Ota-onaga rahmat tilash

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

«Ularga rahm-shafqat bilan xorlik qanotingni pastlat» — ya’ni ularga tavoze’ bilan, rahm-shafqat ko‘rsatib va savob umidida kamtar bo‘l. Buni ulardan qo‘rqib yoki mol-dunyolaridan umid qilib yoxud banda savob olmaydigan boshqa maqsadlarda qilma. «Va ayt: Robbim, ikkovlariga rahm qilgin», ya’ni ular tirikligida ham, vafotlaridan keyin ham ularga rahm-shafqat so‘rab duo qil. Bu — ular seni kichikligingda tarbiya qilganlari uchun mukofotdir.

Bundan shuni anglash mumkinki, tarbiya qancha ko‘p bo‘lsa, haqqi ham shuncha ortadi. Shuningdek, ota-onadan boshqa kishi insonni diniy va dunyoviy ishlarida yaxshi tarbiya qilgan bo‘lsa, tarbiya ko‘rgan kishining zimmasida tarbiyachisining tarbiya haqqi bor.

Imom Ibn Kasir tafsiri

«Ularga rahm-shafqat bilan xorlik qanotingni pastlat», ya’ni xatti-harakatlaring bilan ularga tavoze’ ko‘rsat. «Va ayt: Robbim, ikkovlariga rahm qilgin», ya’ni ular qariganlarida va vafot etayotganlarida ularga rahm qilgin. «Xuddi ular meni kichikligimda tarbiya qilganlaridek». Ibn Abbos aytadi: so‘ng Alloh taolo: «Nabiy va iymon keltirganlarga, mushriklar qarindoshlari bo‘lsa ham, ular uchun mag‘firat so‘rashlari joiz emas», degan oyatni nozil qildi [Tavba surasi, 113-oyat].

Ota-onaga yaxshilik qilish haqida ko‘plab hadislar rivoyat qilingan. Ulardan biri Anas va boshqalardan turli sanadlar bilan rivoyat qilingan hadisdir: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) minbarga ko‘tarilganlarida: «Omin, omin, omin», dedilar. Sahobalar: «Ey Allohning Rasuli, nimaga omin dedingiz?» deb so‘rashdi.

U zot dedilar: «Jabroil huzurimga kelib: “Ey Muhammad, yonida siz zikr qilinganida sizga salavot aytmagan kishining burni yerga ishqalansin, sen omin degin”, dedi. Men: “Omin”, dedim. So‘ng u: “Ramazon oyi kirib kelib, kishi mag‘firat qilinmasdan o‘tib ketgan bo‘lsa, uning burni yerga ishqalansin, sen omin degin”, dedi. Men: “Omin”, dedim.

So‘ng u: “Ota-onasi yoki ulardan biri keksaygan paytiga yetib, ular sababli jannatga kirmagan kishining burni yerga ishqalansin, sen omin degin”, dedi. Men: “Omin”, dedim».

Yana bir hadis. Imom Ahmad aytadi: Hushaym bizga rivoyat qildi, Ali ibn Zayd bizga rivoyat qildi, Zarora ibn Avfo bizga Molik ibn al-Horisdan — u ulardan biri edi — xabar berdi. U Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam)ning shunday deganlarini eshitgan: «Musulmon ota-onadan yetim qolgan bolani o‘z taomi va ichimligiga qo‘shib, u o‘ziga muhtoj bo‘lmay qolgunicha parvarish qilgan kishiga jannat muqarrar bo‘ladi. Musulmon qulni ozod qilgan kishi esa do‘zaxdan qutuladi: uning har bir a’zosi evaziga ozod qilingan qulning bir a’zosi qutqariladi».

So‘ng Imom Ahmad: Muhammad ibn Ja’far bizga rivoyat qildi, Shu’ba bizga rivoyat qildi; men Ali ibn Zaydning rivoyatini eshitdim, deb, mazkur hadisni keltirdi. Faqat u rivoyatda: «Qavmidan bo‘lgan, ismi Molik yoki Ibn Molik deb atalgan bir kishidan», deyilgan va quyidagisi qo‘shimcha qilingan: «Ota-onasiga yoki ulardan biriga yetib, so‘ng do‘zaxga kirgan kishini Alloh uzoq qilsin».

