داوای ڕەحم بۆ دایک و باوک
رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا.
رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
باڵی خۆ بەکەمزانین و میھرەبانیتیان بۆ ڕابخە بڵێ ئەی پەروەردگارم ڕەحمیان پێ بکە ھەرچۆنێک ئەوان منیان پەروەردە کرد بە منداڵی
فۆرمەکە فەرمانییە: «ئیڕحەمھووما» (ارْحَمْهُمَا — ڕەحم بە هەردووکیان بکە). ئەمە فەرمانێکی ڕاستەوخۆی قورئانە بە پاڕانەوە بۆ دایک و باوک، لەگەڵ سوپاسگوزاری بۆ پەروەردەکردن و چاودێریکردنیان.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
(و باڵی خۆت لە ڕووی میهرەبانییەوە بە خۆبەکەمزانین بۆیان دابخە) واتە بە خۆبەکەمزانین و میهرەبانی و بە نیازوەی بەدەستهێنانی پاداشت، لەبەردەمیاندا خۆت نزم بکە؛ نەک لەبەر ترسیان یان بەهیوای ئەوەی سوودێکت لە سامانەکەیان ببێت، یان مەبەستێکی تری لەم جۆرە کە بەهۆیەوە بەندە پاداشت نادرێت. (و بڵێ: پەروەردگارم، ڕەحم بە هەردووکیان بکە) واتە لە کاتی ژیانیان و دوای مردنیانەوە، داوای ڕەحم بۆیان بکە؛ وەک پاداشتی ئەوەی لە منداڵییەوە پەروەردەیان کردوویت. لەمەوە تێدەگەین کە هەرچەندە پەروەردەکردن زیاتر بێت، مافی پەروەردەکراوەکەش زیاتر دەبێت.
هەروەها، ئەوانەی جگە لە دایک و باوکەکان، مرۆڤێک لە کاروباری دینی و دنیاییەکەیدا بە شێوەیەکی چاک پەروەردە دەکەن، مافی پەروەردەکردنیان بەسەر ئەو کەسەدا هەیە.
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
(و باڵی خۆت لە ڕووی میهرەبانییەوە بە خۆبەکەمزانین بۆیان دابخە) واتە بە کردارەکانت لەبەردەمیاندا خۆت نزم بکە. (و بڵێ: پەروەردگارم، ڕەحم بە هەردووکیان بکە) واتە لە تەمەنی پیرییاندا و لە کاتی مردنیاندا. (وەک چۆن لە منداڵییەوە پەروەردەیان کردم).
ئیبن عەبباس گوتی: پاشان خوای گەورە ئەم ئایەتەی دابەزاند: «نابێت پێغەمبەر و ئەوانەی باوەڕیان هێناوە داوای لێخۆشبوون بۆ موشرکەکان بکەن، تەنانەت ئەگەر خزمیشیان بن» [التوبة: ١١٣].
لەبارەی چاکەکردن بە دایک و باوکەوە فەرموودەی زۆر هاتووە. لەوانە، ئەو فەرموودەیەیە کە بە ڕێگاکانی جیاواز لە ئەنس و کەسانی دیکەوە گێڕدراوەتەوە: کاتێک پێغەمبەری خوا (ﷺ) چووە سەر مینبار، فەرمووی: «ئامین، ئامین، ئامین». پێیان گوت: ئەی پێغەمبەری خوا، بۆ چی ئامینت گوت؟ فەرمووی: «جبرئیل هاتە لام و گوتی: ئەی محەممەد، لووتی ئەو کەسە بە خاک بپەڕێ کە ناوت لای ببرێت و سەڵاواتت لەسەر نەکات؛ بڵێ ئامین.
منیش گوتم: ئامین. پاشان گوتی: لووتی ئەو کەسە بە خاک بپەڕێ کە مانگی ڕەمەزانی لێ بێت و بڕوات، بەڵام لێی خۆش نەبێت؛ بڵێ ئامین. منیش گوتم: ئامین. پاشان گوتی: لووتی ئەو کەسە بە خاک بپەڕێ کە دایک و باوکی یان یەکێکیان لە پیریدا دەگاتە لای، بەڵام ئەوان نەبنە هۆی چوونە ناو بەهەشتەوەی؛ بڵێ ئامین. منیش گوتم: ئامین».
