Ислам абалында көз жумуу тилеги

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Аллах Юсуфка жер үстүндө бийликти жана үстөмдүктү толук берип, ата-энеси жана бир туугандары менен жолугуштуруп, көзүн кубантты. Аллах ага улуу билим бергенден кийин, Юсуф Аллахтын берген жакшылыгын моюнга алып, ага шүгүр кылып, Исламда бекем болууну сурап мындай деди: «Оо, Раббим! Сен мага бийликтин бир бөлүгүн бердиң» (رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ). Анткени ал өлкөнүн казынасын башкарып, иштерин жөнгө салып, падышанын улуу вазири болгон.

«Ошондой эле мага сөздөрдүн маанисин чечмелөөнү үйрөттүң» (وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ), башкача айтканда, түшүрүлгөн китептердеги сөздөрдүн маанисин, түш жоруу жана башка илимдерди үйрөттүң. «Оо, асмандар менен жердин Жаратуучусу! Сен дүйнөдө да, акыретте да менин Эгемсиң. Мени мусулман абалда көз жумдур» (فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا), башкача айтканда: «Исламды мага дайыма насип кылып, көз жумганга чейин анда бекем карма».

Бул өлүмдү шаштырып суроо болгон эмес. «Жана мени салихтерге кош» (وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ), тактап айтканда, жакшы пайгамбарлардын жана тандалган такыба адамдардын катарына кош.

Имам Ибн Касирдин тафсири

Бул — Аллахтын тандаган пендеси Юсуфтун Раббисине кылган дубасы. Ата-энеси жана бир туугандары менен жолугушуп, Аллах ага пайгамбарлыкты жана бийликти бергенде, анын жакшылыктары толукталган соң, ал дүйнөдө жакшылыгын толуктагандай эле, акыретте да улантуусун жана көзү өткөндө мусулман абалда көз жумдуруусун Раббисинен сураган. Муну ад-Даххак айткан. Ошондой эле аны салихтерге, тактап айтканда, пайгамбарлар менен элчилер болгон бир туугандарына кошуусун сураган. Алардын баарына Аллахтын салам-салаваты болсун.

Юсуф (ага тынчтык болсун) бул дубаны өлүмү жакындаганда айткан болушу мүмкүн. Анткени «Сахих аль-Бухари» менен «Сахих Муслимде» Айшадан (Аллах андан ыраазы болсун) риваят кылынгандай, Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) көз жумуп жатканда сөөмөйүн көтөрүп: «Оо, Аллах! Эң Жогорку шериктерге! Оо, Аллах!

Эң Жогорку шериктерге! Оо, Аллах! Эң Жогорку шериктерге!» — деп кайталаган.

Дагы бир ыктымалдык — ал өмүрүнүн мөөнөтү аяктап, ажалы келгенде Исламда көз жумуп, салихтерге кошулууну сураган; муну дароо ишке ашырууну өтүнгөн эмес. Бул бирөө үчүн: «Аллах сени Исламда көз жумдурса экен», — деп дуба кылганга окшош. Ошондой эле: «Оо, Аллах! Бизди мусулман абалда жашатып, мусулман абалда көз жумдур жана салихтерге кош», — деп дуба кылгандай.

Ошондой эле ал муну дароо сураган болушу мүмкүн; алардын шариятында мындай кылууга уруксат болгон. Катада мындай деген: «Аллах анын үй-бүлөсүн кайра бириктирип, көзүн кубантканда, Юсуф дүйнөнүн бийлиги менен жыргалчылыгына чөмүлүп турган эле. Ошондо ал өзүнөн мурда өткөн салихтерди эңсеп, “мени мусулман абалда көз жумдур жана салихтерге кош” деп айтты». Ибн Аббас болсо: «Юсуфтан мурда эч бир пайгамбар өлүмдү каалаган эмес», — деп айтчу.

Ибн Жарир менен ас-Суддий да Ибн Аббастан Юсуфыг бул дубаны кылган биринчи пайгамбар болгонун риваят кылышкан. Мунун мааниси — Исламда көз жумууну биринчи болуп сураган пайгамбар деген болушу мүмкүн. Нух пайгамбар: «Оо, Раббим! Мени, ата-энемди жана үйүмө ыймандуу болуп киргендерди кечир» (Нух, 28) деп биринчи айткандай.

Же ал бул өтүнүчтүн дароо аткарылышын биринчи болуп сураган болушу мүмкүн. Катададан жеткен риваяттын сырткы мааниси ушундай, бирок бул биздин шариятыбызда уруксат эмес.

