Ибрахимдин мольбалары

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Ибрахим (ага тынчтык болсун) Исмаилдин энеси Хажарды жана эмчектеги уулу Исмаилди Шамдан алып келип, Меккеге жайгаштырган. Ал кезде ал жерде жашаган эч ким, чакырган адам да, ага жооп бере турган адам да жок эле. Экөөнү ошол жерге калтырганда, Раббисине жалбарып, Ага таянып мындай дуба кылды: «Раббибиз! Мен урпактарымдын бир бөлүгүн жайгаштырдым» — башкача айтканда, бардык урпактарын эмес.

Анткени Исхак Шамда, анын башка уулдары да ошол жакта болушкан. Ал Меккеге Исмаилди жана анын урпактарын гана жайгаштырган. «Эгин өспөгөн өрөөнгө» — Меккенин жери дыйканчылыкка жараксыз болгондуктан.

«Раббибиз! Алар намазды толук аткарышы үчүн» — аларды бир Аллахка гана сыйынган, намазды аткарган адамдар кыл. Намазды аткаруу — дин ибадаттарынын эң өзгөчө жана эң артыкчылыктууларынын бири. Ким аны толук аткарса, динин да толук кармаган болот.

«Эми адамдардын жүрөктөрүн аларга умтулуучу кыл» — аларды жана алар жашаган жерди сүйдүр. Аллах анын дубасын кабыл кылып, Исмаилдин урпактарынан Мухаммадды (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) чыгарды. Ал өз урпактарын ислам динине жана атасы Ибрахимдин жолуна чакырганда, алар анын чакырыгын кабыл алып, намазды аткаруучулардан болушту. Аллах Ибрахимдин урпактарын жайгаштырган бул Үйгө ажылык кылууну парз кылып, анда жүрөктөрдү өзүнө тарткан таң калыштуу сырды жаратты.

Адамдар ага ажылык кылышат, бирок андан эч качан толук канбайт: пенде ага канчалык көп каттаса, сагынычы жана кумары ошончолук күчөй берет. Бул — Аллах Тааланын ал Үйдү Өзүнүн ыйык затына таандык кылганынын сыры.

«Аларды мөмөлөрдөн ырыскыландыр, балким шүгүр кылышар» — Аллах анын дубасын кабыл кылып, ал жакка бардык нерсенин мөмөлөрүн алып келинчү кылды. Кадырлуу Меккеде мөмөлөр дайыма мол экенин, ырыскылар ага ар тараптан келип жатканын көрөсүң.

Улгайган курагында, балалуу болуудан үмүт үзүлгөн учурда балалуу болушу — эң чоң жакшылыктардын бири. Алардын салих пайгамбарлар болушу мындан да улуу жана артыкчылыктуу жакшылык. «Чындыгында, Раббим дубаны Угуучу» — Ага дуба кылган адамга жооп берүүгө жакын. Мен Ага дуба кылдым, Ал үмүтүмдү актады.

«Алар көп адамдарды адаштырышты» — буттарга байланыштуу көп адамдар адашкан. «Ким мени ээрчисе» — мен алып келген жалгыз Аллахка ыйман келтирүү жана Ага гана берилүү жолун карманса, «ал менден». Анткени ал толук ылайык келет; бир коомду сүйүп, аларды ээрчиген адам ошолорго кошулат. «Ким мага каршы чыкса, Сен Кечирүүчү, Ырайымдуусуң».

Бул — Халилдин (Ибрахимдин) боорукердиги: ал күнөөкөрлөр үчүн Аллахтан кечирим жана ырайым сураган. Аллах Таала пенделерине андан да ырайымдуу; Өзүнө баш ийүүдөн өжөрлүк менен баш тарткан адамды гана азаптайт.

«Раббибиз! Эсеп турган күнү мени, ата-энемди жана момундарды кечир». Аллах бул дубанын баарын кабыл кылды, бирок атасы үчүн кылган дубасы ага берген убадасына байланыштуу эле. Атасы Аллахка душман экени ага айкын болгондо, андан баш тартты.