Yana bir hadis. Imom Ahmad aytadi: Affon bizga rivoyat qildi, Hammad ibn Salama bizga rivoyat qildi, Ali ibn Zayd Zarora ibn Avfodan, u Molik ibn Amr al-Qushayriydan xabar berdi. U Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam)ning shunday deganlarini eshitgan: «Musulmon qulni ozod qilgan kishi o‘zini do‘zaxdan qutqaradi: uning suyaklaridan har bir suyak evaziga ozod qilingan qulning bir suyagi qutqariladi. Ota-onasidan biriga yetib, keyin mag‘firat qilinmagan kishini Alloh azza va jalla uzoq qilsin.

Musulmon ota-onadan yetim qolgan bolani o‘z taomi va ichimligiga qo‘shib, Alloh uni behojat qilgunicha parvarishlagan kishiga jannat muqarrar bo‘ladi».

Yana bir hadis. Imom Ahmad aytadi: Hajjoj va Muhammad ibn Ja’far bizga rivoyat qildilar, ikkovlari: Shu’ba bizga rivoyat qildi, dedilar. Qatoda: «Zarora ibn Avfo Ubay ibn Molik al-Qushayriydan rivoyat qilayotganini eshitdim», dedi. Ubay ibn Molik aytadi: Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: «Ota-onasiga yoki ulardan biriga yetib, keyin do‘zaxga kirgan kishini Alloh uzoq va rahmatidan yiroq qilsin».

Abu Dovud at-Tayolisiy buni Shu’badan shu sanad bilan, qo‘shimcha lafzlar bilan rivoyat qilgan.

Yana bir hadis. Imom Ahmad aytadi: Affon bizga rivoyat qildi, Abu Avona bizga rivoyat qildi, Suhayl ibn Abu Solih otasidan, u Abu Hurayra roziyallohu anhudan, u esa Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam)dan rivoyat qildi. U zot dedilar: «Burni yerga ishqalansin, yana burni yerga ishqalansin, yana burni yerga ishqalansin — ota-onasidan biri yoki ikkalasi keksaygan paytiga yetib, ammo jannatga kirmagan kishining». Bu sanad orqali hadis sahihdir.

Uni Suhayldan Abu Avona, Jarir va Sulaymon ibn Bilol rivoyat qilgan; bu rivoyatni faqat Muslim keltirgan.

Yana bir hadis. Imom Ahmad aytadi: Rubay’ ibn Ibrohim bizga rivoyat qildi. Ahmad: «U Ismoil ibn Ulayyaning birodari bo‘lib, akasidan ham fazilatliroq edi», dedi. U Abdurahmon ibn Ishoqdan, u Sa’id ibn Abu Sa’iddan, u Abu Hurayradan rivoyat qildi.

Abu Hurayra aytadi: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: «Yonida men zikr qilinganida menga salavot aytmagan kishining burni yerga ishqalansin! Ramazon oyi kirib, mag‘firat qilinmasdan o‘tib ketgan kishining burni yerga ishqalansin! Ota-onasi yoki ulardan biri keksaygan paytiga yetib, ular sababli jannatga kirmagan kishining burni yerga ishqalansin!» Rubay’ aytadi: «Menimcha, u zot: “Yoki ulardan biri”, deganlar».

Termiziy bu hadisni Ahmad ibn Ibrohim ad-Davraqiydan, u Rubay’ ibn Ibrohimdan rivoyat qilgan, so‘ng: «Bu sanad bilan g‘arib», degan.

Yana bir hadis. Imom Ahmad aytadi: Yunus bizga rivoyat qildi, Abdurahmon ibn al-G‘asil bizga rivoyat qildi, Usayd ibn Ali otasi Ali ibn Ubayddan rivoyat qildi. Ali aytadi: Abu Usayd — u Molik ibn Rabi’a as-So’idiy edi — Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) huzurlarida o‘tirganimda ansorlardan bir kishi kelib: «Ey Allohning Rasuli, ota-onam vafot etganidan keyin ham ularga yaxshilik qilishim uchun zimamda biror narsa qolganmi?» deb so‘radi.

