સંતાન માટે દુઆ અને આશા

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

“તે મારો વારસદાર બને અને યાકૂબના કુટુંબમાંથી પણ વારસો મેળવે, અને હે મારા રબ, તેને પ્રસન્નપાત્ર બનાવ.” એટલે કે, એવો નેક બંદો બનાવ જેને તું રાજી થાય અને પોતાના બંદાઓના દિલમાં પ્રિય બનાવે. સારાંશ એ છે કે તેમણે અલ્લાહ પાસે એવો પુત્ર માગ્યો જે તેમના મૃત્યુ પછી જીવતો રહે, તેમના પછી તેમના સ્થાન પર આવે અને અલ્લાહ તથા તેની મખલૂકને પસંદ પડે એવો નબી બને. સંતાનમાં આ સૌથી ઉત્તમ બાબત છે.

અલ્લાહ પોતાના બંદા પર રહેમ કરે છે જ્યારે તેને એવું નેક સંતાન આપે છે જેમાં ઉત્તમ નૈતિક ગુણો અને પ્રશંસનીય સ્વભાવ એકત્ર થયેલા હોય. તેથી તેમના રબે તેમના પર રહેમ કર્યો અને તેમની દુઆ કબૂલ કરી.

“હે મારા રબ! મારી હાડકાં નબળાં પડી ગયાં છે.” એટલે કે, તે નબળાં અને કમજોર થઈ ગયાં છે. શરીરનો આધાર હાડકાં છે; જ્યારે હાડકાં નબળાં પડે, ત્યારે શરીરના બીજા અંગો પણ નબળાં પડે છે. “અને માથું સફેદ વાળથી ભડકી ઊઠ્યું છે.” કારણ કે સફેદ વાળ નબળાઈ અને વૃદ્ધાવસ્થાની નિશાની છે; તે મૃત્યુનો સંદેશવાહક, તેની આગમનની સૂચના અને ચેતવણી છે.

તેમણે પોતાની નબળાઈ અને અશક્તિનો ઉલ્લેખ કરીને અલ્લાહ સમક્ષ વિનંતી કરી. આ અલ્લાહને પ્રિય માધ્યમોમાંનું એક છે, કેમ કે તે પોતાની શક્તિ અને સામર્થ્યથી સંપૂર્ણ રીતે અળગા થઈ અલ્લાહની શક્તિ અને સામર્થ્ય પર દિલનો આધાર દર્શાવે છે. “અને હે મારા રબ, તને દુઆ કરીને હું ક્યારેય નિરાશ થયો નથી.” એટલે કે, હે મારા રબ, તેં મને ક્યારેય ખાલી હાથે પાછો મોકલ્યો નથી કે જવાબથી વંચિત રાખ્યો નથી; તું હંમેશાં મારા પર કૃપાળુ રહ્યો છે, મારી દુઆનો જવાબ આપતો રહ્યો છે, તારી કૃપાઓ સતત મારા પર વરસતી રહી છે અને તારી ભલાઈ મારા સુધી પહોંચતી રહી છે.

આ અલ્લાહે અગાઉ તેમના પર કરેલી કૃપા અને તેમની પહેલાંની દુઆઓ કબૂલ કરવા દ્વારા અલ્લાહ સમક્ષ વિનંતી કરવી છે. આમ, તેમણે અગાઉ ઉપકાર કરનાર પાસે વિનંતી કરી કે તે આગળ પણ પોતાની કૃપા પૂર્ણ કરે.

“અને મને મારા પછી વારસદારોનો ભય છે.” એટલે કે, મારા મૃત્યુ પછી ઇઝરાઇલના સંતાનોની આગેવાની કરનારા લોકો વિશે મને ભય છે કે તેઓ તારા ધર્મની યોગ્ય રીતે સ્થાપના નહીં કરે અને તારા બંદાઓને તારી તરફ નહીં બોલાવે. આ શબ્દોથી જણાય છે કે તેમને તે લોકોમાં કોઈ એવું દેખાતું નહોતું જે ધર્મમાં આગેવાની માટે લાયક હોય. આ ઝકરિયા અ.