Ибрахимдин ушул сонун абалын да эстегин: ал: «Раббим! Бул шаарды», башкача айтканда, Харамды, «коопсуз кыл!» — деди. Аллах анын дубасына шариятта да, тагдырда да жооп берди. Ал шаарды шарият боюнча ыйык кылып, тагдырда да анын ыйыктыгын сактай турган белгилүү себептерди жаратты.

Ал шаарга жамандык кылууну көздөгөн зулум адамды Аллах жок кылган; буга Пил ээлери жана башкалар мисал.

Шаардын коопсуздугун сурагандан кийин, өзү жана уулдары үчүн да коопсуздук сурап: «Мени жана балдарымды буттарга сыйынуудан алыс кыл!» — деди. Башкача айтканда, мени жана аларды буттарга сыйынуудан, атүгүл ага жакындап калуудан да алыс кыл. Андан соң буттарга сыйынуунун азгырыгына түшүп, сыналган адамдардын көптүгүн айтып, өзү жана балдары үчүн эмнеден коркконунун себебин баяндайт.

Андан соң өзү жана урпактары үчүн: «Раббим! Мени жана урпактарымдан бир бөлүгүн намазды толук аткаруучулардан кыл! Раббибиз! Дубамды кабыл кыл!» — деп дуба кылды.

Башкача айтканда: «Сен бизди өзүбүздөн жакшыраак билесиң. Өз илимиң менен ырайымыңа ылайык, биз билген жана билбеген иштерден бизге жеңилдетип беришиңди сурайбыз. Аллахка жерде да, асманда да эч нерсе жашыруун эмес». Ага бул дуба да жашыруун эмес; Халил аны ааламдардын Раббисине жакшылык жана көп шүгүр кылуу максатында гана кылган.

Имам Ибн Касирдин тафсири

Андан соң Ибрахим: «Раббим! Мени намазды аткаруучулардан кыл!» — деди. Башкача айтканда, намазды сактап, анын чектерин аткарган адам кыл. «Урпактарымдан да» — аларды да намазды аткаруучулардан кыл. «Раббибиз! Дубамды кабыл кыл!» — Сенден сураган нерселеримдин баарын кабыл кыл.

Ибн Жарир мындай дейт: Аллах Таала Өзүнүн досу Ибрахим тууралуу кабар берип, анын: «Раббибиз! Сен биздин жашырганыбызды да, ачык кылганыбызды да билесиң» — дегенин баяндайт. Башкача айтканда: «Бул шаардагылар үчүн кылган дубамда эмнени көздөгөнүмдү жана эмнени каалаганымды Сен билесиң. Менин максатым — Сенин ыраазычылыгыңа жетүү жана Өзүңө гана чын дилден берилүү.

Сен бардык нерсенин тышын да, ичин да билесиң. Жерде да, асманда да эч нерсе Сенден жашыруун эмес».

Андан соң улгайган курагында берген балдары үчүн Раббисине мактоо айтты: «Картайган курагымда мага Исмаил менен Исхакты тартуулаган Аллахка мактоо болсун! Чындыгында, Раббим дубаны Угуучу». Башкача айтканда, Ал дуба кылган адамга жооп берет. Балалуу болууну сураганда да дубама жооп берди.

«Раббибиз! Мени жана ата-энемди кечир». Кээ бирөөлөр бул жерди «ата-энемди» маанисиндеги жекелик түрдө окушкан. Бул — атасынын Аллахка душман экени айкын боло электеги учур болчу. «Момундарды да» — алардын баарын. «Эсеп турган күнү» — кулдарыңды эсепке тартып, амалдарына жараша жазалай турган күнү; жакшылык кылганга жакшылык, жамандык кылганга жамандык берилет. Аллах жакшыраак билет.

Абдуллах ибн Вахб мындай деген: Амр ибн Харис бизге риваят кылды, Бакр ибн Савада ага Абдуррахман ибн Жубайрдан, ал Абдуллах ибн Амрдан риваят кылган: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) Ибрахимдин: «Раббим! Чындыгында, алар көп адамдарды адаштырышты. Ким мени ээрчисе, ал менден. Ким мага каршы чыкса, Сен Кечирүүчү, Ырайымдуусуң» деген сөзүн жана Иса пайгамбардын: «Эгер аларды азаптасаң, алар Сенин пенделериң.

