Ibrohim alayhissalomning duolari

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Bu shunday bo‘ldiki, u Hojar onamizni va emizikli o‘g‘li Ismoil alayhissalomni Shomdan olib kelib, ularni o‘sha vaqtda na turar joy, na chaqiruvchi, na javob beruvchi bo‘lmagan Makkaga joylashtirdi. Ularni qoldirgach, Parvardigoriga shu duoni qilib, Unga yolvordi va tavakkal qildi: «Ey Robbimiz, men zurriyotimdan bir qismini joylashtirdim» — ya’ni, barcha zurriyotimni emas. Chunki Ishoq Shomda edi, qolgan o‘g‘illari ham o‘sha yerda edilar. U Makkaga faqat Ismoil va uning zurriyotini joylashtirdi.

«Ekin bitmaydigan vodiyga» — chunki Makka yeri dehqonchilikka yaramaydi. «Ey Robbimiz, namozni ado etishlari uchun» — ya’ni, ularni tavhid ahlidan va namozni to‘kis ado etuvchilardan qilgin. Zero, namozni to‘kis ado etish diniy ibodatlarning eng muhim va eng fazilatlisidir. Kim namozni to‘kis ado etsa, dinini ham to‘kis tutgan bo‘ladi.

«Bas, O‘zing odamlarning ba’zilarining qalblarini ularga talpinadigan qilgin» — ya’ni, ularni ham, ular yashayotgan joyni ham sevdirgin. Alloh uning duosini ijobat qilib, Ismoil zurriyotidan Muhammad sollallohu alayhi vasallamni chiqardi. U zot zurriyotini Islom diniga va otalari Ibrohimning millatiga da’vat qildilar, ular esa da’vatni qabul qilib, namozni to‘kis ado etuvchilarga aylandilar. Alloh Ibrohim zurriyotini joylashtirgan ushbu Baytni haj qilishni farz qildi va unda qalblarni o‘ziga tortadigan ajoyib bir sirni yaratdi.

Odamlar uni haj qiladilar, lekin unga bo‘lgan havaslari hech qachon qondirilmaydi. Banda unga qayta-qayta borgan sari sog‘inchi ortadi, muhabbati va intilishi kuchayadi. Alloh taoloning Baytni O‘zining muqaddas Zotiga nisbat qilishi ham mana shu sirdandir. «Ularni mevalardan rizqlantirgin, shoyad shukr qilsalar» — Alloh uning duosini ijobat qildi.

Har turli mevalar u yerga keltiriladigan bo‘ldi. Makka sharifada har vaqt mevalar mo‘l-ko‘l, rizqlar esa har tomondan ketma-ket kelayotganini ko‘rasiz.

Ularning Ibrohimga ato etilishi eng katta ne’matlardandir. Farzand ko‘rishdan umid uzilgan keksalik chog‘ida farzandli bo‘lishning o‘zi yana bir ne’matdir. Ularning solih payg‘ambarlar bo‘lishi esa bundan ham ulug‘ va afzaldir. «Albatta, Robbim duoni eshitguvchidir» — ya’ni, O‘ziga duo qilgan bandaning duosini ijobat qilishga yaqin. Men Unga duo qildim, U esa umidimni puchga chiqarmadi.

Ya’ni, ular sanamlar sababli adashdilar. «Kim menga ergashsa» — men keltirgan, olamlar Robbi Allohga ixlos bilan ibodat qilish va tavhid yo‘lida menga ergashsa — «u mendandir», ya’ni, to‘la muvofiqlik sababli mendan sanaladi. Kim bir qavmni yaxshi ko‘rib, ularga ergashsa, o‘shalarga qo‘shiladi. «Kim menga osiy bo‘lsa, albatta, O‘zing mag‘firat qilguvchi va rahimlisan».

Bu Ibrohim alayhissalomning mehribonligidandir: u osiylar uchun Allohdan mag‘firat va rahmat so‘radi. Alloh taolo esa bandalariga undan ham rahmliroqdir; faqat Unga bo‘ysunishdan bosh tortgan kishinigina azoblaydi.

