رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَاجْنُبْنِي، وَبَنِيَّ، أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ. رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ تَبِعَنِي، فَإِنَّهُ مِنِّي، وَمَنْ عَصَانِي، فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ. رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ. رَبَّنَا، إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي، وَمَا نُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي، وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ، وَإِسْحَاقَ، إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ. رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ. رَبَّنَا اغْفِرْ لِي، وَلِوَالِدَيَّ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
ශ්රව්යය පූරණය කළ නොහැකි විය. පසුව උත්සාහ කරන්න.
මාගේ පරමාධිපතියාණනි, මෙම නගරය අභයදායී ලෙස පත් කරනු මැනව ! තවද මා හා මාගේ පුතණුවන් පිළිම වලට නැමදීමෙන් අපව දුරස් කරනු මනැව ! මාගේ පරමාධිපතියාණෙනි, නියත වශයෙන්ම ඒවා ජනයා අතුරින් බොහෝ දෙනකු මුළා කර ඇත. එහෙයින් කවරෙකු මා අනුගමනය කළේ ද එවිට සැබැවින්ම ඔහු මාගෙන් කෙනෙකි. නමුත් කවරෙකු මට පිටුපෑවේ ද එවිට නියත වශයෙන්ම ඔබ අති ක්ෂමාශීලීය. අසමසම කරුණාන්විතය. අපගේ පරමාධිපයොණෙනි, ඔබගේ පාරිශුද්ධ නිවස අසල කිසිදු වගාවකින් තොර වූ මිටියාවතක මම මාගේ පරපුර පදිංචි කළෙමි. අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, එය ඔවුන් සලාතය විධිමත් ව ඉටු කරනු පිණිසය. එහෙයින් ජනයාගෙන් ඔවුන් වෙත නැඹුරුවන්නට ඇතැම් හදවත් (ඇත්තන්) පත් කරනු මැනව ! තවද බවභෝගයන්ගෙන් ඔවුනට පෝෂණය කරනු මැනව ! ඔවුන් කෘතවේදී විය හැකිවනු පිණිස. අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අපි සඟවන දෑ ද අපි දන්වා සිටින දෑ ද ඔබ දන්නෙහිය. මහපොළොවේ හෝ අහසෙහි හෝ ඇති කිසිවක් අල්ලාහ් වෙත සැඟවෙන්නේ නැත. මහලු වියෙහි මා හට ඉස්මාඊල් හා ඉස්හාක් පිරිනැමූ අල්ලාහ්ට සියලු ප්‍රශංසා. නියත වශයෙන්ම මාගේ පරමාධිපති ප්‍රාර්ථනාවට සවන් දෙන්නාය. මාගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මා සලාතය විධිමත් ව ඉටු කරන්නෙකු බවට පත් කරනු මැනව ! තවද මාගේ පරපුරින් ද (සලාතය විධිමත් ව ඉටු කරන්නෙකු බවට පත් කරනු මැනව!) අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මාගේ ප්‍රාර්ථනාව පිළිගනු මැනව ! අපගේ පරමාධිපතියාණනි, විනිශ්චය ක්‍රියාත්මක වන දිනයේ මාහට ද මාගේ දෙමාපියන්ට ද දේව විශ්වාසවන්තයින්ට ද සමාව දෙනු මැනව !
මෙහි ඇතුළත් වන්නේ ඉබ්‍රාහීම් නබිතුමාගේ බලවත් මොනවා එකතුවකි. ‘ඉජ්නබ්නී’ (اجْنُبْنِي — ආරක්ෂා කර දුරස් කරනු මැනව), ‘ඉජ්අල්නී’ (اجْعَلْنِي — මා පත් කරනු මැනව) සහ ‘ඉඝ්ෆිර් ලී’ (اغْفِرْ لِي — මට සමාව දෙනු මැනව) යන ප්‍රාර්ථනා රූප එහි අන්තර්ගත වේ. ශිර්ක්වලින් ආරක්ෂාව, සලාතය නිසි ලෙස ඉටු කිරීමේ උත්සාහය සහ දේව විශ්වාසවන්තයන්ට සමාව ඉල්ලා සිටීම මෙයට ඇතුළත්ය.
ෂේක් අබ්දුර්රහ්මාන් අස්-සාඉදීගේ තෆ්සීර්
ඉස්මාඊල් (عليه السلام) කිරි බොන ළදරුවෙකු ව සිටියදී, ඔහුගේ මව හජර් සහ ඔහුව ෂාම් දේශයෙන් මක්කාවට ගෙනැවිත් එහි තැබුවේය. ඒ කාලයේ මක්කාවේ කිසිවකු පදිංචිව සිටියේ නැත; කැඳවන්නෙකු හෝ ඊට පිළිතුරු දෙන්නෙකු ද නොසිටියේය. ඔවුන් දෙදෙනා එහි තැබූ පසු, තම පරමාධිපතියා කෙරෙහි විශ්වාසය තබා යටහත් පහත් ව ඔහු මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළේය: “අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, නියත වශයෙන්ම මම මාගේ පරපුරෙන් කොටසක් පදිංචි කළෙමි.” එනම්, ඔහුගේ මුළු පරපුරම නොවේ.
මන්ද, ඉස්හාක් ෂාම් දේශයේ සිටි අතර, ඔහුගේ අනෙකුත් පුතුන් ද එහි සිටියහ. ඔහු මක්කාවේ පදිංචි කළේ ඉස්මාඊල් සහ ඔහුගේ පරපුර පමණි. “වගා කළ නොහැකි මිටියාවතක” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මක්කා භූමිය වගාවට සුදුසු නොවන බවයි. “අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, ඔවුන් සලාතය ඉටු කරනු පිණිස” යනු, ඔවුන් ඒකදේවවාදීන් බවටත් සලාතය ඉටු කරන්නන් බවටත් පත් කරන මෙන් කළ ඉල්ලීමයි.
මන්ද, සලාතය ඉටු කිරීම ආගමික නමස්කාර අතරින් විශේෂයෙන් වැදගත් හා උතුම්ම එකකි. එය ඉටු කරන්නා තම ආගම නිසි ලෙස පවත්වාගෙන යයි.