Эгер аларды кечирсең, Сен — Ызааттуу, Даанышмансың» деген сөзүн окуп, колдорун көтөрүп: «Оо, Аллахым! Үммөтүмдү! Оо, Аллахым! Үммөтүмдү! Оо, Аллахым! Үммөтүмдү!» — деп, ыйлады. Ошондо Аллах: «Мухаммадга бар — Раббиң аны жакшы билет — андан эмне үчүн ыйлап жатканын сура», — деди.

Жабраил (ага тынчтык болсун) келип, андан сурады. Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) айтканын ага билдирди. Аллах: «Мухаммадга бар да, ага айт: “Үммөтүң тууралуу сени ыраазы кылабыз жана сени капа кылбайбыз”, — деди», — деп буйруду. Андан соң: «Эй, Жабраил!» — деди.

Бул окуя Ибрахим Хажар менен анын уулун калтырып кеткенден кийинки биринчи дубадан соң кылынган экинчи дуба экенин көрсөтөт. Ал биринчи дуба Үй курула электе айтылган; бул болсо ал курулгандан кийин айтылган дуба. Ибрахим аны Аллах Тааладан дагы бир ирет сурап, жалбаруу үчүн кылган. Ошондуктан: «Сенин ыйык Үйүңдүн жанында» деген.

«Раббибиз! Алар намазды аткарышы үчүн» деген сөз тууралуу Ибн Жарир: «Бул “ыйык Үйүңдүн жанында” дегенге байланыштуу. Башкача айтканда, Үйдү ыйык кылдым, анын жашоочулары анын жанында намаз окуй алышсын», — деген.

«Эми адамдардын жүрөктөрүн аларга умтулуучу кыл!» Ибн Аббас, Мужахид жана Саид ибн Жубайр: «Эгер “адамдардын жүрөктөрү” деп гана айтылганда, Персия, Рум, жөөттөр, христиандар жана бардык адамдар ага умтулуп, ал жерде эл жык толмок. Бирок “адамдардын арасынан” деп айткандыктан, ага мусулмандар гана өзгөчө арналды», — дешкен. «Аларды мөмөлөрдөн ырыскыландыр» — Сенин ибадатыңа жардам болсун үчүн, ошондой эле ал «эгин өспөгөн өрөөн» болгондуктан, аларга жей турган мөмөлөрдү бер.

Аллах анын дубасына жооп берди. Ал Таала: «Биз аларга коопсуз Харамды жай кылып бербедикпи? Ага бардык нерсенин мөмөлөрү Бизден берилген ырыскы катары алып келинет» (Касас, 57) деген. Бул — Аллахтын назик ырайымы, берешендиги, мээрими жана берекеси.

Ыйык Мекке шаарында мөмө берүүчү дарак жок болсо да, анын айланасындагы жерлердин мөмөлөрү ал жакка ташылып келет. Бул — Халил Ибрахимдин (ага тынчтык болсун) дубасына жооп.

Бул жерде Аллах араб мушриктерине далил келтирип жатат: ыйык Мекке шаары алгач жалгыз, шериги жок Аллахка сыйынуу үчүн негизделген. Анын аркасында шаарды элдүү кылган Ибрахим Аллахтан башкага сыйынгандардан баш тарткан. Ал Меккеге коопсуздук сурап: «Раббим! Бул шаарды коопсуз кыл!» — деген.

Аллах анын дубасына жооп берип: «Алар Биз Харамды коопсуз жай кылганыбызды жана адамдар тегерегинен уурдалып кетип жатканда, алар коопсуз болуп турганын көрүшпөйбү?» (Анкабут, 67) жана: «Чындыгында, адамдар үчүн курулган алгачкы Үй — Баккадагы Үй; ал берекелүү жана ааламдар үчүн туура жол. Анда ачык белгилер, Ибрахимдин орду бар. Ким ага кирсе, коопсуз болот» (Али Имран, 96–97) деген.

Бул баянда болсо: «Раббим! Бул шаарды коопсуз кыл!» — деп, шаарды аныктап айткан. Демек, бул дуба шаар курулгандан кийин айтылгандай. Ошондуктан: «Картайган курагымда мага Исмаил менен Исхакты тартуулаган Аллахка мактоо болсун!» — деген.