«Ey Robbimiz, meni, ota-onamni va mo‘minlarni hisob-kitob qilinadigan kuni mag‘firat qilgin». Alloh uning bu duosini qabul qildi, ammo otasi uchun qilgan duosi unga bergan va’dasi sababli edi. Otasining Allohga dushman ekanligi ayon bo‘lgach, undan yuz o‘girdi.

Ya’ni: «Robbim, meni namozni to‘kis ado etuvchi qilgin va zurriyotimdan ham» — deb o‘zi va zurriyoti uchun duo qildi. «Ey Robbimiz, duomni qabul etgin».

Ya’ni, Sen biz haqimizda o‘zimizdan ko‘ra yaxshiroq biluvchisan. Sening tadbiring va tarbiyangdan, biz bilgan va bilmagan narsalarimiz xususida, ilming va rahmating taqozo etgan ishlarni bizga oson qilishingni so‘raymiz. «Alloh uchun na yerda, na osmonda biror narsa maxfiy qolmas». Bu jumla ham Ibrohim alayhissalomning duosiga taalluqlidir.

Xalilulloh bu duoda faqat yaxshilikni va olamlar Robbi Allohga ko‘p shukr qilishni ko‘zlagan edi.

«Ibrohimning shu go‘zal holatini ham esla. U: “Ey Robbim, bu yurtni”, ya’ni Haramni, “omonlik yurti qilgin”, dedi. Alloh uning duosini shariat hukmi va taqdir jihatidan ijobat qildi. Haramni shariatda harom — muqaddas joy qilib belgiladi va taqdiran ham uning hurmatini asrash uchun ma’lum sabablarni muhayyo qildi.

Hatto biror zolim unga yomonlik qilishni istasa, Alloh uni halok qildi. Fil egalari va boshqalar bilan shunday bo‘lgan. Ibrohim u yurt uchun omonlik so‘ragach, o‘zi va o‘g‘illari uchun ham omonlik so‘radi: “Meni va bolalarimni sanamlarga ibodat qilishimizdan chetda qilgin”, ya’ni, meni va ularni sanamlarga ibodat qilishdan hamda unga yaqinlashishdan uzoq qilgin. So‘ng o‘zi va bolalari uchun qo‘rquvga sabab bo‘lgan narsani — sanamlarga sig‘inish bilan fitnaga tushib, sinovga uchragan kishilarning ko‘pligini zikr qildi.»

Imom Ibn Kasir tafsiri

So‘ng u: «Ey Robbim, meni namozni to‘kis ado etuvchi qilgin», dedi. Ya’ni, namozni muhofaza qiluvchi va uning chegaralariga rioya etuvchi qilgin. «Va zurriyotimdan ham» — ya’ni, ularni ham namozni to‘kis ado etuvchilardan qilgin. «Ey Robbimiz, duomni qabul etgin», ya’ni, Sendan so‘ragan barcha narsalarimni qabul qilgin.

Ibn Jarir aytadi: Alloh taolo O‘zining xalili Ibrohim haqida xabar berib, u shunday deganini bayon qildi: «Ey Robbimiz, albatta, Sen bizning maxfiy tutgan narsamizni ham, oshkor qilgan narsamizni ham bilursan». Ya’ni, Sen mening duo qilishdagi maqsadimni va bu yurt ahlining foydasiga duo qilishdan ko‘zlagan niyatimni bilursan. Men faqat Sening roziligingni va Senga ixlosni ko‘zlayman. Sen barcha narsaning zohirini ham, botinini ham bilursan; yerda ham, osmonda ham Sendan hech narsa pinhon qolmas.

So‘ng keksalik chog‘ida unga farzand ato etgani uchun Robbiga hamd aytdi: «Keksalik paytimda menga Ismoil va Ishoqni ato qilgan Allohga hamd bo‘lsin. Albatta, Robbim duoni eshitguvchidir». Ya’ni, U O‘ziga duo qilgan kishining duosini ijobat etadi. Farzand so‘rab qilgan duomni ham ijobat qildi.

