Pygamberiň salyh nesil dilegi
رَبِّ إِنِّي، وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي، وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ. رَبِّ شَقِيًّا، وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ، وَرَائِي، وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا، فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ، وَلِيًّا يَرِثُنِي، وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ، وَاجْعَلْهُ. رَبِّ رَضِيًّا.
رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا
Audio ýazgyny ýükläp bolmady. Soňrak gaýtadan synanyşyň.
Rabbim! Hakykatdan-da, süňklerim menden ejizledi, kelläm bolsa çal saçdan agardy. Eý, Rabbim, Saňa eden dogam sebäpli men öň hiç haçan betbagt bolmadym. Men özümden soň geljek garyndaşlarymdan howatyr edýärin, aýalym bolsa önelgesizdir. Maňa Öz huzuryňdan bir mirasdüşer bagyşla; ol menden we Ýakubyň maşgalasyndan miras alsyn. Eý, Rabbim, ony razy bolunan et.
Doga beden ejizligini beýan etmek (lisan al-hal) bilen başlanýar; onda «hab li» (لِي هَبْ — maňa bagyşla) we «ij‘alhu» (اجْعَلْهُ — ony et) dileg görnüşleri ulanylýar. Bu beden kuwwaty gaçan we garrylyk gelen wagty salyh nesil dilemegiň nusgasydyr.
Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri
«Ol menden miras alar we Ýakubyň maşgalasyndan miras alar. Eý, Rabbim, ony razy bolunan et» diýmek, ýagny ony Seniň razy bolýan we gullaryňa söýdürýän salyh guluň et diýmekdir. Netijede, ol Alladan özünden soň ýaşap galjak, öz ornuny tutjak, erkek, salyh perzent sorady; ol Allanyň hem, adamlaryň hem razy bolýan pygamberi bolsun diýip dileg etdi. Perzentleriň iň ýagşysy şudur.
Guluňa salyh, ajaýyp ahlaklary we öwülýän häsiýetleri özünde jemleýän perzent bermek Allanyň rahmetindendir. Şonda onuň Rabbi oňa rehim etdi we dogasyny kabul etdi.
«Eý, Rabbim, süňklerim menden ejizledi» diýmek, ýagny süňkler gowşady we güýçden gaçdy. Bedeniň daýanjy bolan süňkler gowşasa, bedeniň galan agzalary hem gowşar. «Kelle saçym agardy» diýmek, sebäbi çal saç ejizligiň we garrylygyň alamatydyr; ölümiň habarçysy, öňünden gelýän alamaty we duýduryşydyr. Ol Alladan ejizligini we ukypsyzlygyny ýatlap dileg etdi.
Bu Allanyň iň söýýän ýakynlaşma ýollaryndan biridir, çünki ol adamyň öz güýjünden we kuwwatyndan ýüz öwrüp, kalbyny Allanyň güýjüne we kuwwatyna baglaýandygyny görkezýär. «Eý, Rabbim, Saňa eden dogam sebäpli öň hiç haçan betbagt bolmadym» diýmek, ýagny, eý, Rabbim, Sen meni hiç haçan boş gaýtarmadyň, jogapsyz ýa-da mahrum goýup görmediň. Sen maňa hemişe mähirli bolduň we dogalaryma jogap berdiň; Lutfuň yzygiderli üstüme indi, ýagşylygyň maňa ýetip durdy. Bu, Allanyň ozal beren nygmatlaryny we öňki dogalaryna beren jogaplaryny ýatlap, Oňa ýalbarma bolup durýar.
Ol ozal ýagşylyk eden Zatdan, soňundan hem ýagşylygyny doly etmegini sorady.
«Men özümden soň geljek garyndaşlarymdan howatyr edýärin» diýmek, ýagny, özüm ölenden soň Ysraýyl ogullarynyň başyna geçjekleriň Seniň diniňi doly berjaý etmezliginden we gullaryňy Saňa çagyrmazlygyndan gorkýaryn. Görnüşinden, ol olaryň arasynda dinde ýolbaşçylyk etmäge mynasyp hiç kimi görmändir. Bu Zakariýanyň (aleýhissalam) rehim-şepagatyny we ýagşy niýetini görkezýär. Onuň perzent soramagy başgalaryň diňe dünýewi bähbit üçin perzent isleýşi ýaly däldi; onuň maksady diniň bähbidini goramak we onuň ýitip gitmeginden gorkmakdy.