“එබැවින් ජනයාගෙන් ඇතැම් හදවත් ඔවුන් වෙත නැඹුරු කරනු මැනව” යනු, ඔවුන්ටත් ඔවුන් පදිංචිව සිටින ස්ථානයටත් ආදරය කරන හදවත් ඇති කරනු මැනව යන්නයි. අල්ලාහ් ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාවට පිළිතුරු දුන්නේය. ඉස්මාඊල්ගේ පරපුරෙන් මුහම්මද් (صلى الله عليه وسلم) තුමාණන් බිහි කළේය. එතුමා තම පරපුරට ඉස්ලාමීය දහමටත් ඔවුන්ගේ පියා වූ ඉබ්‍රාහීම්ගේ මාර්ගයටත් ආරාධනා කළ අතර, ඔවුහු එයට පිළිතුරු දී සලාතය ඉටු කරන්නන් බවට පත්වූහ.
ඉබ්‍රාහීම්ගේ පරපුර පදිංචි කළ මෙම නිවසේ හජ් කිරීම අල්ලාහ් අනිවාර්ය කළේය. එහි හදවත් ආකර්ෂණය කරන පුදුමාකාර රහසක් තබා ඇත. මිනිසුන් එහි හජ් කරති; එහෙත් එයින් කිසිදා තෘප්තිමත් නොවෙති. වහලා එහි යෑම් ඒම් වැඩි කරන තරමට ඔහුගේ ආශාව, ආදරය සහ කැමැත්ත තවත් වැඩි වේ.
මෙය අල්ලාහ් එම නිවස තම පාරිශුද්ධ නාමයට සම්බන්ධ කළ රහසකි. “ඔවුන් කෘතවේදී විය හැකි වන පරිදි ඔවුන්ට පලතුරු වලින් පෝෂණය දෙනු මැනව” යනුවෙන් ඔහු ඉල්ලා සිටියේය. අල්ලාහ් ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාවට පිළිතුරු දුන් අතර, සියලු දේවල පලතුරු එහි ගෙන එනු ලැබීය. ගෞරවණීය මක්කාව තුළ සෑම කාලයකදීම පලතුරු බහුලව තිබෙන බවත්, සෑම දිශාවකින්ම එයට ආහාර සම්පත් ගලා එන බවත් ඔබ දකින්නෙහිය.
වයෝවෘද්ධ කාලයේ ඔවුන්ට දරුවන් ලැබීම මහත් ආශීර්වාද අතරින් එකකි. දරුවන් ලැබීමේ බලාපොරොත්තුව අහිමිව තිබූ වයසකදී ඔවුන් ලැබීම තවත් ආශීර්වාදයකි. ඔවුන් ධර්මිෂ්ඨ නබිවරුන් වීම ඊටත් වඩා උතුම් හා ශ්‍රේෂ්ඨය. “නියත වශයෙන්ම මාගේ පරමාධිපතියාණන් ප්‍රාර්ථනාවට සවන් දෙන්නාය” යනු, ඔහුගෙන් ප්‍රාර්ථනා කරන අයට ඔහු ළඟින් පිළිතුරු දෙන බවයි.
මම ඔහුගෙන් ඉල්ලා සිටියෙමි; ඔහු මාගේ බලාපොරොත්තුව බිඳ දැමුවේ නැත.
“ඒවා බොහෝ දෙනකු මුළා කළේය” යනු, ඒවා හේතුවෙන් බොහෝ දෙනා සත්‍ය මාර්ගයෙන් මුළා වූ බවයි. “එබැවින් කවරෙකු මා අනුගමනය කළේ ද ඔහු සැබැවින්ම මාගෙන් කෙනෙකි” යනු, ලෝකයන්හි පරමාධිපතියාණන් වන අල්ලාහ්ට පමණක් ඒකදේවවාදයෙන් හා අවංකභාවයෙන් මා ගෙන ආ දේ අනුගමනය කළ තැනැත්තා මා සමඟ සම්පූර්ණයෙන් එකඟ වන බැවින් මාගෙන් කෙනෙකු බවයි. යම් ජනතාවකට ආදරය කර ඔවුන් අනුගමනය කරන්නා ඔවුන් හා එක්වන්නේය. “කවරෙකු මට අකීකරු වූයේ ද, එවිට නියත වශයෙන්ම ඔබ අතික්ෂමාශීලීය, අසමසම කරුණාන්විතය” යන්නෙන්, අකීකරු වූවන්ට අල්ලාහ්ගෙන් සමාව හා කරුණාව ඉල්ලා සිටියේය.
මෙය අල්-ඛලීල් (عليه السلام) තුමාගේ මහත් දයාවකි. අල්ලාහ් තම ගැත්තන් කෙරෙහි ඔහුටත් වඩා දයාන්විතය; ඔහුට විරුද්ධව අහංකාර ලෙස කැරලි ගැසූ අය හැර අන් කිසිවකුට දඬුවම් නොකරයි.
ඉන්පසු ඔහු තමාටත් තම පරපුරටත් මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළේය: “මාගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මා සලාතය ඉටු කරන්නෙකු බවටත් මාගේ පරපුරෙන් ද (එසේ ඉටු කරන්නන් ඇති කරනු මැනව). අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මාගේ ප්‍රාර්ථනාව පිළිගනු මැනව.”
“අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අපි සඟවන දෑ ද අපි ප්‍රකාශ කරන දෑ ද නියත වශයෙන්ම ඔබ දන්නෙහිය. මහපොළොවේ හෝ අහසෙහි කිසිවක් අල්ලාහ්ගෙන් සැඟවෙන්නේ නැත” යනු, ඔබ අපට වඩා අප ගැන දන්නා බවයි. අප දන්නා සහ නොදන්නා කටයුතු අතරින්, ඔබේ දැනුමට හා කරුණාවට ගැළපෙන දේ අපට පහසු කර දෙන මෙන් ඔබේ පාලනයෙන් හා රැකවරණයෙන් අපි ඉල්ලා සිටිමු. ඒ අතර ලෝකයන්හි පරමාධිපතියාණන්ට යහපත සහ බහුල කෘතඥතාව පමණක් අපේක්ෂා කළ අල්-ඛලීල්ගේ මෙම ප්‍රාර්ථනාව ද අයත් වේ.
