आमाबुबाका लागि दयाको प्रार्थना
رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا.
رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا
अडियो लोड गर्न सकिएन। पछि फेरि प्रयास गर्नुहोस्।
२४) र विनम्रतापूर्वक प्यारको साथ तिनीहरूको अगाडि सुशील भइराख र तिनीहरूको निम्ति प्रार्थना गर्ने गरः कि हे पालकर्ता जुन प्रकार कि तिनीहरूले मलाई बाल्यावस्थामा (मायाँले) पालनपोषण गरेका छन्, तिमीले पनि तिनीहरूमाथि त्यस्तै दया गर ।
रूप: «इरहम्हुमा» (ارْحَمْهُمَا) आज्ञार्थक क्रिया हो, जसको अर्थ «ती दुवैलाई दया गर» हुन्छ। यो आमाबुबाले गरेको पालनपोषण र हेरचाहप्रति कृतज्ञतासहित उनीहरूका लागि प्रार्थना गर्न अल्लाहको प्रत्यक्ष कुरआनी आदेश हो।
शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर
(وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ) अर्थात्, उनीहरूप्रति दयालु हुँदै, उनीहरूका लागि विनम्रता र करुणा देखाउँदै, पुण्यको प्रतिफलको आशाले उनीहरूसमक्ष विनम्र बन; उनीहरूसँग डराएर वा उनीहरूको सम्पत्तिको आशा राखेर होइन, किनकि यस्ता उद्देश्यका लागि बन्दालाई पुण्यको प्रतिफल दिइँदैन। (وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا) अर्थात्, उनीहरू जीवित हुँदा र मृत्यु भएपछि पनि उनीहरूमाथि दया गरियोस् भनी प्रार्थना गर। उनीहरूले तिमीलाई सानो छँदा हुर्काएका थिए, त्यसको प्रतिफलस्वरूप यस्तो गर। यसबाट बुझिन्छ कि पालनपोषण जति धेरै हुन्छ, त्यति नै अधिकार पनि बढ्छ।
त्यस्तै, आमाबुबाबाहेक अरू कसैले व्यक्तिलाई उसको धर्म र सांसारिक जीवनमा असल तरिकाले हुर्काउने जिम्मा लिएको छ भने, हुर्काइएको व्यक्तिमाथि त्यस पालनपोषणको अधिकार उसको पनि हुन्छ।
इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर
(وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ) अर्थात्, आफ्ना व्यवहारद्वारा उनीहरूप्रति विनम्र बन। (وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا) अर्थात्, उनीहरू वृद्धावस्थामा पुगेका बेला र उनीहरूको मृत्यु हुँदा उनीहरूमाथि दया गर। (كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا) «जसरी उनीहरूले मलाई सानो छँदा हुर्काए»। इब्न अब्बासले भने: त्यसपछि अल्लाहले (مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى) «नबी र ईमानवालाहरूलाई मुश्रिकहरूका लागि क्षमायाचना गर्नु उचित हुँदैन, चाहे उनीहरू नजिकका नातेदार नै किन नहुन्» (अत-तौबा, ९:११३) भन्ने आयत अवतरित गर्नुभयो।
आमाबुबासँग असल व्यवहार गर्ने विषयमा धेरै हदीसहरू आएका छन्। तीमध्ये अनस र अरूबाट विभिन्न सनदमार्फत वर्णित हदीस छ: अल्लाहका रसूल ﷺ मिम्बरमा चढ्नुभयो र भन्नुभयो: «आमीन, आमीन, आमीन!» मानिसहरूले सोधे: «हे अल्लाहका रसूल, तपाईंले कुन कुरामा आमीन भन्नुभयो?» उहाँले भन्नुभयो: «जिब्रईल मसँग आएर भने: “हे मुहम्मद, जसको सामुन्ने तपाईंको नाम लिइँदा उसले तपाईंमाथि सलात नपठाओस्, उसको नाक धूलोमा परोस् [ऊ अपमानित होस्]।
भन: आमीन।” मैले भनेँ: “आमीन।” त्यसपछि उनले भने: “जसको जीवनमा रमजानको महिना आयो र उसले क्षमा पाउनुअघि नै त्यो महिना बित्यो, उसको नाक धूलोमा परोस्। भन: आमीन।” मैले भनेँ: “आमीन।” त्यसपछि उनले भने: “जसले आफ्ना आमाबुबा वा उनीहरूमध्ये एकजनालाई वृद्धावस्थामा पाए, तर उनीहरूले उसलाई स्वर्गमा प्रवेश गराउन सकेनन्, उसको नाक धूलोमा परोस्। भन: आमीन।” मैले भनेँ: “आमीन।”»