«Ey Robbimiz, meni va ota-onamni mag‘firat qilgin». Qorilarning ba’zilari «li-validayya» so‘zini birlik shaklida, «ota-onamni» ma’nosida o‘qiganlar. Bu Ibrohim otasidan yuz o‘girishidan oldin bo‘lgan. Otasining Alloh azza va jallaga dushmanligi ayon bo‘lgach, undan yuz o‘girdi.

«Va mo‘minlarni» — ya’ni, ularning barchasini mag‘firat qilgin. «Hisob-kitob qilinadigan kuni» — ya’ni, bandalaringni hisob-kitob qilib, amallariga yarasha mukofotlaydigan kunda: yaxshilik qilgan bo‘lsa, yaxshilik bilan; yomonlik qilgan bo‘lsa, yomonlik bilan jazolaysan. Alloh yaxshiroq bilguvchidir.

Abdulloh ibn Vahb aytadi: Amr ibn Horis bizga rivoyat qildi, unga Bakr ibn Savoda Abdurahmon ibn Jubayrdan, u esa Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilgan: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Ibrohimning: «Ey Robbim, albatta, ular odamlardan ko‘pini adashtirdilar. Kim menga ergashsa, u mendandir. Kim menga osiy bo‘lsa, albatta, O‘zing mag‘firat qilguvchi va rahimlisan», degan so‘zlarini va Iso alayhissalomning: «Agar ularni azoblasang, ular Sening bandalaringdir. Agar ularni mag‘firat qilsang, albatta, Sen O‘zing qudrat va hikmat sohibidirsan», degan so‘zlarini tilovat qildilar.

So‘ng qo‘llarini ko‘tarib: «Allohim, ummatim! Allohim, ummatim! Allohim, ummatim!» dedilar va yig‘ladilar. Shunda Alloh: «Muhammadning oldiga bor — Robbing yaxshiroq biladi — undan nega yig‘layotganini so‘ra», dedi. Jabroil alayhissalom kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan so‘radi.

U zot aytganlarini xabar qildi. Alloh: «Muhammadning oldiga bor va unga ayt: “Biz seni ummating xususida rozi qilamiz va seni ranjitmaymiz”», dedi. So‘ng: «Ey Jabroil!» dedi.

Bu rivoyat Ibrohimning birinchi duosidan keyingi, ikkinchi duosi ekanini ko‘rsatadi. Birinchi duo Hojar va uning bolasini qoldirib ketganida, Bayt qurilishidan avval qilingan edi. Bu duo esa Bayt qurilganidan keyin, Alloh azza va jallaga yana ham ko‘proq iltijo qilish va Uning fazlini so‘rash uchun aytilgan. Shu sababli: «Sening Baytingning yoniga» dedi.

«Ey Robbimiz, namozni ado etishlari uchun» jumlasi «muqaddas Bayting» iborasiga bog‘liqdir, deydi Ibn Jarir. Ya’ni, u yerda yashovchilar namozni ado eta olishlari uchun Baytni muqaddas qildim.

«Bas, O‘zing odamlarning ba’zilarining qalblarini ularga talpinadigan qilgin». Ibn Abbos, Mujohid va Sa’id ibn Jubayr aytishlaricha, agar u «odamlarning qalblari» deganida, Fors, Rum, yahudiylar, nasroniylar va butun odamlar u yerda tiqilinch bo‘lar edi. Ammo u «odamlarning ba’zilari» dedi, shu bilan Baytga musulmonlar xos qilindi. «Ularni mevalardan rizqlantirgin» — bu ularga Senga itoat etishda yordam bo‘lishi uchun.

U yer «ekin bitmaydigan vodiy» bo‘lgani sababli, ularga yeydigan mevalar ato etgin. Alloh bu duoni ijobat qildi. U zot aytadi: «Axir, Biz ularni O‘z huzurimizdan rizq qilib, har turli mevalar keltiriladigan, tinch-osoyishta Haramga joylashtirmadikmi?» (Qasas, 57).

Alloh taoloning lutfu karam, rahmat va barakasi shundaki, muqaddas Makkaning o‘zida mevali daraxtlar bo‘lmasa-da, atrofdagi yurtlarning mevalari unga keltiriladi. Bu xalili Ibrohim alayhissalomning duosi ijobat bo‘lganidandir.