“විනිශ්චය ක්‍රියාත්මක වන දිනයේ මටත්, මාගේ දෙමාපියන්ටත්, විශ්වාසවන්තයන්ටත් සමාව දෙනු මැනව.” මේ සියල්ලෙහිදීම අල්ලාහ් ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව පිළිගත්තේය. ඔහු තම පියා වෙනුවෙන් කළ ප්‍රාර්ථනාව වූයේ, ඔහුට දුන් පොරොන්දුවක් හේතුවෙනි. තම පියා අල්ලාහ්ගේ සතුරෙකු බව ඔහුට පැහැදිලි වූ පසු, ඔහුගෙන් වෙන්විය.
ඉමාම් ඉබ්න් කසීර්ගේ තෆ්සීර්
ඉන්පසු ඔහු මෙසේ පැවසීය: “මාගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මා සලාතය ඉටු කරන්නෙකු බවට පත් කරනු මැනව.” එනම්, සලාතය ආරක්ෂා කරමින් එහි සීමාවන් නිසි ලෙස ඉටු කරන්නෙකු බවට පත් කරනු මැනව. “මාගේ පරපුරෙන් ද” යනු, ඔවුන් ද එලෙස සලාතය ඉටු කරන්නන් බවට පත් කරනු මැනව යන්නයි. “අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මාගේ ප්‍රාර්ථනාව පිළිගනු මැනව” යනු, මා ඔබගෙන් ඉල්ලා සිටි සියල්ල පිළිබඳවය.
ඉබ්නු ජරීර් මෙසේ පැවසීය: අල්ලාහ් තම මිතුරා වන ඉබ්‍රාහීම් පිළිබඳව දන්වමින් මෙසේ පැවසීය: “අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අපි සඟවන දෑ ද අපි ප්‍රකාශ කරන දෑ ද ඔබ දන්නෙහිය.” එනම්, මාගේ ප්‍රාර්ථනාවේ අරමුණත්, මෙම නගරයේ වැසියන් වෙනුවෙන් මා ප්‍රාර්ථනා කළේ කුමන අරමුණකින්ද යන්නත් ඔබ දන්නෙහිය. එහි අරමුණ ඔබගේ සතුට ලබා ගැනීම සහ ඔබ වෙනුවෙන් අවංක වීම පමණි. සියලු දේවල පිටත හා ඇතුළත ස්වභාවය ඔබ දන්නා අතර, මහපොළොවේ හෝ අහසෙහි ඇති කිසිවක් ඔබට සැඟවෙන්නේ නැත.
වයෝවෘද්ධ වූ පසු ඔහුට දරුවන් ලබා දීම ගැන ඔහු තම පරමාධිපතියාට ප්‍රශංසා කළේය: “වයෝවෘද්ධ කාලයේ ඉස්මාඊල් හා ඉස්හාක් මට පිරිනැමූ අල්ලාහ්ට සියලු ප්‍රශංසා. නියත වශයෙන්ම මාගේ පරමාධිපතියාණන් ප්‍රාර්ථනාවට සවන් දෙන්නාය.” එනම්, ඔහුගෙන් ඉල්ලා සිටින අයට ඔහු පිළිතුරු දෙයි; දරුවන් ලබා දෙන ලෙස මා කළ ඉල්ලීමට ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය.
“අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මටත් මාගේ දෙමාපියන්ටත් සමාව දෙනු මැනව” යනුවෙන් සමහරු “මාගේ දෙමාපියා” යන ඒකවචන ආකාරයෙන් කියවා ඇත. තම පියා අල්ලාහ්ගේ සතුරෙකු බව පැහැදිලි වී, ඔහුගෙන් වෙන්වීමට පෙර මෙම ප්‍රාර්ථනාව සිදු විය. “විශ්වාසවන්තයන්ට ද” යනු, ඔවුන් සියල්ලන්ටමය. “විනිශ්චය ක්‍රියාත්මක වන දිනයේ” යනු, ඔබගේ ගැත්තන්ගේ ක්‍රියා විනිශ්චය කර යහපතට යහපතෙන් ද අයහපතට අයහපතින් ද ප්‍රතිඵල දෙන දිනයේය. අල්ලාහ් වඩාත් හොඳින් දනී.
අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු වහ්බ් මෙසේ පැවසීය: අම්ර් ඉබ්නුල් හාරිස් අපට දන්වා සිටියේය; බක්ර් ඉබ්නු සවදා ඔහුට දන්වා තිබුණේ, අබ්දුර් රහ්මාන් ඉබ්නු ජුබයිර්ගෙන්, ඔහු අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු අම්ර්ගෙන් වාර්තා කළ බවයි. අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් (صلى الله عليه وسلم) ඉබ්‍රාහීම්ගේ මෙම වදන කියවූහ: “මාගේ පරමාධිපතියාණෙනි, නියත වශයෙන්ම ඒවා බොහෝ දෙනකු මුළා කළේය. එබැවින් කවරෙකු මා අනුගමනය කළේ ද ඔහු මාගෙන් කෙනෙකි. කවරෙකු මට අකීකරු වූයේ ද, එවිට නියත වශයෙන්ම ඔබ අතික්ෂමාශීලීය, අසමසම කරුණාන්විතය.”
තවද ඊසා (عليه السلام) තුමාගේ මෙම වදන ද කියවූහ: “ඔබ ඔවුන්ට දඬුවම් කළහොත්, නියත වශයෙන්ම ඔවුහු ඔබගේ ගැත්තන්ය. ඔබ ඔවුන්ට සමාව දුනහොත්, නියත වශයෙන්ම ඔබ අති බලසම්පන්නය, ප්‍රඥාවන්තය.” ඉන්පසු එතුමාගේ දෑත් ඔසවා මෙසේ පැවසූහ: “අල්ලාහ්, මාගේ උම්මාව! අල්ලාහ්, මාගේ උම්මාව!
අල්ලාහ්, මාගේ උම්මාව!” යැයි පවසා හැඬූහ. එවිට අල්ලාහ් මෙසේ පැවසීය: “මුහම්මද් වෙත යන්න. (ඔහු හඬන්නේ කුමක් නිසාද යන්න) ඔබගේ පරමාධිපතියාණන් වඩා හොඳින් දනී. ඔහු හඬන්නේ මන්දැයි ඔහුගෙන් අසන්න.” ජිබ්රීල් (عليه السلام) එතුමා වෙත පැමිණ විමසූ අතර, අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් (صلى الله عليه وسلم) පැවසූ දේ ඔහුට දැනුම් දුන්නේය.
