শ্বিৰ্কৰ পৰা সুৰক্ষা আৰু ক্ষমা

শ্বেইখ আব্দুৰৰহমান আছ-ছাআদীৰ তাফছিৰ

ইব্ৰাহীমে ইছমাঈলৰ মাতৃ হাজিৰ আৰু তেতিয়া পিয়াহ খাই থকা শিশু ইছমাঈল (আলাইহিমাছ ছালাম)-ক লৈ শ্বামৰ পৰা আহি মক্কাত থৈ গৈছিল। সেই সময়ত তাত কোনো বসতি নাছিল, কোনো মাত দিয়া লোক নাছিল আৰু মাতৰ উত্তৰ দিয়া লোকো নাছিল। তেওঁলোকক তাত থৈ তেওঁ নিজৰ প্ৰতিপালকৰ ওচৰত এই দুআ কৰিলে। তেওঁ বিনয় আৰু নিজ প্ৰতিপালকৰ ওপৰত ভৰসা কৰি ক’লে: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক!

নিশ্চয় মই মোৰ বংশধৰসকলৰ কিছুমানক বসবাস কৰালোঁ»—অৰ্থাৎ, মোৰ সকলো বংশধৰক নহয়; কিয়নো ইছহাক আৰু মোৰ আন পুত্ৰসকল শ্বামত আছিল। মই মক্কাত কেৱল ইছমাঈল আৰু তেওঁৰ বংশধৰসকলকহে বসবাস কৰাইছিলোঁ। «অনুৰ্বৰ উপত্যকাত»—অৰ্থাৎ, মক্কাৰ ভূমি খেতিৰ বাবে উপযোগী নহয়। «হে আমাৰ প্ৰতিপালক!

যাতে তেওঁলোকে ছালাত প্ৰতিষ্ঠা কৰে»—অৰ্থাৎ, তেওঁলোকক এক আল্লাহৰ ইবাদতকাৰী আৰু ছালাত প্ৰতিষ্ঠাকাৰী কৰি দিয়া; কিয়নো ছালাত প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো ধৰ্মীয় ইবাদতসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম বিশেষ আৰু উত্তম ইবাদত। যিয়ে ছালাত প্ৰতিষ্ঠা কৰে, তেওঁ নিজৰ দ্বীন প্ৰতিষ্ঠা কৰে। «এতেকে কিছুমান লোকৰ অন্তৰ তেওঁলোকৰ প্ৰতি অনুৰাগী কৰি দিয়া»—অৰ্থাৎ, তেওঁলোকক আৰু তেওঁলোকে বসবাস কৰা ঠাইখনক ভালপোৱা কৰি দিয়া। আল্লাহে তেওঁৰ দুআ কবুল কৰিলে।

ইছমাঈলৰ বংশৰ পৰা মুহাম্মদ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লাম)-ক প্ৰেৰণ কৰিলে। তেওঁ নিজৰ বংশধৰসকলক ইছলাম ধৰ্ম আৰু তেওঁলোকৰ পিতৃ ইব্ৰাহীমৰ ধৰ্মৰ পিনে আহ্বান কৰিলে; তেওঁলোকে তেওঁৰ আহ্বান গ্ৰহণ কৰিলে আৰু ছালাত প্ৰতিষ্ঠাকাৰী হ’ল। আল্লাহে সেই ঘৰটোৰ হজ্জ ফৰজ কৰিলে, যাৰ কাষত ইব্ৰাহীমে নিজৰ বংশধৰসকলক বসবাস কৰাইছিল, আৰু তাত অন্তৰ আকৰ্ষণ কৰা এক আশ্চৰ্যকৰ গোপন বৈশিষ্ট্য ৰাখিলে। মানুহে সেই ঘৰলৈ হজ্জ কৰিবলৈ যায়, কিন্তু তাৰ পৰা তেওঁলোকৰ আকাংক্ষা কেতিয়াও পূৰণ নহয়; বৰং বান্দাই যিমানেই বাৰে বাৰে তালৈ যায়, সিমানেই তাৰ প্ৰতি তেওঁৰ আকুলতা, গভীৰ অনুৰাগ আৰু আগ্ৰহ বাঢ়ে।

এইটোৱেই হৈছে আল্লাহে সেই ঘৰক নিজৰ পৱিত্ৰ সত্তাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰাৰ গূঢ় ৰহস্য। «আৰু তেওঁলোকক ফলমূলৰ পৰা জীৱিকা দিয়া, যাতে তেওঁলোকে কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰে»—আল্লাহে তেওঁৰ দুআ কবুল কৰিলে। সকলো বস্তুৰ ফলমূল সেই ঠাইলৈ আহিবলৈ ধৰিলে। তুমি দেখিবা, পৱিত্ৰ মক্কাত সকলো সময়তে ফলমূল প্ৰচুৰ থাকে আৰু চাৰিওফালৰ পৰা জীৱিকা তাত আহি থাকে।

বৃদ্ধ বয়সত সন্তান লাভ কৰাটো এক বৃহৎ নিয়ামত। সন্তানৰ আশা এৰি দিবলগীয়া বয়সত তেওঁলোক লাভ কৰাটোও আন এক নিয়ামত। আৰু তেওঁলোক নেককাৰ নবী হোৱাটো আটাইতকৈ মহান আৰু উত্তম নিয়ামত। «নিশ্চয় মোৰ প্ৰতিপালক দুআ শ্ৰৱণকাৰী»—অৰ্থাৎ, তেওঁ দুআ কৰা লোকৰ অতি নিকটৱৰ্তী আৰু তেওঁৰ দুআৰ উত্তৰ দিয়ে। মই তেওঁক দুআ কৰিছিলোঁ, সেয়ে তেওঁ মোৰ আশা নিৰাশ কৰা নাছিল।

