कमजोरीबीच धर्मी सन्तानको दुआ

शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर

«जो मेरो उत्तराधिकारी होस् र यअ्कूबका सन्तानमध्येबाट पनि उत्तराधिकारी होस्, र हे मेरा पालनकर्ता, उसलाई प्रसन्न पारिएको व्यक्ति बनाऊ» अर्थात्, यस्तो धर्मी दास, जसबाट तिमी प्रसन्न होऊ र जसलाई आफ्ना भक्तहरूका लागि प्रिय बनाऊ। सारमा, उनले अल्लाहसँग पुरुष सन्तान मागे, जो धर्मी होस्, उनको मृत्युपछि जीवित रहोस्, उनको ठाउँमा धर्मको संरक्षक बनोस् र अल्लाह तथा उहाँका सृष्टिका लागि प्रिय नबी होस्। सन्तानमध्ये यो सबैभन्दा उत्तम अवस्था हो। आफ्ना भक्तलाई धर्मी सन्तान प्रदान गर्नु, जसमा उच्च नैतिकता र प्रशंसनीय स्वभावका गुणहरू एकत्रित होऊन्, अल्लाहको कृपामध्ये हो।

त्यसैले उनका पालनकर्ताले उनीमाथि कृपा गरे र उनको प्रार्थना स्वीकार गरे।

«हे मेरा पालनकर्ता! निश्चय नै मेरा हड्डीहरू कमजोर भएका छन्» अर्थात् दुर्बल र कमजोर भएका छन्। शरीरको आधार नै हड्डी हो; जब हड्डी कमजोर हुन्छ, शरीरका अन्य अङ्गहरू पनि कमजोर हुन्छन्। «र मेरो टाउकोका कपालहरू फुलेर सेता भएका छन्» किनकि कपाल फुल्नु कमजोरी र बुढ्यौलीको प्रमाण हो, मृत्युको सन्देशवाहक, त्यसको अग्रदूत र चेतावनी हो।

उनले अल्लाहसमक्ष आफ्नो कमजोरी र असमर्थताको उल्लेख गरेर उहाँसँग विन्ती गरे। यो अल्लाहलाई मन पर्ने माध्यमहरूमध्ये एक हो, किनकि यसले आफ्नो क्षमता र शक्तिबाट विमुख भई हृदयलाई अल्लाहको क्षमता र शक्तिमा निर्भर बनाएको देखाउँछ। «हे मेरा पालनकर्ता! तिमीसँग प्रार्थना गरेर म कहिल्यै निराश भएको छैन» अर्थात्, हे मेरा पालनकर्ता, तिमीले मलाई कहिल्यै खाली हात फर्काएनौ र उत्तरबाट वञ्चित गरेनौ।

तिमी सधैँ मप्रति कृपालु रह्यौ र मेरा दुआहरू स्वीकार गर्दै आयौ। तिम्रा कृपाहरू निरन्तर ममाथि आइरहे र तिम्रो उपकार मसम्म पुगिरह्यो। यसरी उनले आफूलाई पहिले प्रदान गरिएका उपकार र अघिल्ला दुआहरूको स्वीकृतिको उल्लेख गरेर अल्लाहसँग विन्ती गरे; पहिले उपकार गर्नुहुनेसँग उनले पछि पनि आफ्नो उपकार पूरा गरिदिन मागे।

«निश्चय नै मलाई आफ्नो मृत्युपछि आफन्त र नजिकका मानिसहरूका बारेमा भय छ» अर्थात्, मेरो मृत्युपछि बनी इस्राईलको नेतृत्व गर्नेहरूले तिम्रो धर्मलाई उचित रूपमा कायम राख्ने छैनन् र तिम्रा भक्तहरूलाई तिमीतर्फ बोलाउने छैनन् भन्ने मलाई डर छ। यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि उनले धर्मको नेतृत्वका लागि योग्य कसैलाई पनि उनीहरूमध्ये देखेनन्। यसले जकरिय्या (अलैहिस्सलाम) को करुणा र सदुपदेश देखाउँछ। उनको सन्तान माग्नु अरू मानिसहरूले केवल सांसारिक लाभका लागि सन्तान मागेजस्तो थिएन; उनको उद्देश्य धर्मको हित र धर्म हराउने भय थियो।