Имам Ахмад ибн Ханбал, Аллах аны ырайымына алсын, мындай деген: «Бизге Исмаил ибн Ибрахим хадис айтып берди, ага Абдул-Азиз ибн Сухайб, ага Анас ибн Малик жеткирип, Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) мындай дегенин айтты: “Силерден эч кимиңер башына түшкөн кыйынчылыктан улам өлүмдү каалабасын. Эгер өлүмдү каалоодон башка аргаңар калбаса, анда: «Оо, Аллах! Жашоо мен үчүн жакшы болсо, мени жашат; өлүм мен үчүн жакшы болсо, мени көз жумдур», — десин”».

Имам Ахмад дагы мындай деген: «Бизге Абу аль-Мугира хадис айтып берди, ага Маан ибн Рафаа жеткирди, ал мага Али ибн Язид, ал аль-Касим аркылуу Абу Умамадан риваят кылды: “Биз Аллахтын Элчисинин (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) жанында отурдук. Ал бизге насаат айтып, жүрөгүбүздү жумшартты. Саад ибн Абу Ваккас көпкө ыйлап: “Кана эми өлүп калсам!” — деди. Пайгамбар: “Эй, Саад!

Менин жанымда туруп өлүмдү каалайсыңбы?” — деди. Муну бир нече ирет кайталагандан кийин: “Эй, Саад! Эгер сен Бейиш үчүн жаратылган болсоң, өмүрүң канчалык узак болуп, амалың канчалык жакшы болсо, ошончолук сен үчүн жакшы”, — деди».

Имам Ахмад дагы мындай деген: «Бизге Хасан хадис айтып берди, ага Ибн Лахиа, ага Абу Юнус — ал Сулайм ибн Жубайр — Абу Хурайрадан, ал Пайгамбардан (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) риваят кылып, анын мындай дегенин айтты: “Силерден эч кимиңер өлүмдү каалабасын жана ал келгиче аны сурабасын. Анткени кимдир бирөө өлгөндө, анын амалы токтойт. Момундун өмүрү узарган сайын анын жакшылыгы гана көбөйөт”. Бул хадисти жалгыз Имам Ахмад риваят кылган.

Бул — кыйынчылык адамдын өзүнө гана тиешелүү болгон учурга байланыштуу. Ал эми динге коркунуч туудурган азгырык болсо, өлүмдү суроого болот. Фараон сыйкырчыларды дининен кайтарууга аракет кылып, өлтүрөм деп коркутканда, алар: «Оо, Раббибиз! Бизге сабыр төгүп, мусулман абалда көз жумдур» (Аль-Аъраф, 126), — дешкен.

Мариям толгоосу келгенде курма дарагынын түбүнө барып: «Кана эми, мындан мурда өлүп, унутулуп кеткен бирөө болсом» (Мариям, 23), — деген. Анткени анын күйөөсү жок туруп кош бойлуу болуп, төрөгөнү үчүн адамдар аны бузукулукка айыпташарын билген. Алар ага адегенде: «Оо, Мариям! Сен укмуштуудай жаман иш кылдың!

Эй, Харундун карындашы! Сенин атаң жаман адам эмес эле, энең да бузулган аял болгон эмес» (Мариям, 27–28), — дешкен. Ошондо Аллах аны ошол абалдан чыгарып, куткарган. Бешиктеги наристе Аллахтын кулу жана Элчиси экенин айтып, Аллахтын улуу белгиси жана айкын керемети болгон. Ага Аллахтын салам-салаваты болсун.

Имам Ахмад менен ат-Тирмизи түш жөнүндө жана анда келген дуба тууралуу Муъаздын хадисин риваят кылышкан: «Эгер кайсы бир элди сыноого салууну кааласаң, мени азгырыкка кабылдырбай, Өзүңө ал».

Имам Ахмад мындай деген: «Бизге Абу Салама хадис айтып берди, ага Абдул-Азиз ибн Мухаммад, ага Амр, ага Асим, ага Умар ибн Катада Махмуд ибн Лабидден риваят кылды: Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) мындай деген: “Адам баласы жек көргөн эки нерсе бар: өлүм, бирок өлүм момун үчүн жакшы; мал-мүлктүн аздыгы, бирок малдын аздыгы эсеп-кысапты жеңилдетет”».