अर्को हदीस: इमाम अहमदले भने: हामीलाई हुशैमले बयान गरे, उनलाई अली बिन जैदले बयान गरे, जरारा बिन औफाबाट, मालिक बिन अल-हारिस नामका उनीहरूमध्येका एक व्यक्तिबाट; उनले नबी ﷺ लाई यसो भन्दै गरेको सुने: «जसले मुस्लिम आमाबुबाका दुई सन्तानमध्ये एक अनाथलाई आफ्नो खाना र पेयमा सहभागी गराउँछ र ऊ आत्मनिर्भर नहोउञ्जेल उसको हेरचाह गर्छ, उसका लागि स्वर्ग निश्चित हुन्छ। अनि जसले कुनै मुस्लिम दासलाई मुक्त गर्छ, त्यो मुक्ति उसको नरकबाट छुटकारा बन्नेछ; दासको प्रत्येक अङ्गको बदलामा मुक्त गर्नेको एक-एक अङ्ग नरकबाट मुक्त गरिनेछ।» त्यसपछि उनले भने: हामीलाई मुहम्मद बिन जाफरले बयान गरे, उनलाई शुबाले बयान गरे; मैले अली बिन जैदलाई सुनेँ।
उनले यसै अर्थको हदीस उल्लेख गरे, तर यसमा «आफ्ना समुदायका एक व्यक्तिबाट, जसको नाम मालिक वा इब्न मालिक थियो» भनिएको छ। साथै यो पनि थपिएको छ: «जसले आफ्ना आमाबुबा वा उनीहरूमध्ये एकजनालाई पाए, तर त्यसपछि पनि नरकमा प्रवेश गर्यो, अल्लाहले उसलाई आफ्नो कृपाबाट टाढा पारून्।»
अर्को हदीस: इमाम अहमदले भने: हामीलाई अफ्फानले बयान गरे, उनलाई हम्माद बिन सलमाले बयान गरे, अली बिन जैदबाट, जरारा बिन औफाबाट, मालिक बिन अम्र अल-कुशैरीबाट। उनले भने: मैले अल्लाहका रसूल ﷺ लाई यसो भन्नुभएको सुनेँ: «जसले मुस्लिम दास मुक्त गर्छ, त्यसको बदलामा उसको शरीरको प्रत्येक हड्डीले दासको मुक्त गरिएको एक हड्डी बराबर नरकबाट छुटकारा पाउँछ। जसले आफ्ना आमाबुबामध्ये एकजनालाई पाए, तर उसको क्षमा भएन भने, अल्लाह सर्वशक्तिमानले उसलाई आफ्नो कृपाबाट टाढा पारून्।
अनि जसले मुस्लिम आमाबुबाका दुई सन्तानमध्ये एक अनाथलाई आफ्नो खाना र पेयमा सहभागी गराउँछ र अल्लाहले उसलाई आत्मनिर्भर नबनाउञ्जेल हेरचाह गर्छ, उसका लागि स्वर्ग निश्चित हुन्छ।»
अर्को हदीस: इमाम अहमदले भने: हामीलाई हज्जाज र मुहम्मद बिन जाफरले बयान गरे—ती दुवैले भने—हामीलाई शुबाले बयान गरे, कतादाबाट। मैले जरारा बिन औफालाई उबय बिन मालिक अल-कुशैरीबाट वर्णन गरेको सुनेँ। उनले भने: नबी ﷺ ले भन्नुभयो: «जसले आफ्ना आमाबुबा वा उनीहरूमध्ये एकजनालाई पाए, त्यसपछि पनि नरकमा प्रवेश गर्यो, अल्लाहले उसलाई आफ्नो कृपाबाट टाढा पारून् र नाश गरून्।» अबू दाऊद अत-तयालिसीले पनि शुबाबाट यही हदीस र केही थप शब्दसहित वर्णन गरेका छन्।
अर्को हदीस: इमाम अहमदले भने: हामीलाई अफ्फानले बयान गरे, उनलाई अबू अवानाले बयान गरे, सुहैल बिन अबी सालिहबाट, आफ्ना पिता हुँदै, अबू हुरैराबाट (अल्लाह उहाँसँग प्रसन्न होऊन्), नबी ﷺ बाट। उहाँले भन्नुभयो: «त्यस मानिसको नाक धूलोमा परोस्, फेरि त्यसको नाक धूलोमा परोस्, फेरि त्यसको नाक धूलोमा परोस्, जसले आफ्ना आमाबुबा वा उनीहरूमध्ये एकजनालाई वृद्धावस्थामा पाए, तर स्वर्गमा प्रवेश गर्न सकेन।» यो सनदबाट हदीस सहीह छ। मुस्लिमले मात्र यसलाई अबू अवाना, जरीर र सुलेमान बिन बिलालमार्फत सुहैलबाट वर्णन गरेका छन्।
अर्को हदीस: इमाम अहमदले भने: हामीलाई रबई बिन इब्राहीमले बयान गरे—अहमदले भने कि उनी इस्माइल बिन उलाईयाका भाइ थिए र आफ्ना भाइभन्दा श्रेष्ठ ठानिन्थे—अब्दुर्रहमान बिन इस्हाकबाट, सईद बिन अबी सईदबाट, अबू हुरैराबाट। उनले भने: अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «जसको सामुन्ने मेरो नाम लिइँदा उसले ममाथि सलात पठाएन, त्यस मानिसको नाक धूलोमा परोस्! जसको जीवनमा रमजानको महिना आयो र क्षमा पाउनुअघि नै बित्यो, त्यस मानिसको नाक धूलोमा परोस्! अनि जसले आफ्ना आमाबुबालाई वृद्धावस्थामा पाए, तर उनीहरूले उसलाई स्वर्गमा प्रवेश गराउन सकेनन्, त्यस मानिसको नाक धूलोमा परोस्!»