Alloh taolo bu o‘rinda arab mushriklariga hujjat keltirib, muqaddas Makka shahri ilk bor faqat yolg‘iz Allohga ibodat qilish uchun barpo etilganini eslatadi. Uning obod va odamlar bilan to‘la bo‘lishiga sababchi bo‘lgan Ibrohim o‘zga zotlarga ibodat qilganlardan yuz o‘girgan. U Makka uchun: «Ey Robbim, bu yurtni omonlik yurti qilgin», deb duo qilgan. Alloh uning duosini ijobat etib: «Axir, ular Biz Haramni tinch-osoyishta joy qilib qo‘yganimizni, atrofidagi odamlar esa talon-toroj qilinayotganini ko‘rmadilarmi?»

deydi. Yana: «Albatta, odamlar uchun barpo etilgan birinchi Uy Bakkadagi muborak va butun olamlar uchun hidoyat bo‘lgan Uydir. Unda ochiq-oydin alomatlar, Ibrohim maqomi bor. Kim unga kirsa, omonda bo‘lur», deydi. Ushbu qissada esa: «Ey Robbim, bu yurtni omonlik yurti qilgin», dedi.

Bu ibora shahar qurilganidan keyin qilgan duosiga o‘xshaydi. Shu sababli u: «Keksalik paytimda menga Ismoil va Ishoqni ato qilgan Allohga hamd bo‘lsin», dedi. Ma’lumki, Ismoil Ishoqdan o‘n uch yosh katta edi. Ismoil va uning onasini emizikli paytida Makka joylashgan yerga olib kelganida esa: «Ey Robbim, bu joyni omonlik yurti qilgin», deb duo qilgan edi. Bu haqda Baqara surasida batafsil bayon qilingan.

«Meni va bolalarimni sanamlarga ibodat qilishimizdan chetda qilgin». Har bir duo qiluvchi o‘zi, ota-onasi va zurriyoti uchun duo qilishi lozim. So‘ng Ibrohim sanamlar bilan fitnaga uchragan ko‘plab xalqlarni zikr qildi va ularga sig‘inganlardan yuz o‘girib, ularning ishini Allohga topshirdi. Xohlasa, azoblaydi, xohlasa, mag‘firat qiladi.

Iso alayhissalom ham shunday degan: «Agar ularni azoblasang, ular Sening bandalaringdir. Agar ularni mag‘firat qilsang, albatta, Sen O‘zing qudrat va hikmat sohibidirsan». Bunda Allohning irodasiga havola qilishdan boshqa ma’no yo‘q; bu azob yoki mag‘firat albatta sodir bo‘ladi, degani emas. (Ankabut, 67; Oli Imron, 96–97; Ibrohim, 39; Baqara, 126; Moida, 118.)

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh azza va jallaning: «Ey Robbimiz, men zurriyotimdan bir qismini joylashtirdim», degan so‘zida «min» harfi tab’iyz — bir qismini bildirish uchun keltirilgan. Oyatning ma’nosi: «Zurriyotimdan bir farzandni joylashtirdim», deganidir.

«Ekin bitmaydigan vodiyga» — bu Makka bo‘lib, Makka ikki tog‘ orasidagi vodiydir. «Sening muqaddas Baytingning yoniga» — U muqaddas Bayt deb atalgan, chunki uning huzurida boshqa joylarda harom hisoblanmaydigan narsalar ham harom qilingan.

Abdulvohid ibn Ahmad al-Mulayhiy bizga, Ahmad ibn Abdulloh an-Nu’aymiy unga, Muhammad ibn Yusuf unga, Muhammad ibn Ismoil unga, Abdulloh ibn Muhammad unga rivoyat qildi. Abdulloh ibn Muhammad: «Abdurazzoq bizga Ma’mardan, u Ayyub as-Saxtiyoniy va Kasir ibn al-Muttalib ibn Abu Vado’adan — ulardan biri ikkinchisidan ortiqroq rivoyat qilgan — Sa’id ibn Jubayrdan, u esa Ibn Abbosdan rivoyat qildi», dedi. Ibn Abbos aytdilar: «Ayollar belbog‘ni ilk bor Ismoilning onasi sababli taqishgan. U Soraning izini berkitish uchun belbog‘ taqdi.