उनले अरू कसैलाई यस कामका लागि योग्य देखेनन्। उनको घराना धर्ममा प्रसिद्ध थियो, पैगम्बरीको केन्द्र र भलाइको सम्भावित स्रोत थियो। त्यसैले उनले आफ्नो मृत्युपछि धर्मको जिम्मेवारी सम्हाल्ने सन्तान प्रदान गर्न अल्लाहसँग दुआ गरे। उनले आफ्नी पत्नी बाँझी छिन्, अर्थात् उनीबाट सन्तान जन्मँदैन, र आफू पनि अत्यन्त वृद्ध भइसकेको छु—यस्तो उमेरमा इच्छा र सन्तान प्राप्त हुनु विरलै हुन्छ—भनी आफ्नो अवस्था बताए।

«त्यसैले मलाई आफ्नो तर्फबाट एक संरक्षक प्रदान गर»—यो धर्मको संरक्षकत्व तथा पैगम्बरी, ज्ञान र कर्मको उत्तराधिकार हो।

इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर

मुजाहिदले «जो मेरो उत्तराधिकारी होस् र यअ्कूबका सन्तानमध्येबाट पनि उत्तराधिकारी होस्» भन्ने वचनबारे भने: उनको उत्तराधिकार ज्ञान थियो र जकरिय्या यअ्कूबका सन्तानमध्ये हुनुहुन्थ्यो। हुशैमले इस्माईल इब्न अबी खालिदबाट, उनले अबू सालिहबाट यस वचनबारे बयान गरे: उनी नबी हुन सक्छन्, जसरी उनका पुर्खाहरू नबी थिए। अब्दुर्रज्जाकले मअमरबाट, उनले कतादाबाट, उनले हसनबाट बयान गरे: उनले उनको नबूवत र ज्ञानको उत्तराधिकारी बन्नेछन्। अस-सुद्दीले भने: उनले मेरो नबूवत र यअ्कूबका सन्तानको नबूवत उत्तराधिकारमा पाउनेछन्।

मालिकले जैद इब्न अस्लमबाट यस वचनबारे बयान गरे: उनले उनीहरूको नबूवत उत्तराधिकारमा पाउनेछन्। जाबिर इब्न नूह र यज़ीद इब्न हारून दुवैले इस्माईल इब्न अबी खालिदबाट, उनले अबू सालिहबाट यस वचनबारे बयान गरे: उनले मेरो सम्पत्ति उत्तराधिकारमा पाउनेछन् र यअ्कूबका सन्तानबाट नबूवत उत्तराधिकारमा पाउनेछन्। इब्न जरीरले आफ्नो तफ्सीरमा यही मत रोजेका छन्।

अब्दुर्रज्जाकले मअमरबाट, उनले कतादाबाट बयान गरे कि अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «अल्लाहले जकरिय्यामाथि कृपा गरून्! उहाँको उत्तराधिकारी कस्तो अवस्थामा थिए! र अल्लाहले लूतमाथि कृपा गरून्! उहाँले बलियो आश्रयमा शरण लिनुभएको थियो।»

इब्न जरीरले भने: हामीलाई अबू कुरैबले बयान गरे, उनलाई जाबिर इब्न नूहले, उनलाई मुबारक—अर्थात् इब्न फदाला—ले, उनलाई हसनले बयान गरे कि अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «मेरा दाजु जकरिय्यामाथि अल्लाहले कृपा गरून्! उहाँले आफ्नो सम्पत्तिका उत्तराधिकारीहरूको कस्तो चिन्ता गर्नुभएको थियो, जब उहाँले भन्नुभयो: “त्यसैले मलाई आफ्नो तर्फबाट एक संरक्षक प्रदान गर, जो मेरो उत्तराधिकारी होस् र यअ्कूबका सन्तानमध्येबाट पनि उत्तराधिकारी होस्।”» यी मुर्सल रिवायतहरू हुन्; तिनले सहीह रिवायतहरूको विरोध गर्दैनन्। अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