অৰ্থাৎ, মূৰ্তিবোৰৰ কাৰণে বহু লোক পথভ্ৰষ্ট হৈছিল। «এতেকে যিয়ে মোৰ অনুসৰণ কৰিব»—মই যি এক আল্লাহৰ ইবাদত আৰু সৃষ্টিজগতৰ প্ৰতিপালক আল্লাহৰ প্ৰতি একনিষ্ঠতাৰ শিক্ষা লৈ আহিছোঁ, সেই অনুসৰি যিয়ে মোৰ অনুসৰণ কৰিব—«নিশ্চয় তেওঁ মোৰ দলভুক্ত»; পূৰ্ণ সামঞ্জস্যৰ বাবে, কিয়নো যিয়ে কোনো সম্প্ৰদায়ক ভালপায় আৰু তেওঁলোকৰ অনুসৰণ কৰে, তেওঁ তেওঁলোকৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয়। «আৰু যিয়ে মোৰ অবাধ্য হ’ব, তেন্তে নিশ্চয় তুমি ক্ষমাশীল, পৰম দয়ালু»। এই কথাত আল্লাহৰ খলীল ইব্ৰাহীম (আলাইহিছ ছালাম)-ৰ অবাধ্য লোকসকলৰ প্ৰতিও গভীৰ স্নেহ প্ৰকাশ পাইছে; তেওঁ আল্লাহৰ ওচৰত তেওঁলোকৰ বাবে ক্ষমা আৰু দয়া বিচাৰিছে।

আল্লাহ তাআলা তেওঁৰ বান্দাসকলৰ প্ৰতি ইব্ৰাহীমতকৈও অধিক দয়ালু; তেওঁ কেৱল সেইসকলকহে শাস্তি দিয়ে, যিসকলে তেওঁৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰে।

«হে আমাৰ প্ৰতিপালক! হিচাবৰ দিনা মোক, মোৰ পিতৃ-মাতৃক আৰু মুমিনসকলক ক্ষমা কৰা»। আল্লাহে এই সকলো দুআ কবুল কৰিলে। কিন্তু পিতৃৰ বাবে কৰা তেওঁৰ দুআ আছিল পিতৃক দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতিৰ ভিত্তিত; যেতিয়া তেওঁৰ বাবে স্পষ্ট হ’ল যে পিতৃ আল্লাহৰ শত্ৰু, তেতিয়া তেওঁ পিতৃৰ পৰা সম্পৰ্কহীনতা ঘোষণা কৰিলে।

এই সুন্দৰ অৱস্থাত ইব্ৰাহীম (আলাইহিছ ছালাম)-ৰ কথা স্মৰণ কৰা, যেতিয়া তেওঁ ক’লে: «হে মোৰ প্ৰতিপালক! এই নগৰখন»—অৰ্থাৎ, হাৰাম [মক্কা]—«নিৰাপদ কৰি দিয়া»। আল্লাহে বিধানগত আৰু বাস্তৱিক—দুয়ো দিশৰ পৰা তেওঁৰ দুআ কবুল কৰিলে। বিধানৰ দিশৰ পৰা আল্লাহে ইয়াক হাৰাম ঘোষণা কৰিলে আৰু বাস্তৱিক দিশৰ পৰা ইয়াৰ পৱিত্ৰতা ৰক্ষাৰ উপায়সমূহ সহজ কৰি দিলে।

ইয়াৰ অৱস্থা এনেকুৱা যে কোনো অত্যাচাৰীয়ে ইয়াৰ অপকাৰ কৰিব বিচাৰিলে আল্লাহে তাক ধ্বংস কৰে; যেনে, হাতীৰ সৈন্যবাহিনী আৰু আনসকলৰ লগত কৰিছিল। তাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ আৰু পুত্ৰসকলৰ বাবে নিৰাপত্তা বিচাৰি ক’লে: «আৰু মোক আৰু মোৰ পুত্ৰসকলক মূৰ্তি পূজা কৰাৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখা»—অৰ্থাৎ, মোক আৰু তেওঁলোকক মূৰ্তি পূজাৰ পৰা আৰু তাৰ ওচৰ চাপাৰ পৰাও বহু দূৰত ৰাখা। তাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ আৰু পুত্ৰসকলৰ বাবে থকা ভয়ৰ কাৰণ উল্লেখ কৰিলে—বহু লোক মূৰ্তি পূজাত পৰীক্ষিত আৰু বিপথগামী হৈছে।

তাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ আৰু বংশধৰসকলৰ বাবে দুআ কৰিলে: «হে মোৰ প্ৰতিপালক! মোক ছালাত প্ৰতিষ্ঠাকাৰী কৰি দিয়া আৰু মোৰ বংশধৰসকলৰ মাজৰ পৰাও [এনেকুৱা লোক সৃষ্টি কৰা]। হে আমাৰ প্ৰতিপালক! মোৰ দুআ কবুল কৰা»।

অৰ্থাৎ, তুমি আমাৰ বিষয়ে আমাৰ নিজৰ জ্ঞানতকৈও অধিক জানা। সেয়ে আমি তোমাৰ পৰিচালনা আৰু লালন-পালনৰ পৰা এই প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ যে, তোমাৰ জ্ঞান আৰু ৰহমতৰ দাবী অনুসৰি, আমি জনা আৰু নজনা সকলো বিষয়ত আমাৰ বাবে যি কল্যাণকৰ, সেয়া তুমি সহজ কৰি দিয়া। «আকাশ আৰু পৃথিৱীৰ কোনো বস্তুৱেই আল্লাহৰ পৰা গোপন নহয়»। ইয়াৰ ভিতৰত এই দুআও অন্তৰ্ভুক্ত, যাৰ দ্বাৰা ইব্ৰাহীমে কেৱল কল্যাণ আৰু সৃষ্টিজগতৰ প্ৰতিপালক আল্লাহৰ প্ৰতি অধিক কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰাই উদ্দেশ্য কৰিছিল।

ইমাম ইবন কছীৰৰ তাফছিৰ

তাৰ পিছত তেওঁ ক’লে: «হে মোৰ প্ৰতিপালক! মোক ছালাত প্ৰতিষ্ঠাকাৰী কৰি দিয়া»—অৰ্থাৎ, মোক ছালাতৰ প্ৰতি যত্নশীল আৰু ইয়াৰ সীমা-বিধানসমূহ পালন কৰি ছালাত প্ৰতিষ্ঠা কৰোঁতা কৰি দিয়া। «আৰু মোৰ বংশধৰসকলৰ মাজৰ পৰাও»—অৰ্থাৎ, তেওঁলোককো ছালাত প্ৰতিষ্ঠাকাৰী কৰি দিয়া। «হে আমাৰ প্ৰতিপালক!