સ. ની કરુણા અને તેમની શુભેચ્છા દર્શાવે છે. તેમણે સંતાન માગ્યું તે બીજા લોકોની જેમ માત્ર દુન્યવી લાભ માટે નહોતું; તેમનો હેતુ ધર્મના હિતની રક્ષા અને તેના લુપ્ત થવાનો ભય હતો. તેમણે બીજાઓને આ કાર્ય માટે અયોગ્ય જોયા. તેમનું ઘર ધર્મમાં જાણીતાં ઘરોમાંનું હતું, રિસાલતનું કેન્દ્ર અને ભલાઈની આશા રાખી શકાય એવું સ્થાન હતું.

તેથી તેમણે અલ્લાહને દુઆ કરી કે તેમને એવો પુત્ર આપે જે તેમના પછી ધર્મની જવાબદારી સંભાળે. તેમણે ફરિયાદ કરી કે તેમની પત્ની વંધ્યા છે, એટલે કે તે સંતાનને જન્મ આપતી નથી; અને તેઓ પોતે અત્યંત વૃદ્ધાવસ્થાએ પહોંચી ગયા છે, એટલે એવી ઉંમરે જ્યાં કામેચ્છા અને સંતાન થવું અસામાન્ય હોય છે. “તેથી મને તારી પાસેથી એક વારસદાર અર્પણ કર.” અહીં વારસો ધર્મની આગેવાની, નબૂવતનો વારસો, જ્ઞાન અને અમલનો વારસો છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

મુજાહિદે “તે મારો વારસદાર બને અને યાકૂબના કુટુંબમાંથી પણ વારસો મેળવે” એ વચન અંગે કહ્યું: “તેમનો વારસો જ્ઞાન હતો; અને ઝકરિયા યાકૂબના વંશજોમાંના હતા.” હુશૈમે કહ્યું: અમને ઇસ્માઈલ બિન અબી ખાલિદે અબૂ સાલિહ પાસેથી વર્ણન કર્યું કે આ વચન અંગે તેમણે કહ્યું: “તે નબી બની શકે, જેમ તેના પૂર્વજો નબી હતા.” અબ્દુર્રઝ્ઝાકે મઅ્મર દ્વારા, કતાદા પાસેથી અને તેમણે હસન પાસેથી વર્ણન કર્યું કે તેનો અર્થ: “તે તેમની નબૂવત અને જ્ઞાનનો વારસદાર બને.” સુદ્દીએ કહ્યું: “તે મારી નબૂવત અને યાકૂબના કુટુંબની નબૂવતનો વારસદાર બને.”

માલિકે ઝૈદ બિન અસ્લમ પાસેથી વર્ણન કર્યું કે “અને યાકૂબના કુટુંબમાંથી પણ વારસો મેળવે” તેનો અર્થ તેમની નબૂવત છે. જાબિર બિન નૂહ અને યઝીદ બિન હારૂન—બંનેએ ઇસ્માઈલ બિન અબી ખાલિદ દ્વારા અબૂ સાલિહ પાસેથી આ વચન અંગે વર્ણન કર્યું કે તેમણે કહ્યું: “તે મારી સંપત્તિનો વારસદાર બને અને યાકૂબના કુટુંબમાંથી નબૂવતનો વારસદાર બને.” ઇબ્ન જરીરે પોતાની તફસીરમાં આ મત પસંદ કર્યો છે.

અબ્દુર્રઝ્ઝાકે કહ્યું: અમને મઅ્મરે કતાદા પાસેથી વર્ણન કર્યું કે અલ્લાહના રસૂલે ﷺ કહ્યું: “અલ્લાહ ઝકરિયા પર રહેમ કરે! તેમના માટે કેવા વારસદારો હતા! અને અલ્લાહ લૂત પર રહેમ કરે! તેઓ તો મજબૂત આધાર તરફ આશરો લેતા હતા.” ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અમને અબૂ કુરૈબે વર્ણન કર્યું, તેમણે જાબિર બિન નૂહ પાસેથી, તેમણે મુબારક—એટલે કે ઇબ્ન ફઝાલા—પાસેથી અને તેમણે હસન પાસેથી વર્ણન કર્યું કે અલ્લાહના રસૂલે ﷺ કહ્યું: “અલ્લાહ મારા ભાઈ ઝકરિયા પર રહેમ કરે!