فەرموودەیەکی تر: ئیمام ئەحمەد گوتی: ھوشەیم بۆمانی گێڕایەوە، عەلی کوڕی زەید بۆمانی گێڕایەوە، زەڕارە کوڕی ئەوفا لە مالیک کوڕی حاریث، کە پیاوێک بوو لە نێوانیاندا، بۆمانی گێڕایەوە کە گوێی لە پێغەمبەر (ﷺ) بوو، دەیفەرموو: «ئەوەی لە نێوان دوو دایک و باوکێکی موسڵماندا منداڵێکی بێباوکی بخاتە نان و خواردنەوەی خۆیەوە، تا ئەوەی پێویستی پێی هەیە بێ‌نیاز دەبێت، بە دڵنیاییەوە بەهەشت بۆی واجب دەبێت. هەرکەسێک بەندەیەکی موسڵمان ئازاد بکات، ئەو ئازادکردنەی دەبێتە ڕزگاربوونی لە ئاگر؛ لەبەرامبەر هەر ئەندامێکی ئەو بەندەش ئەندامێکی ئازادکراوی ئەو کەسە لە ئاگر ڕزگاری دەبێت».
پاشان گوتی: محەممەد کوڕی جەعفەر بۆمانی گێڕایەوە، شوعبە بۆمانی گێڕایەوە، گوێم لە عەلی کوڕی زەید بوو، هەمان واتای باسکرد؛ جگە لەوەی گوتی لە پیاوێک لە گەلەکەیەوە، کە ناوی مالیک یان کوڕی مالیک بوو. ئەمەشی زیاد کرد: «هەرکەسێک دایک و باوکی یان یەکێکیان بگاتە لای و بەهۆی ئەوەوە نەچێتە بەهەشت، خوا دوور و بەعیدی بکات».
فەرموودەیەکی تر: ئیمام ئەحمەد گوتی: عەفان بۆمانی گێڕایەوە، حەماد کوڕی سەلەمە بۆمانی گێڕایەوە، عەلی کوڕی زەید لە زەڕارە کوڕی ئەوفا، لە مالیک کوڕی عەمرەی قوشەیری بۆمانی گێڕایەوە و گوتی: گوێم لە پێغەمبەری خوا (ﷺ) بوو، دەیفەرموو: «هەرکەسێک کۆیلەیەکی موسڵمان ئازاد بکات، ئەو کۆیلەیە دەبێتە فیدیەی ئەو لە ئاگر؛ لەبەرامبەر هەر ئێسکێکی ئەو، ئێسکێکی ئازادکراوی ئەو لە ئاگر ڕزگار دەبێت. هەرکەسێک یەکێک لە دایک و باوکی بگاتە لای، بەڵام ئەوان لێی خۆش نەبن، خوا دوور و بەعیدی بکات. هەرکەسێک منداڵێکی بێباوک لە نێوان دوو دایک و باوکێکی موسڵماندا بخاتە نان و خواردنەوەی خۆیەوە، تا خوا بێ‌نیازی بکات، بەهەشت بۆی واجب دەبێت».
فەرموودەیەکی تر: ئیمام ئەحمەد گوتی: حەججاج و محەممەد کوڕی جەعفەر هەردووکیان گوتیان: شوعبە بۆمانی گێڕایەوە، لە قەتادەوە گوێم لێ بوو کە زەڕارە کوڕی ئەوفا لە ئەبی کوڕی مالیک قوشەیری دەگێڕێتەوە، کە پێغەمبەر (ﷺ) فەرمووی: «هەرکەسێک دایک و باوکی یان یەکێکیان بگاتە لای، پاشان بەهۆی ئەوەوە بچێتە دۆزەخ، خوا دوور و بەعیدی بکات و لێی دوور بێت». ئەبو داود تەیالسیش لە شوعبەوە هەمان فەرموودەی گێڕاوەتەوە، لەگەڵ زیادەی دیکە.
فەرموودەیەکی تر: ئیمام ئەحمەد گوتی: عەفان بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو عەوانە بۆمانی گێڕایەوە، سوهەیل کوڕی ئەبی سەلیح لە باوکیەوە، ئەویش لە ئەبو هورەیرە (ڕەزای خوای لێ بێت) لە پێغەمبەر (ﷺ)ەوە بۆمانی گێڕایەوە کە فەرمووی: «لووتی بە خاک بپەڕێ، پاشان لووتی بە خاک بپەڕێ، پاشان لووتی بە خاک بپەڕێ ئەو پیاوەی کە دایک و باوکی، یان یەکێکیان، لە کاتی پیریدا دەگاتە لای، بەڵام ناچێتە بەهەشت». لەم ڕێگایەوە فەرموودەکە سەحیحە؛ جگە لە موسلیم کە لە ڕێگای ئەبو عەوانە و جەریر و سولەیمان کوڕی بیلالەوە، هەر لە سوهەیلەوە، گێڕایەوەتەوە، کەسی دیکە نەیگێڕاوەتەوە.