মোৰ দুআ কবুল কৰা»—অৰ্থাৎ, মই তোমাৰ ওচৰত যিবোৰ বিচাৰিছোঁ, সেই সকলো বিষয়ত মোৰ দুআ কবুল কৰা।

ইবন জাৰীৰে কৈছে: আল্লাহে তেওঁৰ খলীল ইব্ৰাহীমৰ কথা জনাইছে যে তেওঁ কৈছিল: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! নিশ্চয় তুমি জানা, আমি যি গোপন কৰোঁ আৰু যি প্ৰকাশ কৰোঁ»—অৰ্থাৎ, মোৰ দুআৰ উদ্দেশ্য আৰু এই নগৰৰ লোকসকলৰ বাবে কৰা দুআৰ দ্বাৰা মই কি বিচাৰিছোঁ, সেয়া তুমি জানা। মোৰ উদ্দেশ্য কেৱল তোমাৰ সন্তুষ্টি লাভ আৰু তোমাৰ প্ৰতি একনিষ্ঠতা। কিয়নো তুমি সকলো বস্তুৰ বাহ্যিক আৰু গোপন অৱস্থা জানা; আকাশ বা পৃথিৱীৰ কোনো বস্তুৱেই তোমাৰ পৰা গোপন নহয়।

তাৰ পিছত বৃদ্ধ বয়সৰ পিছত সন্তান দান কৰাৰ বাবে তেওঁ নিজৰ সৰ্বশক্তিমান প্ৰতিপালকৰ প্ৰশংসা কৰিলে: «সকলো ধৰণৰ প্ৰশংসা আল্লাহৰ বাবে, যিজনে মোক বৃদ্ধ বয়সত ইছমাঈল আৰু ইছহাক দান কৰিলে। নিশ্চয় মোৰ প্ৰতিপালক দুআ শ্ৰৱণকাৰী»—অৰ্থাৎ, তেওঁ দুআ কৰা লোকৰ দুআৰ উত্তৰ দিয়ে; মই সন্তান বিচাৰি দুআ কৰিছিলোঁ আৰু তেওঁ মোৰ দুআ কবুল কৰিলে।

«হে আমাৰ প্ৰতিপালক! মোক আৰু মোৰ পিতৃ-মাতৃক ক্ষমা কৰা»। কিছুমানে একবচন ৰূপে «وَلِوَالِدِي» [মোৰ পিতৃক] পঢ়িছে। এইটো তেওঁৰ পিতৃৰ পৰা সম্পৰ্কহীনতা ঘোষণা কৰাৰ আগৰ কথা; যেতিয়া তেওঁৰ বাবে স্পষ্ট হ’ল যে পিতৃ আল্লাহৰ শত্ৰু। «আৰু মুমিনসকলক»—অৰ্থাৎ, সকলো মুমিনক।

«যিদিনা হিচাব অনুষ্ঠিত হ’ব»—অৰ্থাৎ, যিদিনা তুমি তোমাৰ বান্দাসকলৰ হিচাব ল’বা আৰু তেওঁলোকৰ কৰ্ম অনুসৰি প্ৰতিদান দিবা: ভালৰ বিনিময়ত ভাল আৰু বেয়াৰ বিনিময়ত বেয়া। আল্লাহেই সৰ্বাধিক জানে।

আব্দুল্লাহ ইবন ৱাহবে আমৰ ইবনুল হাৰিছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক বকৰ ইবন ছাৱাদাই আব্দুৰ-ৰহমান ইবন জুবাইৰৰ পৰা, তেওঁ আব্দুল্লাহ ইবন আমৰৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লাম)-এ ইব্ৰাহীমৰ এই বাণী তিলাৱত কৰিলে: «হে মোৰ প্ৰতিপালক! নিশ্চয় এইবোৰে বহু লোকক পথভ্ৰষ্ট কৰিছে। এতেকে যিয়ে মোৰ অনুসৰণ কৰিব, নিশ্চয় তেওঁ মোৰ দলভুক্ত; আৰু যিয়ে মোৰ অবাধ্য হ’ব, তেন্তে নিশ্চয় তুমি ক্ষমাশীল, পৰম দয়ালু»। লগতে ঈছা (আলাইহিছ ছালাম)-ৰ এই বাণীও তিলাৱত কৰিলে: «যদি তুমি তেওঁলোকক শাস্তি দিয়া, তেন্তে তেওঁলোক তোমাৰেই বান্দা; আৰু যদি তুমি তেওঁলোকক ক্ষমা কৰা, তেন্তে নিশ্চয় তুমি মহাপৰাক্ৰমী, প্ৰজ্ঞাময়»।

তাৰ পিছত তেওঁ হাত দাঙি ক’লে: «হে আল্লাহ! মোৰ উম্মত, হে আল্লাহ! মোৰ উম্মত, হে আল্লাহ! মোৰ উম্মত» আৰু কান্দিলে। তেতিয়া আল্লাহে ক’লে: «যোৱা, মুহাম্মদৰ ওচৰলৈ—তোমাৰ প্ৰতিপালক তেওঁৰ বিষয়ে ভালদৰে জানে—আৰু তেওঁক সোধা, তেওঁক কিহে কন্দুৱাইছে?»

জিব্ৰীল (আলাইহিছ ছালাম) তেওঁৰ ওচৰলৈ আহি সুধিলে। ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লাম)-এ তেওঁক কোৱা কথাখিনি জনালে। তেতিয়া আল্লাহে ক’লে: «মুহাম্মদৰ ওচৰলৈ যোৱা আৰু তেওঁক কোৱা: তোমাৰ উম্মতৰ বিষয়ে আমি তোমাক সন্তুষ্ট কৰিম আৰু তোমাক দুখিত নকৰোঁ»। তাৰ পিছত তেওঁ ক’লে: «হে জিব্ৰীল!»