U zot: «Ha, to‘rtta amal: ular uchun duo qilish, ular uchun mag‘firat so‘rash, vasiyatlarini bajarish, do‘stlarini hurmat qilish va faqat ular orqali qarindosh bo‘lgan qarindoshlar bilan aloqani bog‘lash. Ota-onang vafotidan keyin ularga qiladigan yaxshiligingdan qolganlari shulardir», dedilar. Abu Dovud va Ibn Moja bu hadisni Abdurahmon ibn Sulaymondan, u Ibn al-G‘asildan shu sanad bilan rivoyat qilganlar.

Yana bir hadis. Imom Ahmad aytadi: Ruh bizga rivoyat qildi, Ibn Jurayj bizga rivoyat qildi. Muhammad ibn Talha ibn Abdulloh ibn Abdurahmon otasidan, u Muoviya ibn Johima as-Sulamiydan xabar berdi: Johima Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam) huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, g‘azotga chiqmoqchi edim va sizdan maslahat so‘rab keldim», dedi. U zot: «Onang bormi?»

deb so‘radilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Unga xizmat qil, chunki jannat uning oyoqlari ostidadir», dedilar. So‘ng u yana va yana so‘radi, har gal boshqa o‘rinda u zot xuddi shu gapni aytdilar. Nasoiy va Ibn Moja bu hadisni Ibn Jurayjdan shu sanad bilan rivoyat qilganlar.

Yana bir hadis. Imom Ahmad aytadi: Xalaf ibn al-Valid bizga rivoyat qildi, Ibn Ayyosh Bihayr ibn Sa’ddan, u Xolid ibn Ma’dondan, u Miqdam ibn Ma’dikarib al-Kindiydan rivoyat qildi. Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: «Albatta, Alloh sizlarga otalaringizga yaxshilik qilishni vasiyat qiladi. Alloh sizlarga onalaringizga yaxshilik qilishni vasiyat qiladi.

Alloh sizlarga onalaringizga yaxshilik qilishni vasiyat qiladi. Alloh sizlarga onalaringizga yaxshilik qilishni vasiyat qiladi. Alloh sizlarga qarindoshlaringizning eng yaqinidan boshlab yaxshilik qilishni vasiyat qiladi». Ibn Moja bu hadisni Abdulloh ibn Ayyoshdan rivoyat qilgan.

Yana bir hadis. Imom Ahmad aytadi: Yunus bizga rivoyat qildi, Abu Avona bizga rivoyat qildi, Ash’as ibn Sulaym otasidan, u Banu Yarbu’dan bo‘lgan bir kishidan rivoyat qildi. U aytadi: «Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam) huzurlariga keldim va u zot odamlar bilan gaplashayotganlarini eshitdim: “Ehson qiluvchining qo‘li ustundir. Onang, otang, opa-singling, aka-ukang, so‘ng ulardan keyingi eng yaqin qarindoshlaring”, dedilar».

Yana bir hadis. Hofiz Abu Bakr Ahmad ibn Amr ibn Abdulxoliq al-Bazzor o‘zining «Musnad»ida aytadi: Ibrohim ibn al-Mustamir al-Urquqiy bizga rivoyat qildi, Amr ibn Sufyon bizga rivoyat qildi, Hasan ibn Abu Ja’far Lays ibn Abu Sulaymdan, u Alqama ibn Mursaddan, u Sulaymon ibn Buraydadan, u esa otasidan rivoyat qildi: Bir kishi onasini ko‘tarib tavof qilayotgan edi. U Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam)dan: «Uning haqqini ado qildimmi?» deb so‘radi.

U zot: «Yo‘q, hatto bir marta ingrashining haqqini ham ado etmading», dedilar yoki shunga yaqin so‘z aytdilar. Bazzor: «Bu hadisni faqat shu yo‘l bilan rivoyat qilinganini bilmaymiz», dedi. Men [Ibn Kasir] aytaman: Hasan ibn Abu Ja’far zaif roviydir. Alloh bilguvchiroq.