Демек, динде фитналар чыкканда өлүмдү суроого уруксат. Ошондуктан Али ибн Абу Талиб (Аллах андан ыраазы болсун) башкаруусунун акырында иштер өзүнө оңолбой, улам оорлоп баратканын көрүп: «Оо, Аллах! Мени Өзүңө ал! Мен алардан тажадым, алар да менден тажашты», — деген.

Бухари, Аллах аны ырайымына алсын, башына сыноолор түшүп, Хорасандын акими менен болгон окуялардан кийин: «Оо, Аллах! Мени Өзүңө ал», — деген.

Хадисте: «Адам Дажжалдын заманында мүрзөнүн жанынан өтүп баратып: “Кана эми, сенин ордуңда болсом!” — дейт», — деп айтылган. Анткени ал азгырыктарды, катуу сыноолорду, алааматтарды жана ар бир адам үчүн фитна болгон үрөй учурган окуяларды көрөт.

Абу Жаъфар ибн Жарир мындай деп айткан: Якубдун уулдары Юсуфка кылган иштеринен кийин, аталары алар үчүн кечирим сураган. Аллах алардын тообосун кабыл кылып, күнөөлөрүн кечирген. Андан соң мындай риваят кылган: «Бизге аль-Касим хадис айтып берди, ага аль-Хасан, ага Хажжаж, ага Салих аль-Муррий, ага Язид ар-Ракаший Анас ибн Маликтен риваят кылды: “Аллах Якубдун үй-бүлөсүн кайра бириктирип, көзүн кубантканда, анын уулдары өз ара оңаша сүйлөшүштү. Алардын бири: «Силер эмне кылганыңарды жана карыянын силерден канча азап тартканын, Юсуфтун силерден эмнени көргөнүн билбейсиңерби?» — деди.

Алар: «Ооба», — дешти. Ал: «Экөө тең силерди кечиргенине алданып калбагыла. Раббиңердин алдында эмне кыласыңар?» — деди. Ошондо алар атасына барып, алдына отурууну чечишти. Юсуф атасынын жанында отурган эле. Алар: «Оо, атабыз!

Биз буга чейин эч качан сизге мындай иш менен келген эмеспиз. Бизге мурда болуп көрбөгөн иш туш болду», — дешти. Алар атасын кыймылга келтиргенче ушинтип айтышты. Пайгамбарлар адамдардын эң мээримдүүсү. Якуб: «Эй, уулдарым!

Силерге эмне болду?» — деди. Алар: «Биздин сизге жана бир тууганыбыз Юсуфка эмне кылганыбызды билбейсизби?» — дешти. Ал: «Билем», — деди. Алар: «Сиз экөөңүздөр бизди кечирген жоксуздарбы?» — дешти. Экөө тең: «Ооба», — дешти.

Алар: «Эгер Аллах бизди кечирбесе, сиздердин кечиргениңиздер бизге эч пайда бербейт», — дешти. Ал: «Эй, уулдарым! Эмне каалайсыңар?» — деп сурады. Алар: «Аллахтан биз үчүн дуба кылышыңызды каалайбыз. Эгер Аллахтан кабар келип, Ал кылган ишибизди кечиргенин билдирсе, көзүбүз кубанып, жүрөгүбүз тынчыйт.

Болбосо, бул дүйнөдө эч качан көзүбүз кубанбайт», — дешти. Карыя ордунан туруп кыбылага карады. Юсуф атасынын артында, ал эми уулдары экөөнүн артында баштарын ийип, кор болгон абалда турушту. Якуб дуба кылды, Юсуф «оомийн» деди.

Бирок алардын дубасы жыйырма жыл бою кабыл болгон жок — Салих аль-Муррий аларды коркутуп айтып берчү. Жыйырманчы жылдын аягында Жибрил (ага тынчтык болсун) Якубга келип: «Аллах мени сага сүйүнчүлөө үчүн жиберди: Ал сенин уулдарың үчүн кылган дубаңды кабыл кылды, алардын кылганын кечирди жана сенден кийин алардан пайгамбарлыкка байланыштуу убада алган», — деди”». Бул риваят Анас аркылуу токтогон (марфуъ эмес) жана Язид ар-Ракаший менен Салих аль-Муррий өтө алсыз риваятчылар.

Ас-Суддий Якубдун (ага тынчтык болсун) өлүмү жакындаганда Юсуфка өзүн Ибрахим менен Исхактын жанына коюуну осуят кылганын эскерткен. Якуб көз жумганда, Юсуф анын денесин бальзамдап, Шамга жөнөтүп, аны ошол эки пайгамбардын жанына койгон.