এই বৰ্ণনাই দেখুৱায় যে এইটো আছিল প্ৰথম দুআৰ পিছত কৰা দ্বিতীয় দুআ। প্ৰথম দুআটো তেওঁ হাজিৰ আৰু তেওঁৰ সন্তানক এৰি যোৱাৰ সময়ত কৰিছিল—সেইটো কাবা নিৰ্মাণৰ আগৰ কথা; আৰু এই দুআটো কাবা নিৰ্মাণৰ পিছত কৰিছিল। তেওঁ আল্লাহৰ ওচৰত পুনৰ দৃঢ়ভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল। সেইবাবেই তেওঁ ক’লে: «তোমাৰ পৱিত্ৰ ঘৰৰ কাষত»।

«হে আমাৰ প্ৰতিপালক! যাতে তেওঁলোকে ছালাত প্ৰতিষ্ঠা কৰে»—ইবন জাৰীৰে কৈছে, এই বাক্যটো «পৱিত্ৰ ঘৰ»ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; অৰ্থাৎ, মই ইয়াক পৱিত্ৰ কৰি ৰাখিছিলোঁ, যাতে ইয়াৰ অধিবাসীসকলে ইয়াৰ কাষত ছালাত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পাৰে। «এতেকে কিছুমান লোকৰ অন্তৰ তেওঁলোকৰ প্ৰতি অনুৰাগী কৰি দিয়া»—ইবন আব্বাছ, মুজাহিদ আৰু ছাঈদ ইবন জুবাইৰে কৈছে: যদি তেওঁ «সকলো মানুহৰ অন্তৰ» বুলি ক’লেহেঁতেন, তেন্তে পাৰস্য, ৰোম, ইহুদী, খ্ৰীষ্টান আৰু সকলো মানুহে ইয়াত ভিৰ কৰিলেহেঁতেন। কিন্তু তেওঁ «কিছুমান লোকৰ» বুলি ক’লে; সেয়ে ইয়াৰ সৈতে মুছলমানসকলক বিশেষভাৱে সম্পৰ্কিত কৰা হ’ল।

«আৰু তেওঁলোকক ফলমূলৰ পৰা জীৱিকা দিয়া»—যাতে সেয়া তোমাৰ আনুগত্য পালনত তেওঁলোকৰ সহায় হয়। যিহেতু এইটো «অনুৰ্বৰ উপত্যকা», সেয়ে তেওঁলোকক খাবলৈ ফলমূল দিয়া। আল্লাহে এই দুআ কবুল কৰিলে; যেনেকৈ তেওঁ কৈছে: «আমি তেওঁলোকৰ বাবে নিৰাপদ হাৰাম [পৱিত্ৰ এলেকা] প্ৰতিষ্ঠা কৰা নাইনে, য’লৈ আমাৰ ফালৰ পৰা জীৱিকা হিচাপে সকলো বস্তুৰ ফলমূল আহে?» (আল-কাছাছ ২৮:৫৭)।

এইটো আল্লাহৰ অনুগ্ৰহ, উদাৰতা, দয়া আৰু বৰকত যে পৱিত্ৰ মক্কা নগৰত ফল দিয়া কোনো গছ নাই, অথচ ইয়াৰ চাৰিওফালৰ ফলমূল ইয়ালৈ আনি দিয়া হয়। এইটো তেওঁৰ খলীল ইব্ৰাহীম (আলাইহিছ ছালাম)-ৰ দুআৰ উত্তৰ।

এই ঠাইত আল্লাহে আৰবসকলৰ মুশ্বৰিকসকলৰ বিৰুদ্ধে প্ৰমাণ দিছে: পৱিত্ৰ নগৰ মক্কা প্ৰথমে কেৱল এক আল্লাহৰ ইবাদতৰ বাবে স্থাপন কৰা হৈছিল—যাৰ কোনো অংশীদাৰ নাই। আৰু ইব্ৰাহীমৰ কাৰণেই যিখন নগৰ জনবসতিপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী হৈছিল, সেই ইব্ৰাহীমে আল্লাহৰ বাহিৰে আনৰ ইবাদত কৰা লোকসকলৰ পৰা সম্পৰ্কহীনতা ঘোষণা কৰিছিল। তেওঁ মক্কাৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে দুআ কৰি কৈছিল: «হে মোৰ প্ৰতিপালক! এই নগৰখন নিৰাপদ কৰি দিয়া»।

আল্লাহে তেওঁৰ দুআ কবুল কৰিলে। আল্লাহে কৈছে: «তেওঁলোকে দেখা নাইনে যে আমি ইয়াক নিৰাপদ হাৰাম এলেকা কৰি লৈছোঁ, অথচ তেওঁলোকৰ চাৰিওফালে মানুহক অপহৰণ কৰা হয়?» (আল-আনকাবূত ২৯:৬৭)। আৰু তেওঁ কৈছে: «নিশ্চয় মানুহৰ বাবে স্থাপন কৰা প্ৰথম ঘৰটো হৈছে বাক্কাত [মক্কাত], বৰকতময় আৰু সমগ্ৰ জগতৰ বাবে পথ-নিৰ্দেশক।

তাত বহুতো স্পষ্ট নিদৰ্শন আছে—ইব্ৰাহীমৰ থিয় হোৱা ঠাই; আৰু যিয়ে তাত প্ৰৱেশ কৰে, তেওঁ নিৰাপদ হয়» (আলে ইমৰান ৩:৯৬–৯৭)। এই ঘটনাত তেওঁ কৈছে: «হে মোৰ প্ৰতিপালক! এই নগৰখন নিৰাপদ কৰি দিয়া»—নগৰখন গঢ়ি উঠাৰ পিছত কৰা দুআৰ দৰে কৈছে। সেইবাবে তেওঁ ক’লে: «সকলো ধৰণৰ প্ৰশংসা আল্লাহৰ বাবে, যিজনে মোক বৃদ্ধ বয়সত ইছমাঈল আৰু ইছহাক দান কৰিলে»।

জনা কথা যে ইছমাঈল ইছহাকতকৈ তেৰ বছৰ ডাঙৰ আছিল। যেতিয়া তেওঁ শিশু ইছমাঈল আৰু তেওঁৰ মাতৃক মক্কাৰ ঠাইলৈ লৈ গৈছিল, তেতিয়া তেওঁ দুআ কৰিছিল: «হে মোৰ প্ৰতিপালক! এই ঠাইখন নিৰাপদ নগৰ কৰি দিয়া»—যিদৰে আমি ছুৰা আল-বাক্বাৰাত বিস্তৃতভাৱে উল্লেখ কৰিছোঁ।