रबईले भने: «मलाई लाग्छ, उहाँले “वा उनीहरूमध्ये एकजनालाई” पनि भन्नुभएको थियो।» अत-तिर्मिजीले यसलाई अहमद बिन इब्राहीम अद-दौरकीबाट, रबई बिन इब्राहीममार्फत वर्णन गरे। त्यसपछि उनले भने: «यो यसै सनदबाट वर्णित गरिब हदीस हो।»
अर्को हदीस: इमाम अहमदले भने: हामीलाई युनुस बिन मुहम्मदले बयान गरे, उनलाई अब्दुर्रहमान बिन अल-गसीलले बयान गरे, उसैद बिन अलीबाट, उनका पिता अली बिन उबैदबाट, अबू उसैद—मालिक बिन रबीआ अस-साइदी—बाट। उनले भने: म अल्लाहका रसूल ﷺ का छेउमा बसिरहेको थिएँ, त्यतिबेला एक अन्सारी व्यक्ति आएर भने: «हे अल्लाहका रसूल, मेरा आमाबुबाको मृत्युपछि पनि उनीहरूप्रति असल व्यवहार गर्ने कुनै कुरा ममाथि बाँकी छ, जसद्वारा म उनीहरूप्रति असल व्यवहार गर्न सकूँ?»
उहाँले भन्नुभयो: «हो, चार कुरा: उनीहरूका लागि सलात [दुआ] गर्नु, उनीहरूका लागि क्षमायाचना गर्नु, उनीहरूले गरेको वाचा पूरा गर्नु, उनीहरूका मित्रलाई सम्मान गर्नु र उनीहरूकै कारण तिम्रो नाता पर्ने आफन्तसँग सम्बन्ध कायम राख्नु। उनीहरूको मृत्युपछि उनीहरूप्रति असल व्यवहार गर्ने यी नै कुरा तिमीमाथि बाँकी छन्।» अबू दाऊद र इब्न माजाले यसलाई अब्दुर्रहमान बिन सुलेमान—जो इब्न अल-गसील हुन्—मार्फत वर्णन गरेका छन्।
अर्को हदीस: इमाम अहमदले भने: हामीलाई रूहले बयान गरे, उनलाई इब्न जुरैजले बयान गरे। मुहम्मद बिन तल्हा बिन अब्दुल्लाह बिन अब्दुर्रहमानले आफ्ना पिता हुँदै मुआविया बिन जाहिमा अस-सुलमीबाट मलाई खबर गरे: जाहिमा नबी ﷺ कहाँ आएर भने: «हे अल्लाहका रसूल, म युद्धमा जान चाहन्छु र तपाईंसँग सल्लाह माग्न आएको हुँ।» उहाँले सोध्नुभयो: «के तिम्री आमा छिन्?» उनले भने: «हो।»
उहाँले भन्नुभयो: «उनीसँगै बस, किनकि स्वर्ग उनका खुट्टामुनि छ।» त्यसपछि अर्को अवसरमा पनि यही कुरा भन्नुभयो, अनि तेस्रोपटक पनि विभिन्न बैठकमा यही कुरा दोहोर्याउनुभयो। अन-नसाई र इब्न माजाले यसलाई इब्न जुरैजमार्फत वर्णन गरेका छन्।
अर्को हदीस: इमाम अहमदले भने: हामीलाई खलफ बिन अल-वलिदले बयान गरे, उनलाई इब्न अय्याशले बयान गरे, बुहैर बिन सअदबाट, खालिद बिन मअदानबाट, अल-मिक्दाम बिन मअदीकरिब अल-किन्दीबाट, नबी ﷺ बाट। उहाँले भन्नुभयो: «निश्चय नै अल्लाह तिमीहरूलाई आफ्ना पिताहरूप्रति असल व्यवहार गर्न उपदेश दिनुहुन्छ। निश्चय नै अल्लाह तिमीहरूलाई आफ्ना आमाहरूप्रति असल व्यवहार गर्न उपदेश दिनुहुन्छ», उहाँले यो कुरा तीनपटक दोहोर्याउनुभयो। «निश्चय नै अल्लाह तिमीहरूलाई नाताको निकटताअनुसार सबैभन्दा नजिकका आफन्तसँग असल व्यवहार गर्न उपदेश दिनुहुन्छ।»
इब्न माजाले यसलाई अब्दुल्लाह बिन अय्याशको हदीसबाट वर्णन गरेका छन्।