එවිට අල්ලාහ් මෙසේ පැවසීය: “මුහම්මද් වෙත යන්න. ඔබගේ උම්මාව සම්බන්ධයෙන් අපි ඔබ සතුටු කරන්නෙමු; ඔබව දුකට පත් නොකරන්නෙමු.” පසුව “ජිබ්රීල්, යන්න” යැයි පැවසීය.
මෙයින් පෙනී යන්නේ, හජර් සහ ඇගේ දරුවා අත්හැර යන අවස්ථාවේ—එනම් නිවස ඉදිකිරීමට පෙර—කළ පළමු ප්‍රාර්ථනාවෙන් පසු කළ තවත් ප්‍රාර්ථනාවක් මෙය බවයි. මෙය නිවස ඉදි කිරීමෙන් පසු කළ අතර, අල්ලාහ් වෙත නැවතත් ඉල්ලීමක් කරමින් එය තහවුරු කිරීමකි. එබැවින් ඔහු “ඔබගේ පාරිශුද්ධ නිවස අසල” යැයි පැවසීය. “අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, ඔවුන් සලාතය ඉටු කරනු පිණිස” යන වදන “පාරිශුද්ධ නිවස අසල” යන්නට සම්බන්ධ බව ඉබ්නු ජරීර් පැවසීය.
එනම්, එහි වැසියන්ට ඒ අසල සලාතය ඉටු කිරීමට හැකි වන පරිදි එය පාරිශුද්ධ කළෙමි යන්නයි.
“ජනයාගෙන් ඇතැම් හදවත් ඔවුන් වෙත නැඹුරු කරනු මැනව” යන්න පිළිබඳව ඉබ්නු අබ්බාස්, මුජාහිද් සහ සඊද් ඉබ්නු ජුබයිර් මෙසේ පැවසූහ: “ජනයාගේ හදවත්” යැයි ඔහු පැවසුවේ නම්, පර්සියානුවන්, රෝමවරුන්, යුදෙව්වන්, කිතුනුවන් සහ සියලු මිනිසුන් එහි තදබදයෙන් රැස්වනු ඇත. එහෙත් ඔහු “ජනයාගෙන් ඇතැම් අය” යැයි පැවසූ බැවින්, එය මුස්ලිම්වරුන්ට විශේෂිත විය. “ඔවුන්ට පලතුරු වලින් පෝෂණය දෙනු මැනව” යනු, ජලය ඇති ගම්මානවල වැසියන්ට ලැබෙන ආහාර මෙන් ඔවුන්ට ද පලතුරු ලබා දෙනු මැනව යන්නයි; වගා කළ නොහැකි මිටියාවතක් බැවින් ඔවුන්ට කෑමට පලතුරු සපයා දෙනු මැනව. අල්ලාහ් මෙසේ පැවසූ පරිදි ඔහුගේ ඉල්ලීම පිළිගත්තේය: “අපි ඔවුන්ට ආරක්ෂිත අභයභූමියක් ලබා නොදුන්නෙමු ද?
සියලු දේවල පලතුරු අප වෙතින් වූ පෝෂණයක් ලෙස එහි ගෙන එනු ලැබේ.” (අල්-කසස් 28:57) අල්ලාහ්ගේ කරුණාව, දයාව, ත්‍යාගශීලීභාවය හා ආශීර්වාදය කෙතරම් සියුම්ද යත්, පූජනීය නගරය වන මක්කාවේ පලතුරු දරන ගස් නොතිබුණ ද, ඒ අවට ප්‍රදේශවල පලතුරු එහි ගෙන එනු ලැබේ. මෙය ඔහුගේ මිතුරා වූ ඉබ්‍රාහීම් (عليه السلام) කළ ප්‍රාර්ථනාවට පිළිතුරකි.
මෙම ස්ථානයේ අල්ලාහ් අරාබි බහුදේවවාදීන්ට සාක්ෂි ඉදිරිපත් කරයි: පූජනීය නගරය වන මක්කාව මුලින්ම පිහිටුවන ලද්දේ හවුල්කරුවකු නොමැති එකම අල්ලාහ්ට නමස්කාර කිරීම සඳහාය. එම නගරය ජනාකීර්ණ හා සමෘද්ධිමත් වූයේ ඉබ්‍රාහීම් නිසාය. ඔහු අල්ලාහ් හැර වෙනත් දෙයකට නමස්කාර කළ අයගෙන් නිදහස් වූ අතර, මක්කාවට ආරක්ෂාව ප්‍රාර්ථනා කළේය: “මාගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මෙම නගරය අභයදායී බවට පත් කරනු මැනව.” අල්ලාහ් ඔහුට පිළිතුරු දුන්නේය: “ඔවුන් තමන් වටා සිටින මිනිසුන් පැහැරගෙන යනු ලබද්දී, අපි ඔවුන්ට අභයභූමියක් බවට පත් කළ බව ඔවුහු නොදකිත් ද?”
තවත් තැනක මෙසේ පැවසීය: “මිනිසුන් සඳහා මුලින්ම පිහිටුවන ලද නිවස බක්කාවේ පිහිටා ඇති එකයි. එය ආශීර්වාද ලත් එකක් වන අතර, ලෝවැසියන්ට මඟ පෙන්වීමකි. එහි පැහැදිලි සලකුණු තිබේ; ඉබ්‍රාහීම් සිටගත් ස්ථානය ද එහි ඇත. එයට ඇතුළු වූ තැනැත්තා ආරක්ෂිතය.”
මෙම සිදුවීමේදී ඔහු “මෙම නගරය” යැයි පැවසීය. එයින් පෙනෙන්නේ, එය ඉදි කළ පසු ඔහු මෙම ප්‍රාර්ථනාව කළ බවයි. ඒ නිසාම “වයෝවෘද්ධ කාලයේ ඉස්මාඊල් හා ඉස්හාක් මට පිරිනැමූ අල්ලාහ්ට සියලු ප්‍රශංසා” යැයි ඔහු පැවසීය. ඉස්මාඊල් ඉස්හාක්ට වඩා වසර දහතුනකින් වැඩිමහල් බව දන්නා කරුණකි.
ඉස්මාඊල් සහ ඔහුගේ මව කිරි බොන වයසේ දරුවෙකු වූ ඔහුව මක්කා ස්ථානයට ගෙන ගිය අවස්ථාවේ දී ද ඔහු මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළේය: “මාගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මෙය අභයදායී නගරයක් බවට පත් කරනු මැනව.” බකරා සූරාවේ අපි එම කරුණ සවිස්තරව දක්වා ඇත්තෙමු.