So‘ng Ibrohim alayhissalom uni va emizikli o‘g‘li Ismoilni olib kelib, Masjidning yuqori qismida, Zamzam ustidagi bir daraxt yonida Bayt oldiga qo‘ydi. O‘sha vaqtda Makkada hech kim yo‘q edi, u yerda suv ham bo‘lmagan. Ibrohim ularni o‘sha yerda qoldirib, yonlariga xurmo to‘la xurjun va suvli mesh qo‘ydi-da, ortiga qaytib yo‘lga tushdi.

Ismoilning onasi uning ortidan borib: “Ey Ibrohim, bu odam yashamaydigan, hech narsasi yo‘q vodiyda bizni qoldirib, qayerga ketyapsan?” dedi. U buni bir necha bor takrorladi, ammo Ibrohim unga qaramadi. Shunda u: “Buni Alloh senga buyurdimi?”

deb so‘radi. “Ha”, dedi. Ayol: “Unday bo‘lsa, U bizni zoye qilmaydi”, dedi-da, qaytib ketdi. Ibrohim esa yo‘lida davom etdi. Ular uni ko‘rmaydigan tog‘ dovoniga yetgach, yuzini Bayt tomonga burdi va qo‘llarini ko‘tarib, ushbu duolarni qildi: “Ey Robbimiz, men zurriyotimdan bir qismini ekin bitmaydigan vodiyga joylashtirdim...” — “shukr qilsalar” degan joyigacha.

Ismoilning onasi Ismoilni emizib, o‘sha suvdan ichib yurdi. Meshdagi suv tugagach, u ham, o‘g‘li ham chanqadi. U o‘g‘lining tipirchilayotganini yoki talpinib yotganini ko‘rib turdi. Uni ko‘rib turolmagani uchun uzoqlashdi.

O‘ziga eng yaqin tog‘ Safoni topib, uning ustiga chiqdi. Vodiyga yuzlanib, biror kishini ko‘rarmikan, deb qaradi, ammo hech kimni ko‘rmadi. Safodan tushib, vodiyga yetgach, libosining etagini ko‘tarib, qiynalgan odamning yugurishidek yugurdi va vodiydan o‘tdi. So‘ng Marvaga kelib, uning ustiga chiqdi va biror kishini ko‘rarmikan, deb qaradi, ammo hech kimni ko‘rmadi.

Shu ishni yetti marta takrorladi. Ibn Abbos aytadilar: «Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: “Odamlarning u ikkisining orasida sa’y qilishlari shundandir”, dedilar.

U Marvaga ko‘tarilganida bir ovoz eshitib: “Jim!” dedi — o‘ziga aytayotgan edi. Quloq soldi va yana ovoz eshitdi. Shunda: “Ovozingni menga eshittirding. Agar yordaming bo‘lsa, yordam ber!” dedi. Birdan Zamzam joyida farishtani ko‘rdi.

Farishta tovoni yoki qanoti bilan yerga urdi va suv ko‘rindi. Ismoilning onasi suv to‘planmasligi uchun qo‘llari bilan uni to‘sib, meshiga suv ola boshladi. U suv olgan sari buloq qaynab chiqaverdi. Ibn Abbos aytadilar: Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: «Alloh Ismoilning onasiga rahm qilsin!

Agar u Zamzamni qo‘yib yuborganida» yoki «suvni meshiga olmaganida, Zamzam oqib turuvchi buloq bo‘lar edi», dedilar.

U suvdan ichdi va bolasini emizdi. Farishta unga: “Zoye bo‘lishdan qo‘rqmanglar. Bu yerda Allohning Bayti bor. Bu bola va uning otasi uni quradilar. Alloh Bayt ahlini zoye qilmaydi”, dedi. Bayt joyi yerdan do‘nglik kabi ko‘tarilib turar, sel o‘ng va chap tomonidan oqib o‘tardi.