«আৰু মোক আৰু মোৰ পুত্ৰসকলক মূৰ্তি পূজা কৰাৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখা»। প্ৰতিজন দুআকাৰীয়ে নিজৰ, পিতৃ-মাতৃ আৰু বংশধৰসকলৰ বাবে দুআ কৰা উচিত। তাৰ পিছত তেওঁ উল্লেখ কৰিলে যে বহু সৃষ্টিজীৱ মূৰ্তিৰ দ্বাৰা পৰীক্ষিত হৈছিল। তেওঁ সেইবোৰৰ পূজা কৰা লোকসকলৰ পৰা নিজকে পৃথক কৰিলে আৰু তেওঁলোকৰ বিষয়টো আল্লাহৰ ওপৰত এৰি দিলে—তেওঁ ইচ্ছা কৰিলে শাস্তি দিব, আৰু ইচ্ছা কৰিলে ক্ষমা কৰিব; যেনেকৈ ঈছা (আলাইহিছ ছালাম)-এ কৈছিল: «যদি তুমি তেওঁলোকক শাস্তি দিয়া, তেন্তে তেওঁলোক তোমাৰেই বান্দা; আৰু যদি তুমি তেওঁলোকক ক্ষমা কৰা, তেন্তে নিশ্চয় তুমি মহাপৰাক্ৰমী, প্ৰজ্ঞাময়» (আল-মায়িদা ৫:১১৮)।

ইয়াত কেৱল আল্লাহৰ ইচ্ছাৰ ওপৰত বিষয়টো এৰি দিয়াহে বুজোৱা হৈছে; এনে নহয় যে শ্বিৰ্ক ক্ষমা হ’ব পাৰে বুলি সম্ভাৱনা প্ৰকাশ কৰা হৈছে।

«হে মোৰ প্ৰতিপালক! মোক ছালাত প্ৰতিষ্ঠাকাৰী কৰি দিয়া»—অৰ্থাৎ, ইয়াৰ স্তম্ভসমূহসহ ছালাত প্ৰতিষ্ঠা কৰোঁতা আৰু ইয়াৰ প্ৰতি যত্নশীল কৰি দিয়া। «আৰু মোৰ বংশধৰসকলৰ মাজৰ পৰাও»—অৰ্থাৎ, মোৰ বংশধৰসকলৰ মাজৰ কিছুমানক ছালাত প্ৰতিষ্ঠাকাৰী কৰি দিয়া।

«হে আমাৰ প্ৰতিপালক! মোৰ দুআ কবুল কৰা»—অৰ্থাৎ, মোৰ ইবাদত-কৰ্ম কবুল কৰা। ইয়াত ইবাদতক দুআ বুলি কোৱা হৈছে। হাদীছত আহিছে: «দুআ হৈছে ইবাদতৰ সাৰ»। এই কথাৰ অৰ্থ এইটোও হ’ব পাৰে: মোৰ দুআৰ উত্তৰ দিয়া।

আল-বাগাৱীৰ তাফছিৰ

সৰ্বশক্তিমান আল্লাহৰ বাণী: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! নিশ্চয় মই মোৰ বংশধৰসকলৰ কিছুমানক বসবাস কৰালোঁ»। ইয়াত «مِنْ» [কিছুমান] অংশ বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ হৈছে; আয়াতৰ অৰ্থ হৈছে: মই মোৰ বংশধৰসকলৰ মাজৰ এজন সন্তানক বসবাস কৰালোঁ।

«অনুৰ্বৰ উপত্যকাত»—সেইটো হৈছে মক্কা; কিয়নো মক্কা দুটা পৰ্বতৰ মাজৰ উপত্যকা। «তোমাৰ পৱিত্ৰ ঘৰৰ কাষত»—ইয়াক পৱিত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে, কিয়নো ইয়াৰ কাষত এনে কিছুমান কাম নিষিদ্ধ, যিবোৰ আন ঠাইত নিষিদ্ধ নহয়।

আমাক আব্দুল ৱাহিদ ইবন আহমদ আল-মালীহীয়ে জনাইছে; তেওঁক আহমদ ইবন আব্দুল্লাহ আন-নুআইমীয়ে, তেওঁক মুহাম্মদ ইবন ইউছুফে, তেওঁক মুহাম্মদ ইবন ইছমাঈলে, তেওঁক আব্দুল্লাহ ইবন মুহাম্মদে, তেওঁক আব্দুৰ-ৰাযযাকে, তেওঁক মাআমাৰে, তেওঁক আইয়ুব আছ-ছাখতিয়ানী আৰু কাছীৰ ইবনুল মুত্বাল্লিব ইবন আবী ৱাদাআই—এজনে আনজনতকৈ অধিক বৰ্ণনা যোগ কৰিছিল—আৰু তেওঁলোকৰ পৰা ছাঈদ ইবন জুবাইৰে বৰ্ণনা কৰিছে। ইবন আব্বাছে কৈছে: মহিলাসকলে প্ৰথমে কঁকালত বান্ধিব পৰা কাপোৰ [মিন্তাক] ইছমাঈলৰ মাতৃৰ পৰাই ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ছাৰাৰ পৰা নিজৰ খোজৰ চিন লুকুৱাবলৈ তেওঁ তেনে কাপোৰ বান্ধিছিল।

তাৰ পিছত ইব্ৰাহীম (আলাইহিছ ছালাম) ইছমাঈলক আৰু তেওঁৰ পিয়াহ খাই থকা মাতৃক লৈ আহি ঘৰৰ কাষৰ মছজিদৰ ওপৰৰ ফালে, زمزمৰ কাষত থকা এজোপা গছৰ তলত থৈ গ’ল। সেই সময়ত মক্কাত কোনো মানুহ নাছিল আৰু তাত পানীও নাছিল। তেওঁ তেওঁলোকৰ কাষত খেজুৰেৰে ভৰা এটা মোনী আৰু পানীৰে ভৰা এটা ছালৰ মোনা থৈ উভতি গ’ল। ইছমাঈলৰ মাতৃ তেওঁৰ পিছে পিছে গৈ ক’লে: «হে ইব্ৰাহীম!