“මාත් මාගේ පුතුනුත් පිළිමවලට නමස්කාර කිරීමෙන් දුරස් කරනු මැනව” යන වදනෙන් පෙන්වන්නේ, ප්‍රාර්ථනා කරන්නා තමා වෙනුවෙන් ද, තම දෙමාපියන් සහ පරපුර වෙනුවෙන් ද ප්‍රාර්ථනා කළ යුතු බවයි. ඉන්පසු ඔහු පිළිම හේතුවෙන් බොහෝ මිනිසුන් පරීක්ෂාවට ලක් වී ඇති බව සඳහන් කළේය. පිළිමවලට නමස්කාර කළ අයගෙන් ඔහු නිදහස් වී, ඔවුන්ගේ කටයුත්ත අල්ලාහ් වෙත පවරා දුන්නේය. ඔහු කැමති නම් ඔවුන්ට දඬුවම් කරයි; කැමති නම් සමාව දෙයි.
ඊසා (عليه السلام) තුමා මෙසේ පැවසූ පරිදි: “ඔබ ඔවුන්ට දඬුවම් කළහොත්, නියත වශයෙන්ම ඔවුහු ඔබගේ ගැත්තන්ය. ඔබ ඔවුන්ට සමාව දුනහොත්, නියත වශයෙන්ම ඔබ අති බලසම්පන්නය, ප්‍රඥාවන්තය.” මෙහි අදහස අල්ලාහ්ගේ කැමැත්තට කටයුත්ත පවරා දීම පමණි; එය එවැන්නක් සිදුවිය හැකි බව අනුමත කිරීමක් නොවේ. (අල්-අන්කබූත් 29:67; ආලු ඉම්රාන් 3:96–97; ඉබ්‍රාහීම් 14:39; අල්-බකරා 2:126; අල්-මාඉදා 5:118.)
අල්-බගවීගේ තෆ්සීර්
අල්ලාහ්ගේ මෙම වදන: “අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, නියත වශයෙන්ම මම මාගේ පරපුරෙන් කොටසක් පදිංචි කළෙමි.” මෙහි “කොටසක්” යන අර්ථය සඳහා “مِنْ” යන අංශික පදය ඇතුළත් කර ඇත. වාක්‍යයේ අදහස නම්, “මම මාගේ පරපුරෙන් දරුවෙකු පදිංචි කළෙමි” යන්නයි.
“වගා කළ නොහැකි මිටියාවතක” යනු මක්කාවයි. මක්කාව කඳු දෙකක් අතර වූ මිටියාවතකි.
“ඔබගේ පාරිශුද්ධ නිවස අසල” යන්නෙන් එය පාරිශුද්ධ යැයි නම් කළේ, වෙනත් ස්ථානවල අනුමත දේවල් පවා එය අසල තහනම් වන බැවිනි.
අබ්දුල් වාහිද් ඉබ්නු අහ්මද් අල්-මිලීහි අපට දැනුම් දුන්නේය; අහ්මද් ඉබ්නු අබ්දුල්ලාහ් අන්-නුඅයිමී අපට දැනුම් දුන්නේය; මුහම්මද් ඉබ්නු යූසුෆ් අපට දැනුම් දුන්නේය; මුහම්මද් ඉබ්නු ඉස්මාඊල් අපට දැනුම් දුන්නේය; අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු මුහම්මද් අපට දැනුම් දුන්නේය; අබ්දුර් රසාක් අපට දැනුම් දුන්නේය: මඅමර්, අය්යූබ් අස්-සක්තිය්යානී සහ කසීර් ඉබ්නුල් මුත්තලිබ් ඉබ්නු අබී වදාආ වෙතින් වාර්තා කළේය. ඔවුන් දෙදෙනාගෙන් එක් අයෙක් අනෙකාට අමතර තොරතුරු එක් කරයි. ඔවුහු සඊද් ඉබ්නු ජුබයිර් වෙතින් වාර්තා කළහ. ඔහු මෙසේ පැවසීය: ඉබ්නු අබ්බාස් පැවසුවේ, “කාන්තාවන් පළමුවෙන්ම ඉණ පටියක් භාවිත කළේ ඉස්මාඊල්ගේ මව නිසාය.
සාරාට තම පා සලකුණු නොපෙනෙන ලෙස සැඟවීමට ඇය ඉණ පටියක් බැඳ ගත්තාය. ඉන්පසු ඉබ්‍රාහීම් (عليه السلام) ඇයත්, කිරි බොමින් සිටි ඉස්මාඊල්ත් රැගෙන පැමිණ, එවකට මස්ජිදයේ ඉහළ කොටසේ සම්සුම් ළිඳට ඉහළින් තිබූ ගසක් අසල, නිවස අසල ඔවුන් දෙදෙනා තැබුවේය. එදා මක්කාවේ කිසිවකු නොසිටි අතර එහි ජලය ද නොතිබුණි. ඔහු ඔවුන් එහි තබා, රටඉඳි තිබූ සම් බෑගයක් ද ජලය තිබූ පැසක් ද ඔවුන් සමඟ තැබීය.
ඉන්පසු ඉබ්‍රාහීම් ආපසු යන්නට පිටත් විය. ඉස්මාඊල්ගේ මව ඔහු පසුපස ගොස්, ‘ඉබ්‍රාහීම්, මිනිසුන් හෝ කිසිවක් නොමැති මෙම මිටියාවතේ අප අත්හැර ඔබ කොතැනට යන්නෙහි ද?’ යැයි ඇසුවාය. ඇය එය කිහිප වරක් කී නමුත් ඔහු ඇය දෙස හැරී බැලුවේ නැත.