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Ularga xorlik qanotingni pastlat», ya’ni ularga nisbatan yoningni muloyim tut va bo‘yin eg. Urva ibn Zubayr aytadi: «Ular yaxshi ko‘rgan biror narsadan bosh tortmaydigan darajada ularga muloyim bo‘l». «Rahm-shafqat bilan», ya’ni mehribonlik yuzasidan. «Va ayt: Robbim, ikkovlariga rahm qilgin, xuddi ular meni kichikligimda tarbiya qilganlaridek» — bu duo ular musulmon bo‘lganlarida aytiladi, degan ma’noni nazarda tutadi.

Ibn Abbos: «Bu hukm “Nabiy va iymon keltirganlarga, mushriklar qarindoshlari bo‘lsa ham, ular uchun mag‘firat so‘rashlari joiz emas” degan oyat bilan nasx qilingan», deydi [Tavba surasi, 113-oyat].

Bizga Abdulvohid al-Miliyihiy xabar berdi, unga Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Sam’on xabar berdi, unga Abu Ja’far Muhammad ibn Ahmad ibn Abduljabbor ar-Rayyoniy xabar berdi, unga Humayd ibn Zanjavayh xabar berdi, unga Sulaymon ibn Harb xabar berdi, unga Hammad ibn Yazid Ato ibn Soibdan, u Abu Abdurrahmon — ya’ni as-Sulamiy — dan, u Abu Dardodan rivoyat qildi. Abu Dardo aytadi: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: «Ota jannat eshiklarining o‘rtadagisi [eng yaxshi eshiklaridan biri]dir. Xohlasang, uni asra, xohlasang, zoye qil».

Bizga Abu Tohir Muhammad ibn Ali az-Zarrad xabar berdi, unga Abu Bakr Muhammad ibn Idris al-Jurjoniy xabar berdi, unga Abu Hasan Ali ibn Husayn al-Moliniy xabar berdi, unga Hasan ibn Sufyon xabar berdi, unga Yahyo ibn Habib ibn Adiy xabar berdi, unga Xolid ibn al-Horis Shu’badan, u Ya’lo ibn Ato’dan, u otasidan, u Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qildi. Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: «Allohning roziligi ota roziligidadir, Allohning g‘azabi ota g‘azabidadir».

Bizga Ahmad ibn Abdulloh as-Solihiy xabar berdi, unga Abu Sa’id Muhammad ibn Muso as-Siyrafiy xabar berdi, unga Abu Abdulloh Muhammad ibn Abdulloh as-Saffor xabar berdi, unga Abu Ja’far Muhammad ibn G‘olib ibn Tammon az-Zabbiy xabar berdi, unga Abdulloh ibn Maslama xabar berdi, unga Abdulaziz ibn Muslim Yazid ibn Abu Ziyoddan, u Mujohiddan, u Abu Sa’id al-Xudriydan rivoyat qildi. Abu Sa’id al-Xudriy aytadi: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: «Minnat qiluvchi, ota-onasiga oq bo‘lgan va ichkilikka mukkasidan ketgan kishi jannatga kirmaydi».

Bizga imom Abu Ali al-Husayn ibn Muhammad al-Qoziy xabar berdi, unga Abu Muhammad Abdulloh ibn Yusuf ibn Muhammad ibn Bamuya al-Isfahoniy xabar berdi, unga Abu Sa’id Ahmad ibn Ziyod al-Basriy xabar berdi, unga Hasan ibn Muhammad ibn as-Sabbah xabar berdi, unga Rubay’ ibn Ulayya xabar berdi, unga Abdurahmon ibn Ishoq Sa’id ibn Abu Sa’id al-Maqburi sifatida tanilgan roviydan, u Abu Hurayradan roziyallohu anhu rivoyat qildi. Abu Hurayra aytadi: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: «Yonida men zikr qilinganida menga salavot aytmagan kishining burni yerga ishqalansin!

Ramazon oyi kelib, mag‘firat qilinmasdan o‘tib ketgan kishining burni yerga ishqalansin! Ota-onasi keksaygan paytiga yetib, ular sababli jannatga kirmagan kishining burni yerga ishqalansin!»