«र हे मेरा पालनकर्ता, उसलाई प्रसन्न पारिएको व्यक्ति बनाऊ» अर्थात्, तिमी र तिम्रा सृष्टिका दृष्टिमा प्रसन्न गराइएको व्यक्ति बनाऊ; तिमी उसलाई प्रेम गर र उसको धर्म तथा चरित्रका कारण आफ्ना सृष्टिहरूको हृदयमा पनि उसको प्रेम राखिदेऊ।

«उनले भने: हे मेरा पालनकर्ता! मेरा हड्डीहरू कमजोर भएका छन्» अर्थात्, म दुर्बल भएको छु र मेरो शक्ति क्षीण भएको छ। «र मेरो टाउकोका कपालहरू फुलेर सेता भएका छन्» अर्थात्, कालो कपालमा बुढ्यौलीको सेतोपन फैलिएको छ। इब्न दुरैदले आफ्नो कसीदामा भनेझैँ: “के तिमी मेरो टाउकोको रङ देख्दैनौ—अँध्यारोको घुम्टोमुनि बिहानको उज्यालोको धारजस्तो?

तिनीहरूको कालोमा सेतोपन यसरी फैलियो, जसरी घोँसका अङ्गारमा आगो फैलिन्छ।” यसको आशय, कमजोरी र बुढ्यौलीका बाहिरी तथा भित्री लक्षणहरू बताउनु हो। «हे मेरा पालनकर्ता! तिमीसँग प्रार्थना गरेर म निराश भएको छैन» अर्थात्, दुआ गर्दा तिमीले स्वीकार गरेकोबाहेक अरू केही मैले अनुभव गरेको छैन; मैले तिमीसँग जे मागेँ, त्यसमा तिमीले मलाई कहिल्यै फर्काएनौ।

«निश्चय नै मलाई आफ्नो मृत्युपछि आफन्त र नजिकका मानिसहरूका बारेमा भय छ»—बहुसंख्यक पाठकहरूले «अल-मवाली» को अन्तिम «या» मा फत्हा पढेका छन्, यसलाई कर्मकारक मानेर। अल-किसाईबाट भने «या» लाई साकिन पढिएको छ। कविले भनेका छन्: “उजाड मैदानमा तिनका हातहरू चाँदीका सिक्का साटिरहेका युवतीहरूका हातजस्ता देखिन्छन्।” अर्को कविले भने: “यस्तो युवक, जसले सूर्यसँग प्रतिस्पर्धा गरे सूर्यले आफ्नो घुम्टो फाल्थ्यो, र रातमा हिँड्ने चन्द्रमासँग प्रतिस्पर्धा गरे त्यसले आफ्नो हार फाल्थ्यो।”

अबू तम्माम हबीब इब्न औस अत-ताईको भनाइ पनि यही अर्थमा छ: “उसका लागि जाग्राम बसेर कविताहरूमा प्रतिस्पर्धा हुँदा मैले उसका काफियाहरू एकअर्कासँग लड्नेछन् भन्ठानेँ।”

मुजाहिद, कतादा र अस-सुद्दीले «अल-मवाली» भन्नाले पितृपक्षका नातेदारहरू अभिप्रेत भएको बताए। अबू सालिहले भने: दूरका नातेदारहरू। अमीरुल्-मुमिनीन उस्मान इब्न अफ्फान (रजियल्लाहु अन्हु) बाट उहाँले यसलाई «وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي» भनेर फा अक्षरमा तश्दीदसहित पढ्नुहुन्थ्यो भनी रिवायत गरिएको छ; यसको अर्थ हुन्छ: “मेरा मृत्युपछि मेरा पितृपक्षका नातेदारहरू थोरै हुनेछन्।” पहिलो पाठअनुसार, उहाँको डर यो थियो कि उहाँपछि उनीहरूले मानिसहरूमाथि खराब ढङ्गले शासन गर्नेछन्।