ඇය, ‘අල්ලාහ් ඔබට මෙසේ කරන ලෙස අණ කළේ ද?’ යැයි ඇසුවාය. ඔහු, ‘ඔව්’ යැයි කීවේය. එවිට ඇය, ‘එසේ නම් ඔහු අප අත් නොහරිනු ඇත’ යැයි කියා ආපසු හැරුණාය. ඉබ්‍රාහීම් ඉදිරියට ගොස්, ඔවුන්ට නොපෙනෙන පටු කඳු මාර්ගය අසලට පැමිණි විට, නිවස දෙසට මුහුණලා දෑත් ඔසවා මෙම ප්‍රාර්ථනාව කළේය: ‘අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, නියත වශයෙන්ම මම මාගේ පරපුරෙන් කොටසක් වගා කළ නොහැකි මිටියාවතක පදිංචි කළෙමි’ යනුවෙන් පටන්ගෙන, ‘ඔවුන් කෘතවේදී විය හැකි වන පරිදි’ යන තැන දක්වාය.
ඉස්මාඊල්ගේ මව එම ජලයෙන් ඉස්මාඊල්ට කිරි දුන්නාය; ඇය ද එයින් පානය කළාය. පැසෙහි ජලය අවසන් වූ විට ඇයටත් ඇගේ පුතාටත් පිපාසය ඇති විය. තම පුතා පෙරළෙමින් හෝ ඇඹරෙමින් සිටිනු ඇය දුටුවාය. එය බලා සිටීමට අකමැති වූ ඇය එතැනින් පිටත්ව ගියාය.
ඇයට ළඟම වූ කන්ද වූයේ සෆාය. ඇය එය මතට නැග, මිටියාවත දෙස බලා කිසිවකු පෙනේදැයි විමසිලිමත් වූ නමුත් කිසිවකු දුටුවේ නැත. සෆා කන්දෙන් බැස මිටියාවතට පැමිණි විට, ඇගේ ඇඳුමේ වාටිය ඔසවා, වෙහෙසට පත්වූ මිනිසෙකු මෙන් වේගයෙන් දිව ගොස් මිටියාවත පසු කළාය. ඉන්පසු මර්වා කන්දට පැමිණ එය මත සිට කිසිවකු පෙනේදැයි බැලුවාය.
එහෙත් කිසිවකු දුටුවේ නැත. ඇය එසේ හත් වරක් කළාය. ඉබ්නු අබ්බාස් පැවසුවේ, නබිතුමා (صلى الله عليه وسلم) මෙසේ කී බවයි: ‘මේ නිසා මිනිසුන් ඒ දෙක අතර සඊ කිරීම කරති.’ ඇය මර්වා කන්දට නැඟී සිටින විට හඬක් ඇසී, ‘නිශ්ශබ්ද වන්න’ යැයි ඇය තමන්ටම කීවාය.
පසුව හොඳින් සවන් දුන් විට නැවතත් හඬ ඇසුණි. ඇය, ‘ඔබට උපකාර කළ හැකි නම්, මම ඔබට හඬ ඇසෙන තැන සිටිමි’ යැයි කීවාය. එවිට සම්සුම් ළිඳ තිබෙන ස්ථානයේ මලක්වරයා සිටිනු දුටුවාය. ඔහු තම විලුඹෙන්—නැතහොත් පියාපතෙන්—පොළොව හාරා, ජලය මතු කළේය.
ඇය වටා එහි ජලය ගලා යද්දී, අතින් මෙසේ කරමින් එය වළක්වන්නට උත්සාහ කළාය. ඇය ජලය ගෙන තම පැස පිරවූ අතර, ජලය ගත් පසුවත් එය උතුරා ගලා ගියේය. ඉබ්නු අබ්බාස් පැවසුවේ, නබිතුමා (صلى الله عليه وسلم) මෙසේ කී බවයි: ‘ඉස්මාඊල්ගේ මවට අල්ලාහ් කරුණා කරත්වා! ඇය සම්සුම් ජලය එහිම ගලා යන්නට ඉඩ දුන්නා නම්’—නැතහොත් ‘ඇය ජලය ගෙන නොගත්තා නම්, සම්සුම් අඛණ්ඩව ගලා යන දිය උල්පතක් වන්නට තිබුණි.’”
ඇය ජලය පානය කර තම පුතාට කිරි දුන්නාය. එවිට මලක්වරයා ඇයට මෙසේ පැවසීය: “ඔබට විනාශයක් සිදුවනු ඇතැයි බිය නොවන්න. මෙහි අල්ලාහ්ගේ නිවස ඇත; මෙම දරුවාත් ඔහුගේ පියාත් එය ගොඩනඟනු ඇත. අල්ලාහ් තම නිවසේ වැසියන් අත් නොහරියි.” නිවස තිබූ ස්ථානය පොළොවෙන් ඉහළට නැඟී තිබූ කුඩා කඳුගැටයක් මෙන් විය.
ගංවතුර එය වෙත පැමිණ එහි දකුණින් හා වමෙන් ගලා ගියේය. ඔවුන් එසේ සිටියදී, කදා මාර්ගයෙන් පැමිණි ජුර්හුම් ගෝත්‍රයේ ගමන් කණ්ඩායමක්—නැතහොත් ජුර්හුම් පවුලක පිරිසක්—මක්කාවේ පහළ කොටසේ නතර වූහ. ජලය සොයමින් වටේ පියාසර කරන කුරුල්ලෙකු ඔවුහු දුටුවෝය. ‘මේ කුරුල්ලා ජලය වටා පියාසර කරයි.
මේ මිටියාවතේ ජලය නොමැති බව අපි දන්නා නමුත්…’ යැයි ඔවුහු පැවසූහ. ඉන්පසු ඔවුහු මිනිසෙකු හෝ දෙදෙනෙකු යැවූහ. ඔවුන් ජලය දුටු විට ආපසු පැමිණ එය ගැන දැනුම් දුන්හ. එවිට ඔවුහු සියල්ලෝම එහි පැමිණියහ. ඉස්මාඊල්ගේ මව ජලය අසල සිටියදී, ඔවුහු, ‘ඔබ අසල නතර වීමට අපට අවසර දෙනවා ද?’
යැයි ඇසූහ. ඇය, ‘ඔව්, නමුත් ජලය පිළිබඳ අයිතියක් ඔබට නොලැබේ’ යැයි කීවාය. ඔවුහු, ‘එසේම වේවා’ යැයි පැවසූහ. ඉබ්නු අබ්බාස් පැවසුවේ, නබිතුමා (صلى الله عليه وسلم) මෙසේ කී බවයි: “ඉස්මාඊල්ගේ මව මිනිස් ඇසුරට කැමති වූ බැවින් එම පිරිස පැමිණීම ඇයට ප්‍රිය විය.