Исмаил Исхактан он үч жаш улуу экени белгилүү. Ал эми Исмаил менен анын энесин эмчектеги кезинде Меккенин ордуна алып барганда да: «Раббим! Бул жерди коопсуз шаар кыл!» — деп дуба кылган. Муну Бакара сүрөсүндө кеңири баяндаганбыз.

«Мени жана балдарымды буттарга сыйынуудан алыс кыл!» Ар бир дуба кылган адам өзү, ата-энеси жана урпактары үчүн дуба кылышы керек. Андан соң Ибрахим адамдардын көпчүлүгү буттарга азгырылып кеткенин айтып, аларга сыйынгандардан баш тартты жана алардын ишин Аллахка тапшырды: кааласа азаптайт, кааласа кечирет. Иса пайгамбар да: «Эгер аларды азаптасаң, алар Сенин пенделериң.

Эгер аларды кечирсең, Сен — Ызааттуу, Даанышмансың» (Маида, 118) деген. Бул сөздөрдө болгону ишти Аллахтын каалоосуна тапшыруу бар; мындай окуя сөзсүз болот дегенге уруксат берүү жок.

Аллах Тааланын: «Раббим! Бул шаарды коопсуз кыл!» деген сөзүндө «шаар» — Харам. «Коопсуз» — анын ичинде коопсуздук өкүм сүргөн шаар дегенди билдирет. «Мени алыс кыл» — мени алыстат деген мааниде. «Мени жана балдарымды буттарга сыйынуудан алыс кыл» деген суроо жаралышы мүмкүн: Ибрахим (ага тынчтык болсун) буттарга сыйынуудан корголгон болсо, анда мындай дубаны кантип түшүнөбүз?

Анын көп урпактары буттарга сыйынышкан, анда дубасы эмне үчүн кабыл болгон жок? Жооп: Ибрахимдин өзү үчүн кылган дубасы — коргоону жана бекемдигин арттырууну суроо. Ал эми балдары үчүн айтканда, өз белинен тараган уулдарын көздөгөн; алардын ичинен бутка сыйынган эч ким болгон эмес деп айтылат. Дагы бир пикир боюнча, ал момун болгон урпактары үчүн дуба кылган.

«Раббибиз! Сен биздин жашырганыбызды да, ачык кылганыбызды да билесиң» — иштерибиздин ичинен жана сыртынан болгонун билесиң. Ибн Аббас менен Мукатилдин айтуусунда, бул Ибрахимдин Исмаил менен анын энесин эгин өспөгөн өрөөнгө жайгаштырганда ичинен сагынып-күйгөнүн да билдирет. «Аллахка жерде да, асманда да эч нерсе жашыруун эмес» деген сөз тууралуу айрымдар муну Ибрахимдин сөзүнүн уландысы дешкен. Көпчүлүк аалымдар болсо, бул Аллах Тааланын сөзү дешкен.

«Картайган курагымда мага Исмаил менен Исхакты тартуулаган Аллахка мактоо болсун!» — «тартуулады» дегени: мага берди. «Чындыгында, Раббим дубаны Угуучу». Ибн Аббас айткандай, Исмаил Ибрахим токсон тогуз жашында, ал эми Исхак жүз он эки жашында төрөлгөн. Саид ибн Жубайр: «Ибрахимге Исхак тууралуу сүйүнчү кабар берилгенде, ал жүз он жети жашта эле», — деген.

«Раббим! Мени намазды аткаруучулардан кыл!» — башкача айтканда, намазды анын түркүктөрү менен аткарып, аны сактаган адамдардан кыл. «Урпактарымдан да» — урпактарымдын арасынан намазды аткаргандарды кыл. «Раббибиз! Дубамды кабыл кыл!» — амалдарымды жана ибадатымды кабыл кыл.

Ибадатты «дуба» деп атаган. Хадисте: «Дуба — ибадаттын өзөгү», — деп айтылган. Дагы бир пикир боюнча, мааниси: «Менин дубама жооп бер».