فەرموودەیەکی تر: ئیمام ئەحمەد گوتی: ڕەبعی کوڕی ئیبراهیم بۆمانی گێڕایەوە ــ ئەحمەد گوتی: ئەو براکەی ئیسماعیل کوڕی عولەیە و لە براکەی بە باشتر دەزانرا ــ لە عەبدولڕەحمان کوڕی ئیسحاق، لە سەعید کوڕی ئەبی سەعید، لە ئەبو هورەیرەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: پێغەمبەری خوا (ﷺ) فەرمووی: «لووتی بە خاک بپەڕێ ئەو پیاوەی کە ناوم لای ببرێت، بەڵام سەڵاواتم لەسەر نەکات! لووتی بە خاک بپەڕێ ئەو پیاوەی کە مانگی ڕەمەزان بەسەریدا بێت و تەواو ببێت، بەڵام لێی خۆش نەبێت! لووتی بە خاک بپەڕێ ئەو پیاوەی کە دایک و باوکی یان یەکێکیان لە پیریدا لای بگەن، بەڵام نەبنە هۆی چوونە بەهەشتەوەی». ڕەبعی گوتی: پێم وایە فەرمووی «یان یەکێکیان».
تەرمیذی لە ئەحمەد کوڕی ئیبراهیم دەورەقییەوە، لە ڕەبعی کوڕی ئیبراهیمەوە هەمان فەرموودەی گێڕاوەتەوە، پاشان گوتی: لەم ڕێگایەوە غەریبە.
فەرموودەیەکی تر: ئیمام ئەحمەد گوتی: یونس بۆمانی گێڕایەوە، عەبدولڕەحمان کوڕی غەسیل بۆمانی گێڕایەوە، ئەسید کوڕی عەلی لە باوکی، عەلی کوڕی عوبەیدەوە بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەبو ئەسید ــ کە مالیک کوڕی ڕەبیعەی ساعیدییە ــەوە کە گوتی: لە لای پێغەمبەری خوا (ﷺ) دانیشتبووم، پیاوێکی ئەنساری هات و گوتی: ئەی پێغەمبەری خوا، ئایا دوای مردنی دایک و باوکم شتێکی تر ماوە بتوانم بەهۆیەوە چاکەیان پێ بکەم؟ فەرمووی: «بەڵێ، چەند خەسڵەتێک: نوێژکردن بۆیان، داوای لێخۆشبوون بۆیان، جێبەجێکردنی پەیمانەکانیان، ڕێزگرتن لە هاوڕێکانیان و بەستنەوەی ئەو پەیوەندییەی خزمێتییەی کە جگە لە ڕێگەی ئەوانەوە خزمێتییەکت پێوە نییە.
ئەمە ئەو چاکەیەیە کە دوای مردنیان هێشتا بەسەرتدا ماوە». ئەبو داود و ئیبن ماجەش لە فەرموودەی عەبدولڕەحمان کوڕی سولەیمان، کە هەمان کوڕی غەسیلە، هەر بەو ڕێگایەوە گێڕاویانەتەوە.
فەرموودەیەکی تر: ئیمام ئەحمەد گوتی: ڕوح بۆمانی گێڕایەوە، ئیبن جورەیج بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد کوڕی تەلحە کوڕی عەبدوڵڵا لە باوکی، لە موعاویە کوڕی جەهیەمەی سولەمییەوە بۆمانی گێڕایەوە کە جەهیەمە هاتە لای پێغەمبەری خوا (ﷺ) و گوتی: ئەی پێغەمبەری خوا، ویستم بڕۆم بۆ جەنگ و هاتووم ڕاوێژت لەگەڵ بکەم. فەرمووی: «دایکت هەیە؟» گوتی: بەڵێ. فەرمووی: «لەگەڵی بمێنەوە، چونکە بەهەشت لە ژێر پێیەکانی دایکتدایە».
پاشان جارێکی تریش و لە شوێنێکی تردا هەمان شتی پێ فەرمووە. نەسائی و ئیبن ماجەش لە فەرموودەی ئیبن جورەیجەوە گێڕاویانەتەوە.