ඔවුහු එහි පදිංචි වී තම පවුල්වලට පණිවිඩ යැවූහ; ඔවුන් ද පැමිණ ඔවුන් සමඟ පදිංචි වූහ. එහි නිවාස කිහිපයක වැසියන් සිටි පසු, දරුවා වැඩී ඔවුන්ගෙන් අරාබි භාෂාව ඉගෙන ගත්තේය. ඔහු තරුණ වියට පැමිණි පසු ඔවුහු ඔහු අගය කොට ඔහුගේ ගුණ ගැන පැහැදුණහ. ඔහු වැඩිහිටි වූ විට ඔවුන්ගෙන් කාන්තාවක් ඔහුට විවාහ කර දුන්හ.
ඉස්මාඊල්ගේ මව මියගිය පසු, ඉබ්‍රාහීම් ඉස්මාඊල් විවාහ වූ පසු ඔහුගේ පවුලේ තත්ත්වය විමසා බලන්නට පැමිණියේය…” එම කතාව අපි සූරා අල්-බකරාහි සඳහන් කර ඇත්තෙමු.
අල්ලාහ්ගේ වදන: “අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, ඔවුන් සලාතය ඉටු කරනු පිණිස; එබැවින් ජනයාගෙන් ඇතැම් හදවත් ඔවුන් වෙත නැඹුරු කරනු මැනව.” “හදවත්” යනු “හදවත” යන වචනයේ බහුවචනයයි. “ඔවුන් වෙත නැඹුරු වීම” යනු ඔවුන් වෙත ආශා කිරීමත්, ඔවුන් කෙරෙහි ආදරය හා ලැදියාව ඇති කර ගැනීමත්ය. අස්-සුද්දී පැවසුවේ, එහි අදහස “ඔවුන්ගේ හදවත් මෙම ස්ථානය වෙත නැඹුරු කරනු මැනව” යන්නයි.
මුජාහිද් මෙසේ පැවසීය: “ජනයාගේ හදවත්” යැයි ඔහු පැවසුවේ නම්, පර්සියානුවන්, රෝමවරුන්, තුර්කිවරුන් හා ඉන්දියානුවන් ඔබ සමඟ තරග කරනු ඇත. සඊද් ඉබ්නු ජුබයිර් පැවසුවේ, යුදෙව්වන්, කිතුනුවන් හා මජූසිවරුන් ද හජ් කරනු ඇත. එහෙත් ඔහු “ජනයාගෙන් ඇතැම් අය” යැයි පැවසුවේ මුස්ලිම්වරුන් අදහස් කරමිනි.
“ඔවුන්ට පලතුරු වලින් පෝෂණය දෙනු මැනව” යනු, ජලය ඇති ගම්මානවල වැසියන්ට ලැබෙන පලතුරු ඔවුන්ට ද ලබා දෙනු මැනව යන්නයි. “ඔවුන් කෘතවේදී විය හැකි වන පරිදි.”
“මාගේ පරමාධිපතියාණෙනි, නියත වශයෙන්ම ඒවා බොහෝ දෙනකු මුළා කළේය” යනු, ඒවා නිසා බොහෝ දෙනා මඟ පෙන්වීමේ මාර්ගයෙන් මුළා වී ඒවාට නමස්කාර කළ බවයි. මෙය ප්‍රකාශයේ අර්ථය පෙරළා දැක්වීමකි. ඊට සමානව අල්ලාහ්ගේ වදන: “එය තම අනුගාමිකයන්ට බිය ඇති කරවන ෂයිතාන්ය” (ආලු ඉම්රාන් 3:175) යනු, ඔහු තම අනුගාමිකයන් මඟින් ඔවුන් බිය ගන්වයි යන්නයි. තවත් මතයක් අනුව, පිළිම මුළා කිරීමට හේතුවක් වූ බැවින් මුළා කිරීම ඒවාට ආරෝපණය කර ඇත.
යමෙක් “ලෝකය මා පරීක්ෂාවට ලක් කළේය” යැයි කියන විට, පරීක්ෂාවට හේතුව ලෝකය බැවින් එයට එසේ ආරෝපණය කරනවාක් මෙනි.
“එබැවින් කවරෙකු මා අනුගමනය කළේ ද ඔහු මාගෙන් කෙනෙකි” යනු, ඔහු මාගේ ආගමට අයත් කෙනෙකි යන්නයි. “කවරෙකු මට අකීකරු වූයේ ද, එවිට නියත වශයෙන්ම ඔබ අතික්ෂමාශීලීය, අසමසම කරුණාන්විතය” යන්න පිළිබඳව අස්-සුද්දී පැවසුවේ, “මට අකීකරු වී පසුව පසුතැවිලි වී හැරුණු තැනැත්තා” යන අදහස බවයි. මුකාතිල් ඉබ්නු හය්යාන් පැවසුවේ, “ශිර්ක්වලට වඩා පහළ වූ කාරණාවලදී මට අකීකරු වූ තැනැත්තා” යන්නයි. තවත් මතයක් අනුව, ශිර්ක්වලට සමාව නොදෙන බව අල්ලාහ් ඔහුට දැනුම් දීමට පෙර ඔහු එසේ පැවසීය.
“අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අපි සඟවන දෑ ද අපි ප්‍රකාශ කරන දෑ ද ඔබ දන්නෙහිය” යනු, අපගේ කටයුතු අතරින් අප සඟවන දෑ සහ ප්‍රකාශ කරන දෑ ඔබ දන්නෙහිය යන්නයි. ඉබ්නු අබ්බාස් සහ මුකාතිල් පැවසුවේ, වගා කළ නොහැකි මිටියාවතක ඉස්මාඊල් සහ ඔහුගේ මව පදිංචි කළ විට ඔවුන් දෙදෙනා ගැන ඇති වූ දුක හා ආදරය මෙහි අදහස් වන බවයි. “මහපොළොවේ හෝ අහසෙහි කිසිවක් අල්ලාහ්ගෙන් සැඟවෙන්නේ නැත” යන වදන ඉබ්‍රාහීම්ගේ ප්‍රකාශයේම කොටසක් බව සමහරු පැවසූහ. බහුතර විද්වතුන් පැවසුවේ, මෙය අල්ලාහ්ගේ වදන බවයි.