Аль-Багавинин тафсири

Аллах Тааланын: «Раббибиз! Мен урпактарымдын бир бөлүгүн жайгаштырдым» деген сөзүндө «мин» (من) сөзү бөлүктү билдирүү үчүн колдонулган. Аяттын мааниси: «Урпактарымдан бир уулду жайгаштырдым». «Эгин өспөгөн өрөөнгө» — бул Мекке.

Анткени Мекке эки тоонун ортосундагы өрөөн. «Сенин ыйык Үйүңдүн жанында» — аны «ыйык» деп атаган, себеби анын жанында башка жерде тыюу салынбаган нерселерге тыюу салынат.

Абдулвахид ибн Ахмад аль-Милихий бизге кабарлады; Ахмад ибн Абдуллах ан-Нуайми бизге кабарлады; Мухаммад ибн Юсуф бизге айтып берди; Мухаммад ибн Исмаил бизге айтып берди; Абдуллах ибн Мухаммад бизге айтып берди; Абдурраззак бизге Маъмардан, ал Айюб ас-Сахтияний менен Касир ибн аль-Мутталиб ибн Аби Вадаадан, экөөнүн бири экинчисине кошумчалап риваят кылганын айтып берди; алар Саид ибн Жубайрдан риваят кылышкан. Ибн Аббас мындай деген: «Аялдар белбоону биринчи жолу Исмаилдин энесинен алышкан. Ал Сарадан изин жашыруу үчүн белбоо жасаган.

Андан кийин Ибрахим (ага тынчтык болсун) аны жана эмчектеги уулу Исмаилди алып келип, мечиттин өйдө жагындагы Замзамдын жанындагы дарактын түбүнө жайгаштырды. Ал кезде Меккеде эч ким жана суу жок эле. Ал экөөнү ошол жерге калтырып, жанына курма салынган баштык жана суу куюлган идиш койду. Андан соң Ибрахим жолуна түштү.

Исмаилдин энеси анын артынан барып: “Эй, Ибрахим! Адам жашабаган, эч нерсеси жок бул өрөөндө бизди калтырып, кайда бара жатасың?” — деди. Муну ага бир нече жолу айтты, бирок ал бурулуп да караган жок. Ошондо ал: “Муну сага Аллах буюрдубу?” — деп сурады.

“Ооба”, — деди. “Анда Аллах бизди таштабайт”, — деп, кайра ордуна кайтты.

Ибрахим көрүнбөй калган ашууга жеткенде, Үйдү карай бурулуп, колдорун көтөрүп, ушул дубаларды айтты: “Раббибиз! Мен урпактарымдын бир бөлүгүн эгин өспөгөн өрөөнгө жайгаштырдым...” — деп, “...балким шүгүр кылышар” дегенге чейин айтты. Исмаилдин энеси Исмаилди эмизип, суу түгөнгөнчө андан ичип жүрдү. Суу түгөнгөндө ал да, уулу да суусашты.

Ал уулунун кыйналып, тыбырчылап жатканын көрө бербеш үчүн алыстап кетти. Өзүнө эң жакын тоо Сафаны таап, анын үстүнө чыкты да, өрөөнгө карап, бирөөнү көрөмбү деп карады. Эч кимди көрбөдү. Сафадан түшүп, өрөөнгө жеткенде кийиминин этегин көтөрүп, чарчаган адамдай чуркап, өрөөндүн аркы өйүзүнө өттү.

Андан соң Марвага келип, үстүнө чыгып, бирөөнү көрөмбү деп карады, бирок эч кимди көргөн жок. Муну жети жолу кайталады. Ибн Аббас айтат: Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): “Ошондуктан адамдар экөөнүн ортосунда са‘й кылышат”, — деген.

Марвага көтөрүлгөндө үн угуп: “Тынч!” — деди, башкача айтканда, өзүнө өзү айтты. Анан кулак төшөп, дагы үн укту да: “Үнүңдү угуздуң. Жардам бере ала турган болсоң, жардам бер!” — деди. Ошол кезде Замзам турган жерде периштени көрдү.

Периште таманы же канаты менен жерди казып, суу чыкканча казды. Исмаилдин энеси суунун тегерегин тосуп, колу менен ушинтип, сууну идишине куюп жатты. Ал сууну алган сайын булак кайра шаркырап чыга берди. Ибн Аббас айтат: Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): “Исмаилдин энесине Аллах ырайым кылсын!