Ol başga adamlaryň bu işe ýaramly däldigini gördi. Onuň maşgalasy din bilen tanalýan, pygamberlik ojagy we haýyrlylygyň gözbaşydy. Şonuň üçin ol Alladan özünden soň dini dowam etdirjek perzent bermegini sorady. Şeýle hem aýalynyň önelgesizdigini, ýagny asla çaga dogurmaýandygyny aýtdy.
Özüniň bolsa örän garrylyk ýaşyna ýetendigini, şonda höwes-kuwwatyň we perzentli bolmagyň seýrek duşýandygyny arz etdi. «Maňa Öz huzuryňdan bir ýakyn mirasdüşer bagyşla» diýmekdäki mirasdüşerlik din mirasdüşerligidir, pygamberligiň, ylmyň we amalyň miras galmagydyr.
Imam Ibn Kesiriň tefsiri
Mujahid «Ol menden miras alar we Ýakubyň maşgalasyndan miras alar» diýen söz barada: «Onuň miras aljagy ylymdyr. Zakariýa bolsa Ýakubyň neslindendi» diýdi. Haşim şeýle diýdi: «Ysmaýyl ibn Abu Halyddan, ol Abu Salyhdan bu aýat barada habar berdi. Abu Salyh: “Ol, atalary ýaly, pygamber bolup biler” diýdi».
Abdurrezzak Ma‘meriň, onuň Katadanyň, onuň bolsa Hasanyň sözünden habar berdi: «Ol onuň pygamberligini we ylmyny miras alar». Suddi: «Ol meniň pygamberligimi we Ýakubyň maşgalasynyň pygamberligini miras alar» diýdi. Malik Zeyd ibn Aslamdan «Ýakubyň maşgalasyndan miras alar» diýen söz barada: «Olaryň pygamberligini» diýendigini rowaýat etdi. Jäbir ibn Nuh bilen Ýezid ibn Harun ikisi-de Ysmaýyl ibn Abu Halyddan, ol Abu Salyhdan bu aýat barada: «Ol meniň malymy miras alar, Ýakubyň maşgalasyndan bolsa pygamberligi miras alar» diýenini habar berdiler. Ibn Jerir öz tefsirinde şu garaýşy saýlap aldy.
Abdurrezzak Ma‘meriň, onuň Katadanyň sözünden habar berdi: «Allanyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem): “Allah Zakariýa rehim etsin! Onuň mirasdüşerleri nähili azdy! Allah Lut’a-da rehim etsin! Ol, hakykatdan hem, berk bir daýanja sygynýardy” diýdi».
Ibn Jerir Abu Kuraýbyň, onuň Jäbir ibn Nuhuň, onuň bolsa Mubarak ibn Fadalanyň üsti bilen Hasanyň şeýle diýenini habar berdi: «Allanyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem): “Doganym Zakariýa rehim etsin! ‘Maňa Öz huzuryňdan bir mirasdüşer bagyşla, ol menden miras alsyn we Ýakubyň maşgalasyndan miras alsyn’ diýip durka, malyna mirasdüşerleriň näçeräkdi!” diýdi». Bular mursal hadyslardyr; olar sahyh hadyslara garşy gelmeýär. Allah has gowy bilýändir.
«Eý, Rabbim, ony razy bolunan et» diýmek, ýagny ony Seniň hem, ýaradanlaryň hem razy bolýan, söýýän we ýaradanlaryna söýdürýän bir adam et.
«Rabbim, süňklerim menden ejizledi» diýmek, güýçlerim gowşap, kuwwatym gaçdy diýmekdir. «Kelle saçym agardy» diýmek, garry saçlar gara saçlaryň arasynda ot ýaly tutaşdy diýmekdir. Ibn Dureýd özüniň «Maqsura» eserinde şeýle diýýär: “Garaňkylygyň eteginde säheriň zolak saçynyň reňkine meňzeýän başymy görýärsiňmi? Olaryň gara saçlarynyň arasynda agaran saç, sazak kömründe ot tutaşan ýaly lowlaýar.”