Shu hol davom etdi. So‘ng Jurhum qabilasidan bir guruh yoki bir xonadon Kado’ yo‘li tomonidan kelib, Makkadagi pastroq joyga tushdi. Ular suv izlab aylanib yurgan bir qushni ko‘rib: “Bu qush suv ustida aylanayotganga o‘xshaydi. Biz bu vodiyda suv yo‘qligini yaxshi bilamiz”, dedilar.

Bir yoki ikki yugurdakni yuborishdi. Ular suvni ko‘rib qaytib, boshqalarga xabar berishdi. Ular ham yetib kelishdi. Ismoilning onasi suv yonida edi. Ular: “Yoningizga tushishimizga izn berasizmi?” deb so‘rashdi. U: “Ha, lekin suvga egalik qilolmaysizlar”, dedi. Ular: “Mayli”, dedilar.

Ibn Abbos aytadilar: Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: «Bu hol Ismoilning onasiga ma’qul tushdi, chunki u odamlar bilan birga bo‘lishni yaxshi ko‘rardi. Ular shu yerga tushdilar, so‘ng o‘z oilalariga xabar yubordilar va ular ham kelib, ular bilan joylashdilar. U yerda bir necha xonadon paydo bo‘ldi. Bola ulg‘ayib, ulardan arab tilini o‘rgandi.

U ulg‘aygan sari ular uni yaxshi ko‘rib, qoyil qolishdi. Balog‘atga yetgach, unga o‘zlaridan bir ayolni nikohlab berishdi. Ismoilning onasi vafot etdi. Ismoil uylanganidan keyin Ibrohim uning qoldirgan narsalarini ko‘rgani keldi...» Bu qissani Baqara surasida keltirgan edik.

Alloh taoloning: «Ey Robbimiz, namozni ado etishlari uchun, bas, O‘zing odamlarning ba’zilarining qalblarini...» degan so‘zidagi «af’ida» «fuod» so‘zining ko‘plik shaklidir. «Ularga talpinadigan» — ularga sog‘inib, intiladigan deganidir. Suddiyning aytishicha, ma’nosi: «Odamlarning qalblarini shu joyga moyil qilgin». Mujohid aytadi: «Agar Ibrohim “odamlarning qalblari” deganida, forslar, rumliklar, turklar va hindlar u yerga tiqilinch bo‘lardi».

Sa’id ibn Jubayr aytadi: «Yahudiylar, nasroniylar va majusiylar ham haj qilgan bo‘lardilar. Ammo u “odamlarning ba’zilari” dedi», ya’ni musulmonlar. «Ularni mevalardan rizqlantirgin» — suvli qishloqlarda yashovchilarga beriladigan mevalardan. «Shoyad shukr qilsalar».

«Ey Robbim, albatta, ular odamlardan ko‘pini adashtirdilar» — ular sababli ko‘plar hidoyat yo‘lidan adashib, sanamlarga ibodat qildilar. Bu ibora mazmunan ko‘chma shaklda kelgan. Bunga: «Bu faqat o‘z do‘stlarini qo‘rqitadigan shaytondir» (Oli Imron, 175) oyati o‘xshaydi, ya’ni shayton ularni o‘z do‘stlari bilan qo‘rqitadi. Yana shunday ham aytilgan: sanamlarga adashtirish nisbati berilishi, ular bunga sabab bo‘lganlari uchundir.

Masalan, kishi: «Dunyo meni fitnaga soldi», deydi, chunki dunyo fitnaga sabab bo‘ladi. «Kim menga ergashsa, u mendandir», ya’ni, mening dinim ahlidandir. «Kim menga osiy bo‘lsa, albatta, Sen mag‘firat qilguvchi va rahimlisan». Suddiyning aytishicha, ma’nosi: «Kim menga osiy bo‘lib, so‘ng tavba qilsa».

Muqotil ibn Hayyon aytishicha: «Kim shirkdan past bo‘lgan narsada menga osiy bo‘lsa». Yana aytilishicha, Ibrohim bu so‘zni Alloh unga shirk mag‘firat qilinmasligini bildirishidan oldin aytgan.