Эгер Замзамды калтырганда”, же “сууну ала бербегенде, Замзам толук аккан булак болмок”, — деген.

Ал суу ичип, уулун эмизди. Периште ага: “Жоголуп калуудан коркпогула. Бул жерде Аллахтын Үйү бар. Аны бул бала менен атасы курат. Аллах Өз Үйүнүн элин таштабайт”, — деди. Үйдүн орду дөңсөөдөгүдөй бир аз көтөрүлүп турган.

Селдер оң жагынан да, сол жагынан да агып өтчү. Алар ушундай жашап турганда, Журхум уруусунан бир топ адам же ошол уруудан бир үй-бүлө Кадаа тараптан келе жатып, Меккенин төмөн жагына токтошту. Көп айланган бир кушту көрүп: “Бул куш суунун үстүндө айланып жүрөт окшойт. Биз бул өрөөндү жакшы билебиз, бул жерде суу жок эле”, — дешти.

Бир же эки кишини жиберишти. Алар сууну көрүп, кайтып келип кабарлашты. Алар келип, Исмаилдин энеси суунун жанында турганда: “Сенин жаныңда жайгашсак болобу?” — дешти. Ал: “Ооба, бирок сууга силердин укугуңар болбойт”, — деди. Алар макул болушту.

Ибн Аббас айтат: Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): “Бул Исмаилдин энесине жагымдуу болду, анткени ал адамдар менен болууну жакшы көрчү”, — деген. Алар ошол жерге жайгашып, үй-бүлөлөрүнө кабар жиберишти. Алар да келип, ошолор менен чогуу жашай башташты. Ал жерде бир нече үй-бүлө отурукташкандан кийин, бала чоңоюп, алардан араб тилин үйрөндү.

Алар аны жактырып, ага суктанышты. Ал бойго жеткенде, өздөрүнөн бир аялга үйлөндүрүштү. Исмаилдин энеси каза болгондон кийин, Ибрахим Исмаил үйлөнгөн соң келип, өзүнүн калтырган үй-бүлөсүн көрүп кетти... Бул окуяны Бакара сүрөсүндө баяндаганбыз.

Аллах Тааланын: «Раббибиз! Алар намазды аткарышы үчүн. Эми адамдардын жүрөктөрүн аларга умтулуучу кыл!» деген сөзүндөгү «аф’ида» — «фу’ад» сөзүнүн көптүк түрү. «Умтулуучу» деген — аларды эңсөө жана сагынуу. Ас-Суддий: «Жүрөктөрүн ушул жерге ыкта», — деген мааниде айткан.

Мужахид: «Эгер “адамдардын жүрөктөрү” деп айтылганда, персиялыктар, румдуктар жана түрктөр менен индиялыктар силерди сүрүп чыгарып, жык-жыйма болмок», — деген. Саид ибн Жубайр: «Жөөттөр, христиандар жана отко сыйынуучулар ажылык кылмак. Бирок “адамдардын арасынан” деп айткан; алар — мусулмандар», — деген. «Аларды мөмөлөрдөн ырыскыландыр» — суусу бар кыштактардын жашоочуларына берилгендей ырыскы бер.

«Балким шүгүр кылышар». Абу Касир ибн... — [риваяттын бул жери толук эмес].

«Раббим! Чындыгында, алар көп адамдарды адаштырышты» — буттар көп адамдарды туура жолдон адаштырып, аларга сыйынууга алып барышты. Бул сөздүн мааниси тескери түзүлүш менен айтылган. Буга Аллахтын: «Бул — өзүнүн досторун коркуткан шайтан гана» (Али Имран, 175) деген сөзү окшош: мааниси — аларды анын достору менен коркутат.

Дагы бир пикир боюнча, адашууну буттарга ыйгаруунун себеби — алар адашуунун себепчиси болгону. Мисалы, «дүйнө мени азгырды» деп, азгыруунун себеби болгон дүйнөгө азгырууну ыйгарат. «Ким мени ээрчисе, ал менден» — менин динимдегилерден. «Ким мага каршы чыкса, Сен Кечирүүчү, Ырайымдуусуң».