মানুহ-জন নথকা আৰু একো নথকা এই উপত্যকাত আমাক এৰি তুমি ক’লৈ গৈছা?» তেওঁ বাৰে বাৰে সেই কথা ক’লে, কিন্তু ইব্ৰাহীমে তেওঁৰ ফালে ঘূৰি নাচালে। তেতিয়া তেওঁ ক’লে: «আল্লাহেই তোমাক এইটো কৰিবলৈ আদেশ দিছে নেকি?» তেওঁ ক’লে: «হয়»। তেওঁ ক’লে: «তেন্তে তেওঁ আমাক ধ্বংস হ’বলৈ নিদিয়ে»।

তাৰ পিছত তেওঁ উভতি গ’ল। ইব্ৰাহীমে গৈ থাকিল। যেতিয়া তেওঁ এনে এটা গিৰিপথত পালে, য’ৰ পৰা তেওঁলোকক দেখা নাযায়, তেতিয়া তেওঁ কাবাৰ ফালে মুখ কৰি এই দুআসমূহ কৰিলে আৰু হাত দাঙি ক’লে: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! নিশ্চয় মই মোৰ বংশধৰসকলৰ কিছুমানক অনুৰ্বৰ উপত্যকাত বসবাস কৰালোঁ»—আয়াতৰ «যাতে তেওঁলোকে কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰে» অংশলৈকে।

ইছমাঈলৰ মাতৃয়ে ইছমাঈলক পিয়াহ খুৱাইছিল আৰু সেই পানী পান কৰিছিল। যেতিয়া ছালৰ মোনাৰ পানী শেষ হ’ল, তেওঁ আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ পিয়াহত কষ্ট পাবলৈ ধৰিলে। তেওঁ পুত্ৰক যন্ত্ৰণাত হাত-ভৰি লৰোৱা বা কেঁকাই থকাৰ দৰে অৱস্থাত দেখা পালে। সেই দৃশ্য চাই থাকিব নোৱাৰি তেওঁ আঁতৰি গ’ল।

ছাফা পৰ্বত তেওঁৰ ওচৰৰ আটাইতকৈ নিকটৱৰ্তী পৰ্বত আছিল; তেওঁ তাৰ ওপৰত উঠি উপত্যকাৰ ফালে চাই কোনোবা দেখা পায় নেকি চালে, কিন্তু কাকো নেদেখিলে। ছাফাৰ পৰা নামি উপত্যকাত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত তেওঁ কাপোৰৰ আঁচল উঠাই অতি কষ্টেৰে দৌৰি উপত্যকা পাৰ হৈ মাৰৱাত উঠিল। তাত উঠিও কোনোবা দেখা পায় নেকি চালে, কিন্তু কাকো নেদেখিলে। তেওঁ এইদৰে সাতবাৰ কৰিলে।

ইবন আব্বাছে কৈছে, নবী (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লাম)-এ কৈছিল: «সেই কাৰণেই মানুহে দুয়োখনৰ মাজত ছাঈ কৰে»। তেওঁ মাৰৱাৰ ওপৰত উঠোঁতে এটা মাত শুনিলে। তেওঁ নিজকে ক’লে: «চুপ!» তাৰ পিছত মন দি শুনি পুনৰ মাত শুনিলে। তেওঁ ক’লে: «মই তোমাৰ মাত শুনিছোঁ; যদি তোমাৰ ওচৰত সহায়ৰ কোনো উপায় আছে, তেন্তে সহায় কৰা!»

তেতিয়া زمزمৰ ঠাইত তেওঁ এজন ফিৰিস্তা দেখিলে। ফিৰিস্তাজনে নিজৰ গোৰোহাৰে—অথবা ডেউকাৰে—মাটি খুঁচৰিলে আৰু পানী ওলাই আহিল। ইছমাঈলৰ মাতৃয়ে পানীত নামি হাতৰে পানীখিনি ঘূৰাই ৰাখিলে। তেওঁ নিজৰ পানীৰ পাত্ৰত পানী তুলিছিল, কিন্তু তুলিলেও পানী বাগৰি ওলাই আহি আছিল।

ইবন আব্বাছে কৈছে, নবী (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লাম)-এ কৈছিল: «আল্লাহে ইছমাঈলৰ মাতৃক দয়া কৰক! যদি তেওঁ زمزمক এৰি দিলেহেঁতেন»—অথবা কৈছিল—«যদি তেওঁ পানী নুতুলিলেহেঁতেন, তেন্তে زمزم বৈ থকা এটা নিজৰা হৈ থাকিলেহেঁতেন»। তেওঁ পানী খালে আৰু পুত্ৰক পিয়াহ খুৱালে। ফিৰিস্তাজনে তেওঁক ক’লে: «ধ্বংস হোৱাৰ ভয় নকৰিবা।

ইয়াতেই আল্লাহৰ ঘৰ আছে; এই ল’ৰাই আৰু তাৰ পিতৃয়ে ইয়াক নিৰ্মাণ কৰিব। আল্লাহে তেওঁৰ ঘৰবাসীক কেতিয়াও ধ্বংস হ’বলৈ নিদিয়ে»। ঘৰৰ ঠাইখন ভূমিৰ পৰা ওখ, টিলাৰ দৰে আছিল। বানপানী আহি তাৰ সোঁ আৰু বাওঁ ফালেৰে পাৰ হৈ গৈছিল। এইদৰেই চলি আছিল; অৱশেষত জুৰহুমৰ এটা দল—অথবা জুৰহুমৰ এটা পৰিয়াল—কাদাআ পথেদি আহিল।

তেওঁলোকে মক্কাৰ তলৰ অংশত নামিল আৰু এটা চৰাইক ঘূৰি ফুৰা দেখি ক’লে: «এই চৰাইটোৱে নিশ্চয় পানীৰ ওপৰত চক্ৰাকাৰে উৰি আছে; অথচ আমি এই উপত্যকাৰ বিষয়ে জানো, ইয়াত পানী নাই»। তেওঁলোকে এজন বা দুজন দূত পঠিয়ালে। তেওঁলোকে পানী দেখিলে আৰু উভতি আহি সেই কথা জনালে। তেতিয়া তেওঁলোক সকলো আহিল।

ইছমাঈলৰ মাতৃ পানীৰ কাষতে আছিল। তেওঁলোকে ক’লে: «আমি তোমাৰ কাষত বসবাস কৰিবলৈ অনুমতি পাব পাৰোঁনে?» তেওঁ ক’লে: «হয়, কিন্তু পানীৰ ওপৰত তোমালোকৰ কোনো অধিকাৰ নাথাকিব»। তেওঁলোকে ক’লে: «ঠিক আছে»। ইবন আব্বাছে কৈছে, নবী (ছাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লাম)-এ কৈছিল: ইছমাঈলৰ মাতৃয়ে মানুহৰ সঙ্গ ভাল পাইছিল; সেয়ে তেওঁলোকে তাত বসবাস কৰিলে আৰু নিজৰ পৰিয়ালসমূহকো মাতি আনিলে।

