ìpọ́njú dé bá a, tí ohun tó ṣẹlẹ̀ láàárín òun àti alákòóso Khurāsān sì ṣẹlẹ̀, ó sọ pé: «Ọlọ́run mi, mú mi lọ sọ́dọ̀ Rẹ.»

Nínú ḥadīth náà tún wà pé: «Ní àsìkò al-Dajjāl, ọkùnrin kan yóò kọjá sí ẹ̀gbẹ́ ibojì kan, yóò sì sọ pé: Ìbá ṣe pé mo wà ní ipò rẹ», nítorí ohun tí yóò rí nínú àwọn ìdánwò, ìdàrúdàpọ̀ àti àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ẹ̀rù tó ń ṣẹlẹ̀, tí ó jẹ́ ìdánwò fún gbogbo ẹni tí a ń dán wò.

Abū Jaʿfar ibn Jarīr sọ pé: A ròyìn pé àwọn ọmọ Yaʿqūb, àwọn tí wọ́n ṣe ohun tí wọ́n ṣe sí Yusuf, bàbá wọn bẹ Ọlọ́run pé kí Ó dáríjì wọ́n; Ọlọ́run sì gba ìrònúpìwàdà wọn, Ó dárí jì wọ́n, Ó sì pa àwọn ẹ̀ṣẹ̀ wọn rẹ́. Al-Qāsim sọ fún wa, al-Ḥasan sọ fún wa, Ḥajjāj sọ fún mi, láti ọ̀dọ̀ Ṣāliḥ al-Murrī, láti ọ̀dọ̀ Yazīd al-Raqāshī, láti ọ̀dọ̀ Anas ibn Mālik, ẹni tí ó sọ pé: Nígbà tí Ọlọ́run tún kó ìdílé Yaʿqūb jọ, tí Ó sì mú inú rẹ̀ dùn, àwọn ọmọ rẹ̀ lọ sí apá kan láti bá ara wọn sọ̀rọ̀ ní ìkọ̀kọ̀.

Ọ̀kan nínú wọn sọ fún àwọn yòókù pé: «Ẹ̀yin kò ha mọ ohun tí ẹ ṣe, àti ohun tí bàbá àgbà náà fara dà nítorí yín, àti ohun tí Yusuf fara dà nítorí yín?» Wọ́n dáhùn pé: «Bẹ́ẹ̀ ni.» Ó ní: «Ẹ má ṣe jẹ́ kí ìdáríjì àwọn méjèèjì tàn yín jẹ; kí ni ẹ ó ṣe níwájú Olúwa yín?» Wọ́n sì gbà pé kí wọ́n lọ bá bàbá wọn.

Wọ́n jókòó níwájú rẹ̀, Yusuf sì jókòó lẹ́gbẹ̀ẹ́ bàbá rẹ̀. Wọ́n sọ pé: «Bàbá wa, a wá bá ọ nítorí ọ̀ràn tí a kò tíì wá bá ọ rí, ìṣẹ̀lẹ̀ kan sì dé bá wa tí irú rẹ̀ kò tíì ṣẹlẹ̀ sí wa rí.» Wọ́n ń bá a sọ̀rọ̀ títí wọ́n fi mú ọkàn rẹ̀ rọ̀; àwọn wòlíì sì ni aláàánú jù lọ lára àwọn ẹ̀dá. Ó béèrè pé: «Kí ló ṣẹlẹ̀ sí yín, ẹ̀yin ọmọ mi?»

Wọ́n ní: «Ṣé o kò mọ ohun tí a ṣe sí ọ àti ohun tí a ṣe sí arákùnrin wa Yusuf?» Ó ní: «Mo mọ̀.» Wọ́n ní: «Ṣé èmi àti òun kò dárí jì wá?» Wọ́n dáhùn pé: «Bẹ́ẹ̀ ni.» Wọ́n ní: «Ṣùgbọ́n ìdáríjì yín kò ní ṣe wa láǹfààní kankan bí Ọlọ́run kò bá dárí jì wá.»

Ó béèrè pé: «Kí ni ẹ fẹ́, ẹ̀yin ọmọ mi?» Wọ́n ní: «A fẹ́ kí o bẹ Ọlọ́run fún wa. Tí ìṣípayá bá sì dé láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run pé Ó ti dárí ohun tí a ṣe jì wá, inú wa yóò dùn, ọkàn wa yóò sì balẹ̀. Bí kò bá rí bẹ́ẹ̀, a kò ní ní ayọ̀ kankan mọ́ ní ayé.»