فەرموودەیەکی تر: ئیمام ئەحمەد گوتی: خەلەف کوڕی وەلید بۆمانی گێڕایەوە، ئیبن عەیاش لە بوحەیر کوڕی سەعد، لە خالید کوڕی مەعدان، لە میقدام کوڕی مەعدیکەڕبی کەندییەوە، لە پێغەمبەری خوا (ﷺ)ەوە بۆمانی گێڕایەوە کە فەرمووی: «بەڕاستی خوا پێتان ڕاسپاردووە چاکە بە باوکانتان بکەن؛ بەڕاستی خوا پێتان ڕاسپاردووە چاکە بە دایکتانتان بکەن؛ بەڕاستی خوا پێتان ڕاسپاردووە چاکە بە دایکتانتان بکەن؛ بەڕاستی خوا پێتان ڕاسپاردووە چاکە بە دایکتانتان بکەن؛ بەڕاستی خوا پێتان ڕاسپاردووە چاکە بەو خزمە نزیکانە بکەن کە نزیکترن و دوای ئەوانیش بەوانی دیکە». ئیبن ماجەش لە فەرموودەی عەبدولڵا کوڕی عەیاشەوە هەر بەو ڕێگایە گێڕایەوەتەوە.
فەرموودەیەکی تر: ئیمام ئەحمەد گوتی: یونس بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو عەوانە بۆمانی گێڕایەوە، ئەشعەث کوڕی سەلیم لە باوکی، لە پیاوێک لە بنو یەربوعەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: هاتمە لای پێغەمبەری خوا (ﷺ)، گوێم لێ بوو کە لەگەڵ خەڵکدا قسە دەکرد و دەیفەرموو: «دەستی بەخشەر بەرزترە؛ دایکت، باوکت، خوشکت، برات، پاشان ئەوەی نزیکترە و دواتر ئەوەی نزیکترە».
فەرموودەیەکی تر: حافیز ئەبو بەکر ئەحمەد کوڕی عەمر کوڕی عەبدولخالقی بزاز لە موسنەدەکەیدا گوتی: ئیبراهیم کوڕی موسەتمیر عەروقی بۆمانی گێڕایەوە، عەمر کوڕی سوفیان بۆمانی گێڕایەوە، حەسەن کوڕی ئەبی جەعفەر لە لەیث کوڕی ئەبی سولەیم، لە عەلقەمە کوڕی مەرسەد، لە سولەیمان کوڕی بوریەدە، لە باوکییەوە بۆمانی گێڕایەوە کە پیاوێک لە کاتی تەوافدا دایکی هەڵگرتبوو و تەوافی پێ دەکرد؛ پرسیاری لە پێغەمبەر (ﷺ) کرد: ئایا مافی دایکمم جێبەجێ کرد؟ فەرمووی: «نەخێر، تەنانەت مافی یەک هەناسەی بەئازاریشی نا»؛ یان وەک فەرمووی. بزاز گوتی: نازانین ئەم فەرموودەیە جگە لەم ڕێگایەوە گێڕدرابێتەوە. منیش دەڵێم: حەسەن کوڕی ئەبی جەعفەر لاوازە؛ خوا باشتر دەزانێت.
تەفسیری بەغەوی
(و باڵی خۆت لە ڕووی خۆبەکەمزانینەوە بۆیان دابخە) واتە لایەنت بۆیان نەرم بکە و ملکەچیان بکە. عورە کوڕی زوبەیر گوتی: لەگەڵیاندا نەرم و میهرەبان بە، تا هیچ شتێک کە حەزیان لێیەتی ڕەت نەکەیتەوە. (لە ڕووی میهرەبانییەوە) واتە لە ڕووی بەزەییەوە. (و بڵێ: پەروەردگارم، ڕەحم بە هەردووکیان بکە وەک چۆن لە منداڵییەوە پەروەردەیان کردم) مەبەست ئەوەیە کە ئەگەر موسڵمان بوون.
ئیبن عەبباس گوتی: ئەمە بە ئایەتی «نابێت پێغەمبەر و ئەوانەی باوەڕیان هێناوە داوای لێخۆشبوون بۆ موشرکەکان بکەن» [التوبة: ١١٣] نەسخ کراوە.