অৱশেষত তেওঁলোকৰ কেইবাটাও ঘৰ তাত স্থাপন হ’ল। ল’ৰাটো ডাঙৰ হ’ল আৰু তেওঁলোকৰ পৰা আৰবী ভাষা শিকিলে। তেওঁ ডাঙৰ হোৱাত তেওঁলোকে তেওঁক ভাল পাবলৈ ধৰিলে আৰু তেওঁলোকৰ মাজত তেওঁৰ মান-মৰ্যাদা বাঢ়িল। প্ৰাপ্তবয়স্ক হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে নিজৰ মাজৰ এগৰাকী মহিলাৰ সৈতে তেওঁৰ বিয়া পাতিলে।

ইছমাঈলৰ মাতৃৰ মৃত্যু হ’ল। ইছমাঈলে বিয়া কৰোৱাৰ পিছত ইব্ৰাহীম আহি তেওঁৰ এৰি যোৱা অৱস্থা চাবলৈ আহিল… এই কাহিনী আমি ছুৰা আল-বাক্বাৰাত উল্লেখ কৰিছোঁ।

আল্লাহৰ বাণী: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! যাতে তেওঁলোকে ছালাত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। এতেকে কিছুমান লোকৰ অন্তৰ…»। «أَفْئِدَة» হৈছে «فُؤَاد»ৰ বহুবচন। «তেওঁলোকৰ প্ৰতি অনুৰাগী হওক»—অৰ্থাৎ, তেওঁলোকৰ প্ৰতি আকুল আৰু অনুৰক্ত হওক। ছাদ্দীয়ে কৈছে: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে, অন্তৰসমূহক এই ঠাইখনৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰা।

মুজাহিদে কৈছে: যদি তেওঁ «সকলো মানুহৰ অন্তৰ» বুলি ক’লেহেঁতেন, তেন্তে পাৰস্য, ৰোম, তুৰ্কী আৰু ভাৰতৰ লোকসকলে তোমালোকৰ সৈতে ভিৰ কৰিলেহেঁতেন। ছাঈদ ইবন জুবাইৰে কৈছে: ইহুদী, খ্ৰীষ্টান আৰু অগ্নিপূজাৰীসকলেও হজ্জ কৰিলেহেঁতেন; কিন্তু তেওঁ «কিছুমান লোকৰ অন্তৰ» বুলি ক’লে—তেওঁলোক হৈছে মুছলমানসকল। «আৰু তেওঁলোকক ফলমূলৰ পৰা জীৱিকা দিয়া»—অৰ্থাৎ, পানী থকা গাঁওসমূহৰ অধিবাসীসকলক যি ফলমূল দিয়া হয়, তেনে ফলমূল দিয়া। «যাতে তেওঁলোকে কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰে»।

«হে মোৰ প্ৰতিপালক! নিশ্চয় এইবোৰে বহু লোকক পথভ্ৰষ্ট কৰিছে»—অৰ্থাৎ, বহু লোক এইবোৰৰ কাৰণে হিদায়তৰ পথৰ পৰা আঁতৰি মূৰ্তিৰ ইবাদত কৰিছে। এই বাক্যত কাৰ্য-কাৰণৰ সম্বন্ধ উলটাকৈ প্ৰকাশ কৰা হৈছে; ইয়াৰ দৃষ্টান্ত আল্লাহৰ বাণী: «এইটো কেৱল চয়তান, সি নিজৰ বন্ধুসকলৰ দ্বাৰা ভয় দেখুৱায়» (আলে ইমৰান ৩:১৭৫)—অৰ্থাৎ, সি নিজৰ বন্ধুসকলৰ বিষয়ে ভয় দেখুৱায়। আন এক ব্যাখ্যা অনুসৰি, মূৰ্তিবোৰক পথভ্ৰষ্ট কৰাৰ কাৰণ বুলি কৈ সিহঁতৰ প্ৰতি পথভ্ৰষ্টতাৰ সম্বন্ধ আৰোপ কৰা হৈছে; যেনেকৈ কোনোবাই কয়: «পৃথিৱীয়ে মোক প্ৰলোভিত কৰিলে»—প্ৰলোভনৰ কাৰণ হোৱা বাবে পৃথিৱীৰ প্ৰতি প্ৰলোভনৰ সম্বন্ধ আৰোপ কৰিছে।

«এতেকে যিয়ে মোৰ অনুসৰণ কৰিব, নিশ্চয় তেওঁ মোৰ দলভুক্ত»—অৰ্থাৎ, তেওঁ মোৰ ধৰ্মৰ অন্তৰ্ভুক্ত। «আৰু যিয়ে মোৰ অবাধ্য হ’ব, তেন্তে নিশ্চয় তুমি ক্ষমাশীল, পৰম দয়ালু»। ছাদ্দীয়ে কৈছে: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে, যিয়ে মোৰ অবাধ্য হয় আৰু তাৰ পিছত তাওবা কৰে। মুক্বাতিল ইবন হাইয়্যানে কৈছে: যিয়ে শ্বিৰ্কৰ বাহিৰে আন বিষয়ত মোৰ অবাধ্য হয়।

আন এক ব্যাখ্যাত কোৱা হৈছে: শ্বিৰ্ক ক্ষমা নকৰাৰ কথা আল্লাহে তেওঁক জনোৱাৰ আগতে তেওঁ এই কথা কৈছিল।

«হে আমাৰ প্ৰতিপালক! নিশ্চয় তুমি জানা, আমি যি গোপন কৰোঁ আৰু যি প্ৰকাশ কৰোঁ»—অৰ্থাৎ, আমাৰ সকলো বিষয়। ইবন আব্বাছ আৰু মুক্বাতিলে কৈছে: অনুৰ্বৰ উপত্যকাত ইছমাঈল আৰু তেওঁৰ মাতৃক বসবাস কৰাই থৈ অহাৰ বাবে তেওঁৰ অন্তৰত যি বেদনা আছিল, সেয়া গোপন বা প্ৰকাশ কৰা—তুমি সকলো জানা। «আকাশ আৰু পৃথিৱীৰ কোনো বস্তুৱেই আল্লাহৰ পৰা গোপন নহয়»।

কোৱা হৈছে, এইটো ইব্ৰাহীমৰ কথাৰ সৈতে সংযুক্ত। অধিকাংশৰ মতে, এইটো সৰ্বশক্তিমান আল্লাহৰ বাণী: «আকাশ আৰু পৃথিৱীৰ কোনো বস্তুৱেই আল্লাহৰ পৰা গোপন নহয়»।