අල්ලාහ්ගේ වදන: “ඉබ්‍රාහීම් මෙසේ පැවසූ විට සිහිපත් කරන්න: මාගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මෙම නගරය”—එනම් පූජනීය භූමිය—“අභයදායී බවට පත් කරනු මැනව.” එහි ආරක්ෂාව ඇති අතර, එයට ඇතුළු වන අය ආරක්ෂිත වෙති. “මා දුරස් කරනු මැනව” යනු මා එයින් ඈත් කරනු මැනව යන්නයි. “මාත් මාගේ පුතුනුත් පිළිමවලට නමස්කාර කිරීමෙන්” යන්නෙහි, “ඔහු දෙයක් වෙතින් දුරස් කළේය,” “එය දුරස් කළේය,” “එයින් වැළකුණේය” යන සියලු ආකාරවල අර්ථය එකමය.
යමෙක් මෙසේ ඇසිය හැකිය: “ඉබ්‍රාහීම් (عليه السلام) පිළිම නමස්කාරයෙන් ආරක්ෂා කරනු ලැබූවෙකි. එසේ නම් ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව කෙසේ ගැළපේ ද? ඔහුගේ පුතුන් බොහෝ දෙනෙක් පිළිමවලට නමස්කාර කළහ; එසේ නම් ප්‍රාර්ථනාව පිළිගත්තා යැයි කියන්නේ කෙසේ ද?” පිළිතුර නම්, ඉබ්‍රාහීම් වෙනුවෙන් කළ ප්‍රාර්ථනාව ඔහුට තවත් ආරක්ෂාවක් හා ස්ථිරභාවයක් ලැබීම සඳහා වූ බවයි.
ඔහුගේ පුතුන් වෙනුවෙන් කළ ප්‍රාර්ථනාවෙන් අදහස් කළේ ඔහුගේ සෘජු පුතුන්ය; ඔවුන්ගෙන් කිසිවකු පිළිමයකට නමස්කාර කළේ නැත. තවත් මතයක් අනුව, ඔහුගේ පුතුන් අතර සිටි විශ්වාසවන්තයන් ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාවට ඇතුළත් වූහ.
“අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මටත් මාගේ දෙමාපියන්ටත් සමාව දෙනු මැනව.” “ඔහුගේ දෙමාපියන් දෙදෙනාම විශ්වාසවන්ත නොවූයේ නම්, ඔහු ඔවුන් වෙනුවෙන් සමාව ඉල්ලා සිටියේ කෙසේ ද?” යැයි යමෙක් ඇසිය හැකිය. “ඔහුගේ මව ඉස්ලාමය වැළඳගෙන තිබුණා යැයි කියනු ලැබේ.
තවත් මතයක් අනුව ඔවුන් ඉස්ලාමය වැළඳගෙන පසුතැවිලි වුවහොත් යන අදහසින් ඔහු ප්‍රාර්ථනා කළේය. තවත් මතයක් අනුව, තම පියාගේ තත්ත්වය ඔහුට පැහැදිලි වීමට පෙර ඔහු එසේ පැවසීය. සූරා අත්-තව්බාහි තම පියා වෙනුවෙන් සමාව ඉල්ලා සිටීම සම්බන්ධයෙන් තම මිතුරා වූ ඉබ්‍රාහීම්ට තිබූ සාධාරණය අල්ලාහ් පැහැදිලි කර ඇත.” “විශ්වාසවන්තයන්ට ද” යනු, සියලු විශ්වාසවන්තයන්ට සමාව දෙනු මැනව යන්නයි.
“විනිශ්චය ක්‍රියාත්මක වන දිනයේ” යනු, එය පැහැදිලිව පෙනෙන දිනයේය. තවත් මතයක් අනුව, “මිනිසුන් විනිශ්චයට නැඟී සිටින දිනයේ” යන්න අදහස් වේ. “විනිශ්චය” යැයි සඳහන් කිරීමෙන් අදහස පැහැදිලි වන බැවින්, මිනිසුන් ගැන සඳහන් නොකර එය පමණක් සඳහන් කර ඇත.
“වයෝවෘද්ධ කාලයේ” යනු, මහලු වියේදී මට පිරිනැමුවේය යන්නයි. “ඉස්මාඊල් හා ඉස්හාක්” — “නියත වශයෙන්ම මාගේ පරමාධිපතියාණන් ප්‍රාර්ථනාවට සවන් දෙන්නාය.” ඉබ්නු අබ්බාස් පැවසුවේ, ඉබ්‍රාහීම්ට වයස අවුරුදු අනූනවයක් වූ විට ඉස්මාඊල් උපන් බවත්, වයස අවුරුදු එකසිය දොළහක් වූ විට ඉස්හාක් උපන් බවත්ය. සඊද් ඉබ්නු ජුබයිර් පැවසුවේ, ඉබ්‍රාහීම්ට වයස අවුරුදු එකසිය දාහතක් වූ විට ඉස්හාක් ගැන ශුභාරංචිය දැනුම් දුන් බවයි.
“මාගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මා සලාතය ඉටු කරන්නෙකු බවට පත් කරනු මැනව” යනු, සලාතයේ කුළුණු නිසි ලෙස ඉටු කරමින් එය ආරක්ෂා කරන අය අතරින් මා පත් කරනු මැනව යන්නයි. “මාගේ පරපුරෙන් ද” යනු, මාගේ පරපුරෙන් සලාතය ඉටු කරන අය ඇති කරනු මැනව යන්නයි. “අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, මාගේ ප්‍රාර්ථනාව පිළිගනු මැනව” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, මාගේ ක්‍රියාව හා නමස්කාරය පිළිගනු මැනව යන්නයි. නමස්කාරයට “ප්‍රාර්ථනාව” යන නම යොදා ඇත.
හදීසයක මෙසේ පැමිණ ඇත: “ප්‍රාර්ථනාව නමස්කාරයේ හරයයි.” තවත් මතයක් අනුව, එහි අර්ථය “මාගේ ප්‍රාර්ථනාවට පිළිතුරු දෙනු මැනව” යන්නයි.
සහීහ් මුස්ලිම් (අංක 2697) හි අබූ හුරයිරා (رضي الله عنه) තුමාගෙන් වාර්තා වී ඇත: තම දෙමාපියන් සහ දේව විශ්වාසයේ සහෝදරයන් වෙනුවෙන් විශ්වාසවන්තයා කරන මොනවා සර්වබලධාරී අල්ලාහ් විසින් පිළිගනු ලැබේ.