Ас-Суддий: «Ким мага каршы чыгып, кийин тообо кылса», — деген мааниде айткан. Мукатил ибн Хайян: «Ширктен төмөн болгон иштерде мага каршы чыккан адам жөнүндө», — деген. Дагы бир пикир боюнча, Ибрахим муну Аллах ага ширк кечирилбей турганын билдире электе айткан. «Адамдардын арасынан».

«Раббибиз! Сен биздин жашырганыбызды да, ачык кылганыбызды да билесиң» — биздин иштерибиздин жашыруун жана ачык жагын билесиң. Ибн Аббас менен Мукатилдин айтуусунда, ал Исмаил менен анын энесин эгин өспөгөн өрөөнгө жайгаштырганда, аларды сагынганын да билесиң. «Аллахка жерде да, асманда да эч нерсе жашыруун эмес».

Айрымдар муну Ибрахимдин сөзүнө байланыштуу дешкен. Көпчүлүк аалымдардын айтымында, «Аллахка жерде да, асманда да эч нерсе жашыруун эмес» — бул Аллах Тааланын сөзү.

Аллах Тааланын: «Ибрахим: “Раббим! Бул шаарды коопсуз кыл!” — дегенин эстегин» деген сөзүндөгү «бул шаар» — Харам. «Коопсуз» — ичинде коопсуздук камсыз болгон шаар. «Мени алыс кыл» деген сөз — алыстат деген мааниде. «Мени жана балдарымды буттарга сыйынуудан алыс кыл».

Эгер: «Ибрахим (ага тынчтык болсун) буттарга сыйынуудан корголгон болсо, эмне үчүн муну сураган? Анын көп уулдары буттарга сыйынышкан болсо, дубасы кандайча кабыл болду?» — деп айтылса, жооп мындай: Ибрахим өзү үчүн коргоонун арттырылышын жана бекемделишин сураган. Балдары үчүн болсо, өзүнүн белинен тараган уулдарын көздөгөн; алардын эч бири бутка сыйынган эмес. Дагы бир пикир боюнча, ал момун болгон урпактары үчүн дуба кылган.

«Раббибиз! Мени жана ата-энемди кечир!» Эгер: «Алар момун болбогон болсо, эмне үчүн ата-энесинин күнөөсү үчүн кечирим сураган?» — деп айтылса, жооп мындай: апасы исламды кабыл алган деп айтылган. Дагы бир пикир боюнча, «эгер алар исламды кабыл алып, тообо кылышса» дегенди көздөгөн.

Ошондой эле, атасынын абалы ага айкын боло электе айткан деп да айтылат. Аллах Таала Тобо сүрөсүндө Өзүнүн досу атасы үчүн кечирим сураганына байланыштуу анын жүйөсүн баяндаган. «Момундарды да» — бардык момундарды кечир. «Эсеп турган күнү» — эсептин башталып, айкын боло турган күнү.

Дагы бир пикир боюнча, «адамдар эсеп үчүн турган күнү» дегенди көздөгөн; эсепти атап, адамдардын турушун түшүнүктүү болгону үчүн айтпай койгон.

«Картайган курагымда мага Исмаил менен Исхакты тартуулаган Аллахка мактоо болсун!» — «тартуулады» деген сөз «берди» дегенди билдирет. «Чындыгында, Раббим дубаны Угуучу». Ибн Аббастын айтуусунда, Исмаил Ибрахим токсон тогуз жашта болгондо, ал эми Исхак жүз он эки жашында төрөлгөн. Саид ибн Жубайр: «Ибрахим жүз он жети жашта болгондо, ага Исхак тууралуу сүйүнчү кабар берилген», — деген.

«Раббим! Мени намазды аткаруучулардан кыл!» — намазды түркүктөрү менен аткарып, аны сактаган адамдардан кыл. «Урпактарымдан да» — урпактарымдын ичинен намазды аткаргандарды кыл. «Раббибиз! Дубамды кабыл кыл!» — менин амалымды жана ибадатымды кабыл кыл.

Ибадатты «дуба» деп атаган. Хадисте: «Дуба — ибадаттын өзөгү», — деп келген. Дагы бир пикир боюнча, мааниси: «Менин дубама жооп бер».