সৰ্বশক্তিমান আল্লাহৰ বাণী: «যেতিয়া ইব্ৰাহীমে কৈছিল: হে মোৰ প্ৰতিপালক! এই নগৰখন»—অৰ্থাৎ, হাৰাম [মক্কা]—«নিৰাপদ কৰি দিয়া»—অৰ্থাৎ, ইয়াত নিৰাপত্তা আৰু শান্তি থকা নগৰ কৰি দিয়া। «আৰু মোক আঁতৰাই ৰাখা»—অৰ্থাৎ, মোক দূৰত ৰাখা—«মোক আৰু মোৰ পুত্ৰসকলক মূৰ্তি পূজা কৰাৰ পৰা»। আৰবী ভাষাত «جَنَّبْتُهُ الشيءَ»، «أَجْنَبْتُهُ جَنْبًا»، «جَنَّبْتُهُ تَجْنِيبًا» আৰু «اجْتَنَبْتُهُ اجْتِنَابًا»—এই সকলোৰে অৰ্থ একে।

যদি প্ৰশ্ন কৰা হয়: ইব্ৰাহীম (আলাইহিছ ছালাম) মূৰ্তি পূজাৰ পৰা নিষ্পাপ আছিল, তেন্তে তেওঁৰ এই দুআৰ অৰ্থ কি? আৰু তেওঁৰ বহু পুত্ৰই মূৰ্তি পূজা কৰাৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ বাবে কৰা দুআ কেনেকৈ কবুল হ’ল? উত্তৰ হৈছে: ইব্ৰাহীম (আলাইহিছ ছালাম)-ৰ ক্ষেত্ৰত এই দুআৰ অৰ্থ আছিল নিষ্পাপতা আৰু দৃঢ়তা অধিক কৰি দিয়া। তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ নিজৰ ঔৰসজাত পুত্ৰসকলক বুজাইছিল; তেওঁলোকৰ মাজৰ কোনেও মূৰ্তি পূজা কৰা নাছিল।

আন এক ব্যাখ্যাত কোৱা হৈছে, তেওঁ নিজৰ পুত্ৰসকলৰ মাজৰ মুমিনসকলৰ বাবে দুআ কৰিছিল।

সৰ্বশক্তিমান আল্লাহৰ বাণী: «হে আমাৰ প্ৰতিপালক! মোক আৰু মোৰ পিতৃ-মাতৃক ক্ষমা কৰা»। যদি প্ৰশ্ন কৰা হয়, তেওঁলোক মুমিন নাছিল বুলি জনা সত্ত্বেও তেওঁ কেনেকৈ পিতৃ-মাতৃৰ বাবে ক্ষমা বিচাৰিলে? উত্তৰত কোৱা হৈছে: কিছুমানে কৈছে যে তেওঁৰ মাতৃ ইছলাম গ্ৰহণ কৰিছিল।

আন কিছুমানে কৈছে, তেওঁ «যদি তেওঁলোকে ইছলাম গ্ৰহণ কৰে আৰু তাওবা কৰে»—এই অৰ্থত দুআ কৰিছিল। আন এক ব্যাখ্যাত কোৱা হৈছে, পিতৃৰ বিষয়ে তেওঁৰ অৱস্থা স্পষ্ট হোৱাৰ আগতে তেওঁ এই কথা কৈছিল। ছুৰা আত-তাওবাত আল্লাহে তেওঁৰ খলীলৰ পিতৃৰ বাবে ক্ষমা বিচৰাৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰিছে। «আৰু মুমিনসকলক»—অৰ্থাৎ, সকলো মুমিনক ক্ষমা কৰা।

«যিদিনা হিচাব অনুষ্ঠিত হ’ব»—অৰ্থাৎ, যিদিনা হিচাব আৰম্ভ আৰু প্ৰকাশ পাব। আন এক ব্যাখ্যাত কোৱা হৈছে: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে, যিদিনা মানুহক হিচাবৰ বাবে থিয় কৰোৱা হ’ব; হিচাবৰ কথা বুজা যায় বাবে কেৱল «হিচাব» বুলি কোৱা হৈছে।

«সকলো ধৰণৰ প্ৰশংসা আল্লাহৰ বাবে, যিজনে মোক বৃদ্ধ বয়সত দান কৰিলে»—অৰ্থাৎ, মোক উপহাৰ দিলে—«ইছমাঈল আৰু ইছহাক। নিশ্চয় মোৰ প্ৰতিপালক দুআ শ্ৰৱণকাৰী»। ইবন আব্বাছে কৈছে: ইব্ৰাহীমৰ বয়স নিৰানব্বৈ বছৰ হোৱাৰ সময়ত ইছমাঈলৰ জন্ম হৈছিল আৰু তেওঁৰ বয়স এশ বাৰ বছৰ হোৱাৰ সময়ত ইছহাকৰ জন্ম হৈছিল। ছাঈদ ইবন জুবাইৰে কৈছে: ইব্ৰাহীমৰ বয়স এশ সোতৰ বছৰ হোৱাৰ সময়ত তেওঁক ইছহাকৰ শুভবাৰ্তা দিয়া হৈছিল।

«হে মোৰ প্ৰতিপালক! মোক ছালাত প্ৰতিষ্ঠাকাৰী কৰি দিয়া»—অৰ্থাৎ, ছালাতৰ স্তম্ভসমূহ পালন কৰি আৰু ইয়াৰ প্ৰতি যত্নশীল হৈ ছালাত প্ৰতিষ্ঠা কৰোঁতা কৰা। «আৰু মোৰ বংশধৰসকলৰ মাজৰ পৰাও»—অৰ্থাৎ, মোৰ বংশধৰসকলৰ মাজৰ কিছুমানক ছালাত প্ৰতিষ্ঠাকাৰী কৰা।

«হে আমাৰ প্ৰতিপালক! মোৰ দুআ কবুল কৰা»—অৰ্থাৎ, মোৰ কৰ্ম আৰু ইবাদত কবুল কৰা। ইয়াত ইবাদতক দুআ বুলি কোৱা হৈছে। হাদীছত আহিছে: «দুআ হৈছে ইবাদতৰ সাৰ»। আন এক ব্যাখ্যাত ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে: মোৰ দুআৰ উত্তৰ দিয়া।