તેમની સંપત્તિના વારસદારો અંગે તેમને શું ચિંતા હતી, જ્યારે તેઓ કહેતા હતા: ‘તેથી મને તારી પાસેથી એવો વારસદાર અર્પણ કર, જે મારો વારસદાર બને અને યાકૂબના કુટુંબમાંથી પણ વારસો મેળવે’?” આ બંને મુર્સલ રિવાયતો છે અને સાહીહ રિવાયતોની સામે દલીલ બની શકતી નથી. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

“અને હે મારા રબ, તેને પ્રસન્નપાત્ર બનાવ” એટલે કે, તારી પાસે અને તારી મખલૂક પાસે તેને પસંદપાત્ર બનાવ; તું તેને પ્રેમ કર અને તારી મખલૂકના દિલમાં પણ તેના પ્રત્યે પ્રેમ પેદા કર, તેના દીન અને તેના સ્વભાવને કારણે.

“તેમણે કહ્યું: ‘હે મારા રબ! મારી હાડકાં નબળાં પડી ગયાં છે.’” એટલે કે, હું નબળો પડી ગયો છું અને મારી શક્તિઓ ક્ષીણ થઈ ગઈ છે. “અને માથું સફેદ વાળથી ભડકી ઊઠ્યું છે.” એટલે કે, કાળાં વાળમાં વૃદ્ધાવસ્થાની સફેદી આગની જેમ ફેલાઈ ગઈ છે.

જેમ ઇબ્ન દુરૈદે પોતાની કસીદામાં કહ્યું છે: “શું તું જોતો નથી કે મારું માથું—તેનો રંગ—અંધકારના છેડાઓની નીચે પ્રભાતની લટ જેવો થઈ ગયો છે? તેમના કાળા વાળમાં સફેદી એવી રીતે ફેલાઈ કે જાણે ગઝાના અંગારામાં આગ ભડકી હોય.” અહીં હેતુ નબળાઈ અને વૃદ્ધાવસ્થા તથા તેની દેખાતી અને છુપાયેલી નિશાનીઓનો ઉલ્લેખ કરવાનો છે. “અને હે મારા રબ, તને દુઆ કરીને હું ક્યારેય નિરાશ થયો નથી.”

એટલે કે, તારી પાસે દુઆ કરું ત્યારે મને તારા તરફથી હંમેશાં સ્વીકૃતિ જ મળી છે; મેં જે માગ્યું તેમાં તેં મને ક્યારેય પાછો વાળ્યો નથી.

“અને મને મારા પછી વારસદારોનો ભય છે.” મોટા ભાગના કિરાઅતકારોએ “અલ-મવાલી” શબ્દમાં “યા” પર ઝબર સાથે વાંચ્યું છે, જેથી તે કર્મ બને છે. કિસાઈથી “યા”ને સુકૂન સાથે વાંચવાનું પણ વર્ણવાયું છે. એક કવિએ કહ્યું: “જાણે મેદાનની ધૂળ પર તેમના હાથ, કાગળના પાનાં આપલે કરતી યુવતીઓના હાથ હોય.”

બીજા કવિએ કહ્યું: “એવો યુવાન કે જો તે સૂર્ય સાથે સ્પર્ધા કરે તો સૂર્ય પોતાનો પડદો ઉતારી નાખે; અને જો રાતે ફરતા ચંદ્ર સાથે સ્પર્ધા કરે તો ચંદ્ર પોતાના ગળાના આભૂષણો ઉતારી નાખે.” અબૂ તમ્મામ હબીબ બિન ઔસ તાઈનું આ વચન પણ એ જ અર્થમાં છે: “તેના માટે રાતભર જાગીને કવિતા રચતાં કવિતાના કાફિયા પણ એકબીજા સાથે લડશે એવું મને લાગ્યું.” મુજાહિદ, કતાદા અને સુદ્દીએ કહ્યું કે “મવાલી”થી અર્થ પિતૃપક્ષના સગાંઓ છે. અબૂ સાલિહે કહ્યું: કલાલા—એટલે કે, નજીકના પિતૃપક્ષીય વારસદારો.

અમીરુલ મોમિનીન ઉસ્માન બિન અફ્ફાન رضي الله عنه પાસેથી વર્ણવાયું છે કે તેઓ તેને “અને મને મારા પછીના સગાંઓ ઓછા થઈ જવાનો ભય છે” એવા અર્થમાં તશ્દીદવાળા “ફા” સાથે વાંચતા હતા.