Бул риваятты Бухари менен Муслим да келтиришкен. Алардын нускасында мындай делет: «Силерден эч кимиңер башына түшкөн кыйынчылыктан улам өлүмдү каалабасын. Эгер жакшылык кылган болсо, балким, жакшылыгын дагы көбөйтөр; эгер жамандык кылган болсо, балким, тообо кылууга мүмкүнчүлүк алар. Анын ордуна: “Оо, Аллах!

Жашоо мен үчүн жакшы болсо, мени жашат; өлүм мен үчүн жакшы болсо, мени көз жумдур”, — десин».

Өлүмдү каалоого динге байланыштуу фитна болгондо уруксат берилет. Ал эми кыйынчылык адамдын өзүнө гана тиешелүү болсо, өлүмдү суроого болбойт.

Аль-Багавинин тафсири

«Оо, Раббим! Сен мага бийликтин бир бөлүгүн бердиң» (رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ) — Мисирдин бийлигин билдирет. Бийлик (الملك) — башкаруу жана иштерди жөнгө салуу жөндөмүнө ээ болгон адамдын колундагы мүмкүнчүлүктөрдүн кең болушу.

«Ошондой эле мага сөздөрдүн маанисин чечмелөөнү үйрөттүң» (وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ) — түш жоруу дегенди билдирет. «Фаатир» (فاطر) — «Эй, Жаратуучу!» деген кайрылуу.

«Асмандар менен жердин Жаратуучусу» (فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ), башкача айтканда, аларды жаратуучу.

«Сен менин Эгемсиң» (أَنْتَ وَلِيِّي), башкача айтканда, мага жардам берип, иштеримди Өзүң башкаруучусуң.

«Дүйнөдө да, акыретте да. Мени мусулман абалда көз жумдур» (فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا), башкача айтканда: «Мени Өзүңө мусулман абалда ал».

«Жана мени салихтерге кош» (وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ) — ал аталарым болгон пайгамбарларды айтып жатат. Катада: «Юсуфтан башка эч бир пайгамбар өлүмдү сураган эмес», — деген. Риваятта айтылгандай, Аллах анын үй-бүлөсүн кайра бириктирип, ата-энесин жана жакындарын ага жеткиргенде, ал Раббисин эңсеп, ушул сөздөрдү айткан. Аль-Хасан: «Ал мындан кийин көп жыл жашаган», — деген.

Башка бирөө: «Бул сөздү айткандан бир жума өтпөй көз жумган», — деген.

Юсуфтун атасынан канча убакыт бөлөк жүргөнү тууралуу пикирлер ар башка. Аль-Калбий: «Жыйырма эки жыл», — деген. Дагы бир пикирде: «Кырк жыл», — делет. Аль-Хасан: «Юсуф кудукка ташталганда он жети жашта болгон. Ал атасынан сексен жыл бөлөк жүргөн.

Якуб менен жолуккандан кийин дагы жыйырма үч жыл жашап, жүз жыйырма жашында көз жумган», — деген. Тооратта ал жүз он жашында көз жумганы айтылат. Азиздин аялынан Юсуфтан үч бала төрөлгөн: Эфраим, Миша жана сыноого кабылган Айюбдун аялы Рахма. Дагы бир пикирде Юсуф атасынан кийин алтымыш жыл жашаганы айтылат.

Башка пикирлер да бар, бул тууралуу риваяттар ар түрдүү. Ал жүз жыйырма жашында көз жумуп, аны мрамор табытка салып Нил дарыясына койгон. Себеби ал өлгөндө адамдар анын сөөгү үчүн талашып, ар бир конуштун эли берекесине жетебиз деп аны өз аймагына коюуну каалашкан; атүгүл согуша жаздашкан. Ошондо аны Нилге коюуну туура көрүшкөн: дарыянын суусу Мисирге тарагандыктан, суу анын үстүнөн агып, берекеси баарына жетмек.

Икрима: «Аны Нилдин оң жээгине коюшканда, ошол жээк түшүмдүү болуп, экинчи жээк куурап калган. Анан аны дарыянын ортосуна коюп, жерин чынжыр менен өлчөшкөн. Ошондо эки жээк тең түшүмдүү болгон. Муса аны кийин алып чыгып, Шамга, аталарынын жанына койгон.

Ал денени сол жээкке көчүргөндө, ошол жээк түшүмдүү болуп, экинчи жээк куурап калган», — деген.