त्यसैले उहाँले आफ्नो मृत्युपछि नबी हुने सन्तान माग्नुभयो, जसले नबूवत र उहाँलाई अवतरित गरिने वाणीमार्फत उनीहरूको नेतृत्व गरोस्। उहाँले आफ्नो सम्पत्ति उनीहरूले उत्तराधिकारमा पाउनेछन् भन्ने डर गर्नुभएको होइन; किनकि नबीको मर्यादा र प्रतिष्ठा आफ्नो सम्पत्तिका विषयमा यति चिन्ता गर्ने र आफ्ना पितृपक्षका नातेदारहरूबाट सम्पत्ति रोक्न सन्तान माग्नेभन्दा धेरै उच्च हुन्छ।

दोस्रो कुरा, उहाँसँग सम्पत्ति थियो भन्ने उल्लेख छैन; उहाँ आफ्नै हातको कमाइबाट खाने सिकर्मी हुनुहुन्थ्यो। यस्ता मानिसले धेरै सम्पत्ति सञ्चय गर्दैनन्, विशेषतः नबीहरू त सांसारिक जीवनप्रति सबैभन्दा बढी विरक्त थिए। तेस्रो कुरा, सह़ीह़ैनमा विभिन्न सनदबाट यो प्रमाणित भएको छ कि अल्लाहका रसूल ﷺ ले भन्नुभयो: «हामी उत्तराधिकार छोड्दैनौँ; हामीले छोडेको कुरा सदक़ा हो।» तिर्मिजीको एक रिवायतमा सहीह सनदसहित छ: «हामी, नबीहरू, उत्तराधिकार छोड्दैनौँ।»

यस आधारमा «त्यसैले मलाई आफ्नो तर्फबाट एक संरक्षक प्रदान गर, जो मेरो उत्तराधिकारी होस्» भन्ने वचनलाई नबूवतको उत्तराधिकारका रूपमा लिनु अनिवार्य हुन्छ। त्यसैकारण उहाँले «र यअ्कूबका सन्तानमध्येबाट पनि उत्तराधिकारी होस्» भन्नुभयो। अल्लाह तआलाले भन्नुभएको छ: «सुलेमान दाऊदका उत्तराधिकारी भए»—अर्थात् नबूवतमा। यदि यहाँ सम्पत्तिको उत्तराधिकार अभिप्रेत भएको भए, उहाँलाई आफ्ना दाजुभाइहरूमध्ये विशेष रूपमा उल्लेख गरिने थिएन, र यसबारे बताउनुमा कुनै खास लाभ पनि हुने थिएन; किनकि सबै धर्म र समुदायमा सन्तानले आफ्ना पिताको उत्तराधिकार पाउँछ भन्ने कुरा स्थापित छ।

त्यसैले यो विशेष प्रकारको उत्तराधिकार नभएको भए यसको सूचना दिइने थिएन। यी सबै कुराले हदीसमा सहीह रूपमा आएको यस भनाइलाई पुष्टि गर्छ: «हामी, नबीहरू, उत्तराधिकार छोड्दैनौँ; हामीले छोडेको कुरा सदक़ा हो।» (अन-नम्ल: १६)।

अल्-बगवीको तफ्सिर

«उनले भने: हे मेरा पालनकर्ता! मेरा हड्डीहरू कमजोर भएका छन्» अर्थात् बुढ्यौलीका कारण दुर्बल र कोमल भएका छन्। कतादाले भने: उहाँले दाँत झरेको गुनासो गर्नुभयो। «र मेरो टाउकोका कपालहरू फुलेर सेता भएका छन्» अर्थात् टाउकोका कपाल सेता भएका छन्।