પહેલા કિરાઅત મુજબ તેમના ભયનો અર્થ એ હતો કે તેમને ડર હતો કે તેમના પછી આ સગાંઓ લોકો સાથે ખરાબ વર્તન કરશે. તેથી તેમણે અલ્લાહ પાસે એવો પુત્ર માગ્યો જે તેમના પછી નબી બને અને પોતાની નબૂવત તથા વહી દ્વારા લોકોનું સંચાલન કરે. આ બાબતમાં તેમની દુઆ કબૂલ થઈ. તેમનો ભય એ નહોતો કે વારસદારો તેમની સંપત્તિ લઈ લેશે; કારણ કે નબીનો દરજ્જો અને માન એટલો ઊંચો હોય છે કે તેઓ પોતાની સંપત્તિ અંગે આટલી હદ સુધી ચિંતિત થાય કે તેમના પિતૃપક્ષના સગાંઓને વારસો મળે તે નાપસંદ કરે અને તેમની જગ્યાએ વારસો મેળવે એવો પુત્ર માગે. આ એક કારણ છે.

બીજું કારણ એ છે કે તેમણે સંપત્તિવાન હોવાનો ઉલ્લેખ કર્યો નથી; તેઓ સુથાર હતા અને પોતાના હાથની કમાણીમાંથી ખાતા હતા. આવા માણસ પાસે સંપત્તિ એકઠી થતી નથી, ખાસ કરીને નબીઓ પાસે તો નહીં; તેઓ દુનિયાથી સૌથી વધુ નિરાસક્ત હતા.

ત્રીજું કારણ એ છે કે બંને સાહીહ ગ્રંથોમાં અનેક માર્ગોથી સાબિત છે કે અલ્લાહના રસૂલે ﷺ કહ્યું: “અમે વારસો છોડતા નથી; અમે જે છોડી જઈએ તે સદકો છે.” તિર્મિઝીમાં સાહીહ સનદ સાથે આ શબ્દો પણ છે: “અમે નબીઓનો સમૂહ વારસો છોડતા નથી.” આ આધારે “તેથી મને તારી પાસેથી એવો વારસદાર અર્પણ કર, જે મારો વારસદાર બને”નો અર્થ નબૂવતનો વારસો જ થાય છે. તેથી તેમણે કહ્યું: “અને યાકૂબના કુટુંબમાંથી પણ વારસો મેળવે.”

અલ્લાહે કહ્યું છે: “અને સુલૈમાને દાઉદનો વારસો મેળવ્યો” (અન્-નમ્લ, ૨૭:૧૬), એટલે કે નબૂવતમાં તેમનો વારસો મેળવ્યો. જો આ સંપત્તિનો વારસો હોત, તો તેમને તેમના ભાઈઓમાં ખાસ ઉલ્લેખવામાં ન આવ્યા હોત; અને તેની જાણ કરવાથી કોઈ વિશેષ લાભ પણ ન હોત, કારણ કે દરેક ધર્મ અને કાયદામાં સંતાન પિતાની સંપત્તિનો વારસદાર બને છે—આ બાબત જાણીતી અને સ્થાપિત છે. જો તે વિશિષ્ટ પ્રકારનો વારસો ન હોત, તો અલ્લાહ તેનો ઉલ્લેખ ન કરત. આ બધું હદીસમાં સાબિત થયેલી વાતને વધુ મજબૂત કરે છે: “અમે નબીઓનો સમૂહ વારસો છોડતા નથી; અમે જે છોડી જઈએ તે સદકો છે.” (અન્-નમ્લ, ૨૭:૧૬)

અલ-બગવીની તફસીર

“તેમણે કહ્યું: ‘હે મારા રબ! મારી હાડકાં નબળાં પડી ગયાં છે.’” એટલે કે, વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે તે નબળાં અને કમજોર થઈ ગયાં છે. કતાદાએ કહ્યું: તેમણે દાંત પડી જવાની ફરિયાદ કરી. “અને માથું” એટલે માથાના વાળ સફેદ થઈ ગયા. “સફેદ વાળથી” એટલે કે, વૃદ્ધાવસ્થાની સફેદીથી.