अर्को हदीस: इमाम अहमदले भने: हामीलाई युनुसले बयान गरे, उनलाई अबू अवानाले बयान गरे, अशअस बिन सुलेमबाट, उनका पिता हुँदै, बनी यर्बुआका एक व्यक्तिबाट। उनले भने: म नबी ﷺ कहाँ आएँ र उहाँले मानिसहरूसँग कुरा गर्दै यसो भन्नुभएको सुनेँ: «दिने हात उच्च हुन्छ। [असल व्यवहार र सेवा गर्ने क्रममा] तिम्री आमा, तिम्रा पिता, तिम्री बहिनी, तिम्रो भाइ, त्यसपछि तिम्रो सबैभन्दा नजिकको नातेदार, अनि त्यसपछि त्यसपछिका नातेदारलाई प्राथमिकता देऊ।»
अर्को हदीस: हाफिज अबू बक्र अहमद बिन अम्र बिन अब्दुल खालिक अल-बज्जारले आफ्नो मुस्नदमा भने: हामीलाई इब्राहीम बिन अल-मुस्तमिर अल-अरुकीले बयान गरे, उनलाई अम्र बिन सुफ्यानले बयान गरे, अल-हसन बिन अबी जाफरबाट, लैस बिन अबी सुलैमबाट, अल्कमा बिन मर्सदबाट, सुलेमान बिन बुरैदाबाट, उनका पिता हुँदै: एक व्यक्ति आफ्नी आमालाई बोकेर तवाफ गरिरहेको थियो। उसले नबी ﷺ लाई सोध्यो: «के मैले उनको हक पूरा गरेँ?» उहाँले भन्नुभयो: «होइन, एकपटक प्रसवपीडामा निस्किएको उनको सुस्केराको हकसमेत पूरा गरेनौ», वा उहाँले यस्तै भन्नुभयो। अल-बज्जारले भने: «यो हदीस यसै सनदबाट मात्र वर्णित भएको हामीलाई थाहा छ।» म भन्छु: अल-हसन बिन अबी जाफर कमजोर रावी हुन्। अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।
अल्-बगवीको तफ्सिर
(وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ) अर्थात्, उनीहरूका लागि आफ्नो व्यवहार कोमल बनाऊ र विनम्र होऊ। उर्वा बिन जुबैरले भने: उनीहरूका लागि यति नरम बन कि उनीहरूले मन पराएको कुनै कुराबाट तिमी पछि नहट। (مِنَ الرَّحْمَةِ) अर्थात्, करुणा र स्नेहका साथ। (وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا) «र भन: हे मेरा पालनकर्ता, जसरी उनीहरूले मलाई सानो छँदा हुर्काए, त्यसरी नै उनीहरूमाथि दया गर।»
यहाँ उनीहरू मुस्लिम भएको अवस्था अभिप्रेत हो। इब्न अब्बासले भने: यो आयत (مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ) «नबी र ईमानवालाहरूलाई मुश्रिकहरूका लागि क्षमायाचना गर्नु उचित हुँदैन» (अत-तौबा, ९:११३) भन्ने आयतद्वारा निरस्त गरिएको हो।
हामीलाई अब्दुल वाहिद अल-मुलैहीले खबर गर्नुभयो; उनलाई अबू मन्सूर मुहम्मद बिन मुहम्मद बिन सम्आनले खबर गर्नुभयो; उनलाई अबू जाफर मुहम्मद बिन अहमद बिन अब्दुल जब्बार अर-रैयानीले खबर गर्नुभयो; उनलाई हुमैद बिन जिन्जुवैहले बयान गरे; उनलाई सुलेमान बिन हर्बले बयान गरे; उनलाई हम्माद बिन जैदले बयान गरे, अता बिन साएबबाट, अबू अब्दुर्रहमान—अर्थात् अस-सुलमी—बाट, अबू अद-दर्दाबाट। उनले भने: अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «पिता स्वर्गका बीचका ढोकाहरूमध्ये एक ढोका हुन्। त्यसैले चाह्यौ भने त्यसलाई जोगाऊ, नचाहे त्यसलाई गुमाऊ।»