عەبدولواحید موڵەیحی بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو مەنسوور محەممەد کوڕی محەممەد کوڕی سەمعان بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو جەعفەر محەممەد کوڕی ئەحمەد کوڕی عەبدولجەببار ڕەیانی بۆمانی گێڕایەوە؛ حومەید کوڕی زەنجەوەیە بۆمانی گێڕایەوە؛ سولەیمان کوڕی حەرب بۆمانی گێڕایەوە؛ حەماد کوڕی یەزید لە عەتاء کوڕی سائیب، لە ئەبو عەبدولڕەحمان ــ مەبەست سولەمییە ــ لە ئەبو دەرداءوە بۆمانی گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا (ﷺ) فەرمووی: «باوک دەرگای ناوەڕاستی بەهەشتە؛ ئەگەر دەتەوێت ئەو دەرگایە بپارێزە، و ئەگەر دەتەوێت بەفیڕۆی بدە».
ئەبو تاھیر محەممەد کوڕی عەلی زەررا‌د بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو بەکر محەممەد کوڕی ئیدریس جەرجانی بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو حەسەن عەلی کوڕی حوسەین مالینی بۆمانی گێڕایەوە؛ حەسەن کوڕی سوفیان بۆمانی گێڕایەوە؛ یەحیا کوڕی حەبیب کوڕی عەدی بۆمانی گێڕایەوە؛ خالید کوڕی حاریث لە شوعبە، لە یەعلا کوڕی عەتاء، لە باوکی، لە عەبدوڵڵا کوڕی عەمرەوە، لە پێغەمبەر (ﷺ)ەوە بۆمانی گێڕایەوە کە فەرمووی: «ڕەزامەندیی خوا لە ڕەزامەندیی باوکدایە و تووڕەیی خوا لە تووڕەیی باوکدایە».
ئەحمەد کوڕی عەبدوڵڵا سالیحی بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو سەعید محەممەد کوڕی موسا سیرفی بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو عەبدوڵڵا محەممەد کوڕی عەبدوڵڵا سەففار بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو جەعفەر محەممەد کوڕی غالب کوڕی تەمتام زەبی بۆمانی گێڕایەوە؛ عەبدوڵڵا کوڕی مەسلەمە بۆمانی گێڕایەوە؛ عەبدولعەزیز کوڕی موسلیم لە یەزید کوڕی ئەبی زیاد، لە موجاهید، لە ئەبو سەعیدی خودرییەوە بۆمانی گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا (ﷺ) فەرمووی: «چاکەکردنی بەخشین بە خەڵک، یاخیبوو بە دایک و باوک و خواردنەوەی بەردەوامی شەراب ناچنە بەهەشت».
ئیمام ئەبو عەلی حوسەین کوڕی محەممەد قازی بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو محەممەد عەبدوڵڵا کوڕی یوسف کوڕی محەممەد کوڕی بامویەی ئیسفەهانی بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو سەعید ئەحمەد کوڕی زیاد بەسری بۆمانی گێڕایەوە؛ حەسەن کوڕی محەممەد سەباح بۆمانی گێڕایەوە؛ ڕەبعی کوڕی عولەیە لە عەبدولڕەحمان کوڕی ئیسحاق، لە سەعید کوڕی ئەبی سەعید مقبری، لە ئەبو هورەیرە (ڕەزای خوای لێ بێت)ەوە بۆمانی گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا (ﷺ) فەرمووی: «لووتی بە خاک بپەڕێ ئەو پیاوەی کە ناوم لای ببرێت، بەڵام سەڵاواتم لەسەر نەکات؛ لووتی بە خاک بپەڕێ ئەو پیاوەی کە مانگی ڕەمەزان بەسەریدا بێت و تەواو ببێت، بەڵام لێی خۆش نەبێت؛ لووتی بە خاک بپەڕێ ئەو پیاوەی کە دایک و باوکی لە پیریدا لای بگەن، بەڵام نەبنە هۆی چوونە بەهەشتەوەی».
لە «سەحیحی موسلیم»دا (ژمارە ١٦٣١) لە ئەبو هورەیرەوە گێڕدراوەتەوە کە پێغەمبەری خوا محەممەد (ﷺ) فەرمووی: «کاتێک مرۆڤێک دەمرێت، هەموو کردارەکانی دەوەستن، جگە لە سێ شت: سەدەقەی بەردەوام، زانستێک کە سوودی هەبێت و منداڵێکی چاک کە بۆی پاڕانەوە بکات!».