“અને હે મારા રબ, તને દુઆ કરીને હું ક્યારેય નિરાશ થયો નથી.” તેમનો કહેવાનો અર્થ હતો: અગાઉ તું મને દુઆનો જવાબ આપવાની ટેવ ધરાવતો રહ્યો છે અને મને ક્યારેય નિરાશ કર્યો નથી. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ આ છે: જ્યારે તેં મને ઈમાન તરફ બોલાવ્યો, ત્યારે મેં ઈમાન સ્વીકાર્યું અને ઈમાનનો ત્યાગ કરીને દુર્ભાગી થયો નહીં.

“તે મારો વારસદાર બને અને યાકૂબના કુટુંબમાંથી પણ વારસો મેળવે.” અબૂ અમ્ર અને કિસાઈએ બંને જગ્યાએ “થા”ને જઝ્મ સાથે વાંચ્યું છે—દુઆના જવાબ તરીકે; બાકીના કિરાઅતકારોએ રફઅ સાથે વાંચ્યું છે, એટલે કે “વારસદાર બનનાર પુત્ર”ના અર્થમાં. આ વારસાનો અર્થ શું છે તે અંગે મતભેદ થયો છે. હસને કહ્યું: તેનો અર્થ એ છે કે તે મારી સંપત્તિનો વારસદાર બને અને યાકૂબના કુટુંબમાંથી નબૂવત તથા મહાન પાદરીપદનો વારસદાર બને.

એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે અહીં નબૂવત અને જ્ઞાનના વારસાનો અર્થ છે. બીજો મત એવો છે કે તેનો અર્થ મહાન પાદરીપદનો વારસો છે, કારણ કે ઝકરિયા ધર્મગુરુઓના વડા હતા. ઝજ્જાજે કહ્યું: તેને સંપત્તિ સિવાયના વારસા તરીકે સમજવું વધુ યોગ્ય છે; કારણ કે ઝકરિયા જેવા નબી પોતાના પિતરાઈ ભાઈઓને પોતાની સંપત્તિ વારસામાં મળે તે અંગે ચિંતિત થાય, એ અશક્ય લાગે છે. અર્થ એ છે કે તેમણે પોતાના પિતરાઈ ભાઈઓને અલ્લાહનો ધર્મ બગાડતાં અને તેના આદેશો બદલતાં જોયા હોવાથી તેમને ભય હતો—જેમ તેમણે ઇઝરાઇલના સંતાનોમાં ધર્મ બદલવો અને નબીઓને મારી નાખવા જોયું હતું.

તેથી તેમણે પોતાના રબ પાસે એવો નેક વારસદાર માગ્યો જેના હાથમાં પોતાની ઉમ્મતને સુરક્ષિત રાખી શકે અને જે તેમની નબૂવત તથા જ્ઞાનનો વારસદાર બને, જેથી ધર્મ લુપ્ત ન થાય. આ અતા દ્વારા ઇબ્ન અબ્બાસ رضي الله عنهما પાસેથી વર્ણવાયેલા મતનો અર્થ છે.

“અને હે મારા રબ, તેને પ્રસન્નપાત્ર બનાવ.” એટલે કે, તેને નેક, અલ્લાહથી ડરનાર અને પ્રસન્નપાત્ર બનાવ.

“અને મને વારસદારોનો ભય છે.” “મવાલી”નો અર્થ પિતરાઈ ભાઈઓ છે. મુજાહિદે કહ્યું: પિતૃપક્ષના સગાંઓ. અબૂ સાલિહે કહ્યું: કલાલા. કલ્બીએ કહ્યું: વારસદારો. “મારા પછી” એટલે મારા મૃત્યુ પછી. ઇબ્ન કસીરે “મિન વરાઈ”માં “યા” પર ઝબર સાથે વાંચ્યું છે; બાકીના કિરાઅતકારોએ તેને સુકૂન સાથે વાંચ્યું છે.

“અને મારી પત્ની વંધ્યા છે.” એટલે કે, તે સંતાનને જન્મ આપતી નથી. “તેથી મને તારી પાસેથી” એટલે તારી તરફથી મને આપ. “એક વારસદાર” એટલે એક પુત્ર.