Munuň bilen ejizlik we garrylyk, olaryň daşardan we içerden görünýän alamatlary göz öňünde tutulýar. «Eý, Rabbim, Saňa eden dogam sebäpli betbagt bolmadym» diýmek, dogada Senden diňe kabul edişligi görendigimdir; senden islän zadymda Sen meni hiç haçan yzyna gaýtarmadyň.
«Men özümden soň geljek garyndaşlarymdan howatyr edýärin» diýen aýatdaky «mawali» sözüniň «ýa» harpy köpleriň okalyşynda üstün bilen okalyp, ol sözlemde doldurgyçdyr. Kisai bolsa şahyr aýdyşyndaky ýaly, «ýa» harpy sakin okalýandygyny aýdypdyr: “Ýerde olaryň elleri, kagyz pul paýlaşýan gyzlaryň ellerine meňzeýär.” Başga bir şahyr hem şeýle diýýär: “Gün bilen bäsleşjek ýigit bolsa, Gün örtügini taşlardy; gijede ýolagçy Aý bilen bäsleşse, Aý hem bileziklerini taşlardy.”
Abu Tammam Habib ibn Aws at-Taýynyň şu setiri hem şoňa degişlidir: “Ol üçin gijäni daň atýança oýalykda geçirip, goşgulardaky kapyýalar biri-biri bilen uruşjak ýaly boldy.”
Mujahid, Katada we Suddi «mawali» sözüniň «garyndaş topary» manysyndadygyny aýtdylar. Abu Salyh «kalala», ýagny ýakyn däl garyndaşlar diýdi. Emir al-mu’minin Osman ibn Affanyň (Allah ondan razy bolsun) «Men özümden soň geljek garyndaşlarymdan howatyr edýärin» diýip, fä harpyny şedde bilen okandygy rowaýat edilýär; bu okalyş «meniň garyndaşlarym menden soň azaldy» diýmekdir.
Ilkinji okalyşa görä, onuň gorkusy, özünden soň garyndaşlarynyň adamlara erbet ýol bilen ýolbaşçylyk etmeginden boldy. Şonuň üçin ol Alladan özünden soň pygamberligi we oňa wahyý edilýän zatlar arkaly adamlary dolandyrjak bir perzent sorady. Onuň gorkusy garyndaşlarynyň malyna mirasdar bolmagyndan däldi. Çünki pygamberiň mertebesi we derejesi onuň maly üçin şeýle bir alada edip, garyndaşlarynyň miras almagyndan çekinip, özüne perzent berilmegini we malyň garyndaşlaryna däl-de, perzente galmagyny dilejek derejede däldir.
Munuň başga bir sebäbi hem bar: onuň mal-mülküniň bardygy aýdylmandyr; ol öz eliniň zähmeti bilen gazanç edýän agaç ussasydy. Şeýle adam, aýratyn-da dünýäden iň ýüz öwrýän adamlar bolan pygamberler, mal ýygnamaz. Üçünji sebäbi bolsa, iki Sahihde hem birnäçe ýol bilen tassyklanan hadysdyr: Allanyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem): «Biz miras galdyrmaýarys; galdyran zadymyz sadakadyr» diýdi. Tirmiziniň sahyh isnad bilen getiren bir rowaýatynda: «Biz, pygamberler jemagaty, miras galdyrmaýarys» diýilýär.
Şu sebäpli «Maňa Öz huzuryňdan bir mirasdüşer bagyşla, ol menden miras alsyn» diýen sözi pygamberlik mirasy diýip düşündirmek zerurdyr. Şonuň üçin hem «Ýakubyň maşgalasyndan miras alsyn» diýdi. Beýik Allah: «Süleýman Dawudyň mirasçysy boldy» (Naml, 16) diýýär. Bu ýerde miras pygamberlikdir.