«Ey Robbimiz, albatta, Sen bizning maxfiy tutgan narsamizni ham, oshkor qilgan narsamizni ham bilursan» — ishlarimizdan yashirgan va oshkor etganimizni bilursan. Ibn Abbos va Muqotil aytishlaricha, bu Ismoil va uning onasini ekin bitmaydigan vodiyga joylashtirganidan keyingi sog‘inchdir. «Alloh uchun na yerda, na osmonda biror narsa maxfiy qolmas» jumlasini ayrimlar Ibrohimning so‘zlariga bog‘lagan. Ko‘pchilik ulamolar esa: «Bu Alloh azza va jallaning so‘zidir», deganlar.

Alloh azza va jallaning: «Ibrohim: “Ey Robbim, bu yurtni”», degan so‘zi Haramni anglatadi. «Omonlik yurti qilgin» — xavfsiz bo‘lgan yurt qilgin. «Meni chetda qilgin» — meni uzoq qilgin. «Meni va bolalarimni sanamlarga ibodat qilishimizdan» — «jannabtuhu ash-shay’a», «ajnabtuhu janban», «jannabtuhu tajniban» va «ijtanaabtuhu» iboralari bir ma’noda qo‘llanadi.

Agar: «Ibrohim alayhissalom sanamlarga ibodat qilishdan ma’sum bo‘lgan bo‘lsa, qanday qilib bunday duo qilgan? Uning ko‘plab o‘g‘illari sanamlarga ibodat qilgan bo‘lsa, duosi qanday ijobat bo‘lgan?» deyilsa, javob shuki: Ibrohim alayhissalomning o‘zi uchun qilgan duosi himoya va sobitlikning yanada ziyoda bo‘lishini so‘rash edi. O‘g‘illari uchun qilgan duosida esa o‘z sulbidan bo‘lgan farzandlarini nazarda tutgan; ulardan hech biri sanamga ibodat qilmagan.

Yana aytilishicha, u o‘z zurriyotidan mo‘min bo‘lganlar uchun duo qilgan.

«Ey Robbimiz, meni va ota-onamni mag‘firat qilgin». Agar: «Uning ota-onasi mo‘min bo‘lmasa, qanday qilib ular uchun mag‘firat so‘ragan?» deyilsa, javob shuki: onasi Islomni qabul qilgan, deb aytilgan. Yana: «Agar ular Islomga kirib, tavba qilsalar», deb duo qilgan, deyiladi.

Shuningdek, bu duoni otasining holati unga ayon bo‘lishidan oldin aytgan, deb ham aytilgan. Alloh taolo Tawba surasida xalili Ibrohimning otasi uchun mag‘firat so‘raganiga uzr bayon qilgan. «Va mo‘minlarni» — barcha mo‘minlarni mag‘firat qilgin. «Hisob-kitob qilinadigan kuni» — hisobning ayon bo‘lib, yuzaga chiqadigan kuni.

Yana aytilishicha, u qiyomat kuni odamlar hisob-kitob uchun turadigan kunni nazarda tutgan, chunki «hisob» deyilishi bilan shu ma’no tushuniladi.

«Keksalik paytimda» — menga ato etdi. «Ismoil va Ishoqni. Albatta, Robbim duoni eshitguvchidir». Ibn Abbos aytishlaricha, Ismoil Ibrohim to‘qson to‘qqiz yoshida tug‘ilgan, Ishoq esa u bir yuz o‘n ikki yoshida tug‘ilgan. Sa’id ibn Jubayr aytishicha, Ibrohim bir yuz o‘n yetti yoshida Ishoq haqida xushxabar olgan.

«Ey Robbim, meni namozni to‘kis ado etuvchi qilgin» — namozni ruknlari bilan ado etib, uni muhofaza qiluvchilardan qilgin. «Va zurriyotimdan ham» — zurriyotimdan namozni ado etuvchilarni qilgin. «Ey Robbimiz, duomni qabul etgin» — ya’ni, amalim va ibodatimni qabul qilgin. Ibodat «duo» deb atalgan.

Hadisda: «Duo ibodatning mag‘zidir», deyilgan. Yana ma’nosi: «Duoimni ijobat qilgin», deb ham aytilgan.