Arúgbó náà dìde, ó dojú kọ qiblah; Yusuf dìde lẹ́yìn bàbá rẹ̀, àwọn ọmọ náà sì dúró lẹ́yìn wọn ní ìrẹ̀lẹ̀ àti pẹ̀lú ọkàn ìbẹ̀rù Ọlọ́run. Ó gbàdúrà, Yusuf sì sọ pé: «Āmīn.» Ìdáhùn sí mólẹ́ẹ̀bẹ̀ wọn kò dé fún ogún ọdún—Ṣāliḥ al-Murrī sọ pé èyí ń dẹ́rù bà wọ́n—títí ní ìparí ọdún ogún náà ni Jibrīl (عليه السلام) sọ̀kalẹ̀ tọ Yaʿqūb wá, ó sì sọ pé: «Ọlọ́run rán mi sí ọ láti mú ìròyìn ayọ̀ wá fún ọ pé Ó ti dáhùn mólẹ́ẹ̀bẹ̀ rẹ nípa àwọn ọmọ rẹ, Ó ti dárí ohun tí wọ́n ṣe jì wọ́n, Ó sì ti dá májẹ̀mú pé àwọn ọmọ wọn yóò jẹ́ wòlíì lẹ́yìn rẹ.»

Ìròyìn yìí jẹ́ ọ̀rọ̀ Anas, kì í ṣe ọ̀rọ̀ Anábì; Yazīd al-Raqāshī àti Ṣāliḥ al-Murrī sì jẹ́ aláìlera gidigidi.

Al-Suddī sọ pé nígbà tí ikú sún mọ́ Yaʿqūb (عليه السلام), ó paṣẹ fún Yusuf pé kí a sin òun lẹ́gbẹ̀ẹ́ Ibrāhīm àti Isḥāq. Nígbà tí ó kú, Yusuf mú ara rẹ̀ lọ sí Shām, ó sì sin ín lẹ́gbẹ̀ẹ́ wọn—kí àlàáfíà Ọlọ́run wà lórí wọn. Al-Bukhārī àti Muslim ròyìn ḥadīth náà, ọ̀rọ̀ tí ó sì wà lọ́dọ̀ wọn ni: «Kí ẹnikẹ́ni nínú yín má ṣe fẹ́ ikú nítorí ìṣòro tó bá dé bá a. Bí ó bá jẹ́ ẹni rere, ó lè fi àkókò kún iṣẹ́ rere rẹ̀; bí ó bá sì jẹ́ ẹni búburú, ó lè ní àǹfààní láti ronúpìwàdà.

Kàkà bẹ́ẹ̀, kí ó wí pé: Ọlọ́run mi, jẹ́ kí n wà láàyè níwọ̀n ìgbà tí ìyè bá dára fún mi, kí o sì mú mi kú nígbà tí ikú bá dára fún mi.»

Tafsīr al-Baghawī

«Olúwa mi, dájúdájú, O ti fún mi ní apá kan nínú ìjọba» (رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ), ìyẹn ni ìjọba Égípítì. Ìjọba ni fífẹ̀ sí i ti agbára ìṣàkóso àti ìtọ́jú fún ẹni tí ó ní agbára ìṣèlú àti ìṣàkóso.

«O sì ti kọ́ mi ní apá kan nínú ìtumọ̀ àwọn ìròyìn» (وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ), ìyẹn ni ìtumọ̀ àlá.

«Ẹlẹ́dàá» (فَاطِرٌ), ìyẹn: «Ìwọ Ẹlẹ́dàá.» «Ẹlẹ́dàá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀» (فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ), ìyẹn Ẹni tó dá àwọn méjèèjì. «Ìwọ ni Aláàbò mi» (أَنْتَ وَلِيِّي), ìyẹn Olùrànlọ́wọ́ mi àti Ẹni tó ń bójú tó ọ̀ràn mi. «Ní ayé àti ní Ọ̀run, mú kí n kú gẹ́gẹ́ bí Mùsùlùmí» (فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا), ó túmọ̀ sí pé: «Gba ẹ̀mí mi sí ọ̀dọ̀ Rẹ nígbà tí mo bá jẹ́ Mùsùlùmí.»