Eger mal mirasy göz öňünde tutulan bolsa, ony doganlarynyň arasyndan aýratynlykda diňe oňa degişli etmezdi. Şeýle hem bu barada habar bermegiň kän bir peýdasy bolmazdy, çünki ähli şerigatlarda we dinlerde perzendiň atasyna mirasdar bolýandygy mälimdir. Diňe bu aýratyn bir miras bolany üçin, ol barada habar berildi. Bularyň hemmesini şu sahyh hadys tassyklaýar: «Biz, pygamberler jemagaty, miras galdyrmaýarys; galdyran zadymyz sadakadyr» (Naml, 16).
Bagawiniň tefsiri
«Ol: “Rabbim, süňklerim ejizledi” diýdi» diýmek, garrylykdan gowşap, inçeldi diýmekdir. Katada: «Dişlerimiň düşendigini arz etdi» diýdi. «Kelle saçym agardy» diýmek, kelle saçynyň ak bolmagydyr. «Çal saçdan» diýmek, garrylykdan doly ak bolmagydyr.
«Eý, Rabbim, Saňa eden dogam sebäpli betbagt bolmadym» diýmek, ozal dogalaryma jogap bermegi endik etdiň, meni lapykeç etmediň diýmekdir. Başga bir düşündirişe görä, Sen meni imana çagyranyňda men iman etdim, iman etmezlik sebäpli betbagt bolmadym diýmekdir.
«Ol menden miras alar we Ýakubyň maşgalasyndan miras alar» diýen aýatdaky iki «ýarithu» sözüni Abu Amr bilen Kisai doga-jogap görnüşinde jazm bilen, beýlekiler bolsa hal ýa-da sypat hökmünde raf‘ bilen okadylar, ýagny «miras alýan bir mirasdüşer» diýmekdir. Bu mirasyň manysy barada dürli garaýyşlar bar. Hasan: «Ol meniň malymy, Ýakubyň maşgalasyndan bolsa pygamberligi we baş ruhanylygy miras alar» diýdi. Başga bir garaýşa görä, pygamberligi we ylmy miras alar.
Ýene bir garaýşa görä, baş ruhanylygyň mirasyny göz öňünde tutdy, çünki Zakariýa baş ruhanylaryň ýolbaşçysydy. Zajjaj: «Muny maldan başga miras diýip düşündirmek has dogrudyr. Çünki Zakariýanyň, pygamberleriň biri hökmünde, doganoglanlarynyň onuň malyny miras almagyndan howatyr etmegi örän ýalňyş görünýär» diýdi.
Munuň manysy: ol doganoglanlarynyň Ysraýyl ogullarynyň arasynda Allahyň dinini ýitirmeginden we hökümlerini üýtgetmeginden howatyr etdi. Çünki Ysraýyl ogullarynyň diniňi üýtgedendigini we pygamberleri öldürendigini görüpdi. Şonuň üçin ymmatyny ynanyp biljek salyh mirasdüşer bermegini, diniň ýitmezligi üçin onuň pygamberligini we ylmyny miras almagyny Rabbinden sorady. Bu Atynyň Ibn Abbasdan (Allah ikisinden razy bolsun) rowaýat eden sözleriniň manysydyr.
«Eý, Rabbim, ony razy bolunan et» diýmek, ýagny ony ýagşy, takwa we razy bolunan et.
«Men garyndaşlarymdan howatyr edýärin» diýen sözde «mawali» — doganoglanlarydyr. Mujahid: «Garyndaş topary» diýdi. Abu Salyh: «Kalala» diýdi. Kalbi: «Mirasdarlar» diýdi. «Özümden soň» diýmek, men ölenden soň diýmekdir. Ibn Kesir «wara’i» sözüniň «ýa» harpy üstün bilen okady, beýlekiler bolsa ony sakin okadylar.
«Aýalym önelgesiz» diýmek, ol çaga dogurmaýar. «Öz huzuryňdan bagyşla» diýmek, Özüňden maňa ber diýmekdir. «Bir ýakyn mirasdüşer» diýmek, ogul diýmekdir.
«Sahih al-Buhari»de (№ 3087) Pygamberden (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle rowaýat edilýär: «Biz, pygamberler, miras galdyrmaýarys. Galdyrýan zadymyz sadakadyr».