«शैबन» अर्थात् पूरै सेतोपन। «हे मेरा पालनकर्ता! तिमीसँग प्रार्थना गरेर म निराश भएको छैन» अर्थात्, विगतमा तिमीले मलाई प्रार्थना गर्दा स्वीकार गर्ने बानी गराएका छौ र मलाई कहिल्यै निराश पारेका छैनौ। अर्को भनाइअनुसार यसको अर्थ हो: जब तिमीले मलाई ईमानतर्फ बोलायौ, मैले ईमान ल्याएँ र ईमान त्यागेर दुर्भाग्यमा परिनँ।

«जो मेरो उत्तराधिकारी होस् र यअ्कूबका सन्तानमध्येबाट पनि उत्तराधिकारी होस्»—अबू अम्र र अल-किसाईले दुवै ठाउँमा «थ» लाई जज़्मसहित पढेका छन्; यो दुआको जवाफ हो। अरू पाठकहरूले रफ़्असहित पढेका छन्; यसलाई अवस्था वा विशेषण मानिएको छ, अर्थात्, उत्तराधिकारी हुने संरक्षक। उत्तराधिकारको अर्थबारे विद्वानहरूको मतभेद छ। हसनले भने: यसको अर्थ, उसले मेरो सम्पत्ति उत्तराधिकारमा पाओस् र यअ्कूबका सन्तानबाट नबूवत तथा अहबारको पद उत्तराधिकारमा पाओस्।

अर्को भनाइअनुसार, यहाँ नबूवत र ज्ञानको उत्तराधिकार अभिप्रेत छ। अर्को भनाइअनुसार, अहबारको पदको उत्तराधिकार अभिप्रेत छ, किनकि जकरिय्या अहबारका प्रमुख हुनुहुन्थ्यो। अज-जज्जाजले भने: यसलाई सम्पत्तिबाहेक अरू उत्तराधिकारका रूपमा लिनु उचित हुन्छ; किनकि जकरिय्या जस्ता नबीले आफ्ना काकाका छोराहरूले आफ्नो सम्पत्ति उत्तराधिकारमा पाउने कुरामा चिन्ता गर्नु असम्भवजस्तै हो। यसको आशय, उहाँले आफ्ना काकाका छोराहरूबाट अल्लाहको धर्म नष्ट हुने र त्यसका नियमहरू बदलिने डर गर्नुभएको थियो।

उहाँले बनी इस्राईलमा धर्म बदलिएको र नबीहरू मारिएको देख्नुभएको थियो। त्यसैले उहाँले आफ्नो समुदायप्रति भरोसा गर्न सक्ने, उहाँको नबूवत र ज्ञानको उत्तराधिकारी बन्ने धर्मी संरक्षक माग्नुभयो, ताकि धर्म नष्ट नहोस्। यही इब्न अब्बास (रजियल्लाहु अन्हुमा) बाट अताको भनाइको अर्थ हो।

«र हे मेरा पालनकर्ता, उसलाई प्रसन्न पारिएको व्यक्ति बनाऊ» अर्थात्, पुण्यवान्, धर्मपरायण र प्रसन्न पारिएको व्यक्ति बनाऊ।

«निश्चय नै मलाई आफन्त र नजिकका मानिसहरूका बारेमा भय छ»। «अल-मवाली» भन्नाले काकाका छोराहरू हुन्। मुजाहिदले भने: पितृपक्षका नातेदारहरू। अबू सालिहले भने: दूरका नातेदारहरू। अल-कल्बीले भने: उत्तराधिकारीहरू। «मेरो मृत्युपछि» अर्थात्, मेरो मृत्यु भइसकेपछि।

इब्न कसीरले «मिन वरा’ई» को «या» मा फत्हा पढेका छन्; अरूले त्यसलाई साकिन पढेका छन्। «मेरी पत्नी बाँझी छिन्» अर्थात्, उनले सन्तान जन्माउँदिनन्। «त्यसैले मलाई आफ्नो तर्फबाट» अर्थात्, आफ्नै तर्फबाट मलाई प्रदान गर। «एक संरक्षक» अर्थात्, एक छोरा।