«Kí o sì so mí pọ̀ mọ́ àwọn olódodo» (وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ), ó túmọ̀ sí pé ó fẹ́ kí a so òun pọ̀ mọ́ àwọn bàbá ńlá rẹ̀, àwọn wòlíì.

Qatādah sọ pé kò sí wòlíì kankan nínú àwọn wòlíì tó bẹ̀ fún ikú àyàfi Yusuf. Nínú ìtàn náà ni pé nígbà tí Ọlọ́run tún kó ìdílé rẹ̀ jọ, tí Ó sì mú àwọn òbí àti àwọn ará ilé rẹ̀ wá sọ́dọ̀ rẹ̀, ó ní ìfẹ́ láti pàdé Olúwa rẹ̀, ó sì sọ ọ̀rọ̀ yìí. Al-Ḥasan sọ pé ó wà láàyè fún ọ̀pọ̀ ọdún lẹ́yìn èyí. Ẹlòmíràn sọ pé lẹ́yìn tí ó sọ ọ̀rọ̀ yìí, kò tíì pé ọ̀sẹ̀ kan kí ó tó kú.

Àwọn onímọ̀ yàtọ̀ síra nípa àkókò tí Yusuf fi sọnù kúrò lọ́dọ̀ bàbá rẹ̀. Al-Kalbī sọ pé ọdún méjìlélógún ni. A tún sọ pé ọdún ogójì ni. Al-Ḥasan sọ pé a sọ Yusuf sínú kànga nígbà tó pé ọmọ ọdún mẹ́tàdínlógún, ó sì sọnù kúrò lọ́dọ̀ bàbá rẹ̀ fún ọdún ọgọ́rin.

Ó wà láàyè fún ọdún mẹ́tàlélógún lẹ́yìn ìpàdé rẹ̀ pẹ̀lú Yaʿqūb, ó sì kú ní ọmọ ọdún ọgọ́fà. Nínú Tawrah, a sọ pé ó kú ní ọmọ ọdún ọgọ́fà àti mẹ́wàá. Yusuf bí ọmọ mẹ́ta fún aya al-ʿAzīz: Afrāʾīm, Mīshā àti Raḥmah, aya Ayyūb tí ìpọ́njú dé bá.

A tún sọ pé Yusuf wà láàyè fún ọdún ọgọ́ta lẹ́yìn bàbá rẹ̀, a sì tún sọ pé ó ju bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn ọ̀rọ̀ tí a sọ nípa èyí yàtọ̀ síra. Ó kú ní ọmọ ọdún ọgọ́fà; wọ́n sì sin ín sínú apótí mábùù ní Odò Nílì. Nígbà tó kú, àwọn ènìyàn jàǹjà nípa ibi tí a ó sin ín sí: àwọn ará agbègbè kọ̀ọ̀kan fẹ́ kí a sin ín sí agbègbè wọn, nítorí wọ́n ń retí ìbùkún rẹ̀, títí wọ́n fi fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìjà.

Níkẹyìn, wọ́n pinnu láti sin ín sí Odò Nílì, ní ibi tí omi náà ti pín sí àwọn ẹ̀ka káàkiri Égípítì, kí omi lè ṣàn kọjá lórí ibojì rẹ̀, kí ìbùkún rẹ̀ sì dé ọ̀dọ̀ gbogbo wọn. ʿIkrimah sọ pé wọ́n sin ín sí etí ọ̀tún Odò Nílì; ẹ̀gbẹ́ yẹn sì di ọlọ́ràá, ẹ̀gbẹ́ kejì sì di ahoro. Nítorí náà, wọ́n gbé ibojì rẹ̀ sí àárín odò náà, wọ́n sì fi ẹ̀wọ̀n wọn wọn ibi náà. Nígbà náà, àwọn etí méjèèjì di ọlọ́ràá.

Nígbà tí Mūsā sì gbé e jáde, ó sin ín sí Shām lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn bàbá ńlá rẹ̀. Wọ́n tún gbé e lọ sí etí òsì; ẹ̀gbẹ́ yẹn sì di ọlọ́ràá, ẹ̀gbẹ́ kejì sì di ahoro.