हामीलाई अबू ताहिर मुहम्मद बिन अली अज-जर्रादले खबर गर्नुभयो; उनलाई अबू बक्र मुहम्मद बिन इद्रीस अल-जुरजानीले खबर गर्नुभयो; उनलाई अबू अल-हसन अली बिन अल-हुसैन अल-मालिनीले खबर गर्नुभयो; उनलाई हसन बिन सुफ्यानले खबर गर्नुभयो; उनलाई यह्या बिन हबीब बिन अदीले बयान गरे; उनलाई खालिद बिन अल-हारिसले बयान गरे, शुबाबाट, यअला बिन अता’बाट, उनका पिता हुँदै, अब्दुल्लाह बिन अम्रबाट, नबी ﷺ बाट। उहाँले भन्नुभयो: «अल्लाहको प्रसन्नता पिताको प्रसन्नतामा छ र अल्लाहको क्रोध पिताको क्रोधमा छ।»
हामीलाई अहमद बिन अब्दुल्लाह अस-सालिहीले खबर गर्नुभयो; उनलाई अबू सईद मुहम्मद बिन मूसा अस-सैरफीले खबर गर्नुभयो; उनलाई अबू अब्दुल्लाह मुहम्मद बिन अब्दुल्लाह अस-सफ्फारले खबर गर्नुभयो; उनलाई अबू जाफर मुहम्मद बिन गालिब बिन तम्ताम अद-दब्बीले बयान गरे; उनलाई अब्दुल्लाह बिन मस्लमाले बयान गरे; उनलाई अब्दुल अजीज बिन मुस्लिमले बयान गरे, यजीद बिन अबी जियादबाट, मुजाहिदबाट, अबू सईद अल-खुद्रीबाट। उनले भने: अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «उपकार गरेर घमण्ड गर्ने, आमाबुबाको अवज्ञा गर्ने र मदिरा पिउनमा निरन्तर लागिरहने व्यक्ति स्वर्गमा प्रवेश गर्नेछैन।»
हामीलाई इमाम अबू अली अल-हुसैन बिन मुहम्मद अल-काजीले खबर गर्नुभयो; उनलाई अबू मुहम्मद अब्दुल्लाह बिन युसुफ बिन मुहम्मद बिन बामुवैय अल-इस्फहानीले खबर गर्नुभयो; उनलाई अबू सईद अहमद बिन जियाद अल-बस्रीले खबर गर्नुभयो; उनलाई अल-हसन बिन मुहम्मद बिन अस-सब्बाहले बयान गरे; उनलाई रबई बिन अलियाले बयान गरे, अब्दुर्रहमान बिन इस्हाकबाट, सईद बिन अबी सईद अल-मकबुरीबाट, अबू हुरैराबाट (अल्लाह उहाँसँग प्रसन्न होऊन्)। उनले भने: अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «जसको सामुन्ने मेरो नाम लिइँदा उसले ममाथि सलात पठाएन, त्यस मानिसको नाक धूलोमा परोस्! जसको जीवनमा रमजानको महिना आयो तर उसलाई क्षमा गरिएन, त्यस मानिसको नाक धूलोमा परोस्!
अनि जसले आफ्ना आमाबुबा वृद्धावस्थामा पुगेको अवस्थामा पाए, तर उनीहरूले उसलाई स्वर्गमा प्रवेश गराउन सकेनन्, त्यस मानिसको नाक धूलोमा परोस्!»
सहीह मुस्लिम (हदीस नं. १६३१) मा अबू हुरैराबाट वर्णित छ कि नबी मुहम्मद ﷺ ले भन्नुभयो: «जब मानिस मर्छ, उसका सबै कर्महरू बन्द हुन्छन्, तीन कुराबाहेक: निरन्तर जारी रहने दान, लाभदायक ज्ञान र उसको लागि दुआ गर्ने धर्मपरायण सन्तान!»