અલ્લાહ પાસે માર્ગદર્શનની આશા

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

આ પ્રતિબંધ પણ અન્ય પ્રતિબંધોની જેમ છે. ભલે તે કોઈ ખાસ પ્રસંગે અવતર્યો હોય અને રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને સંબોધીને કહેવાયો હોય, છતાં તેનો હુકમ તમામ જવાબદાર લોકો માટે સામાન્ય છે. અલ્લાહે બંદાને ભવિષ્યના કામો વિશે “હું આ કરીશ” એમ કહેતા, તેની સાથે અલ્લાહની ઇચ્છાનો ઉલ્લેખ ન કરે, તેનાથી રોક્યો છે. કારણ કે તેમાં એવી બાબતનો દાવો છે જે ભવિષ્યમાં થવાની છે અને જેનો તેને કોઈ જ્ઞાન નથી—તે એ કામ કરશે કે નહીં, અને તે થશે કે નહીં.

તેમાં બંદાની ઇચ્છાને અલ્લાહની ઇચ્છાથી સ્વતંત્ર ગણવાનો ભાવ પણ છે; આ નિષિદ્ધ અને અયોગ્ય છે, કારણ કે બધી ઇચ્છા અલ્લાહની જ છે: “અને તમે કશું ઇચ્છી શકતા નથી, સિવાય કે અલ્લાહ, સર્વ જગતના પાલનહાર, ઇચ્છે.” [અત્-તકવીર: ૨૯]

અલ્લાહની ઇચ્છાનો ઉલ્લેખ કરવાથી કામ સરળ અને સહેલું બને છે, તેમાં બરકત આવે છે અને બંદો પોતાના પાલનહારની મદદ મેળવે છે. બંદો માનવ છે, તેથી તે ભૂલી જઈને ઇચ્છાનો ઉલ્લેખ કરવાનું ચૂકી શકે છે. તેથી અલ્લાહે તેને યાદ આવે ત્યારે પછીથી ઇસ્તિસ્ના [“ઇન્ શાઅ અલ્લાહ” કહેવું] કરવાનું કહ્યું, જેથી જરૂરી વાત પૂરી થાય અને નિષિદ્ધ બાબતથી બચી શકાય. “અને જ્યારે તું ભૂલી જાય ત્યારે પોતાના પાલનહારને યાદ કર” આ વાક્યની વ્યાપકતામાં ભૂલી જવા પર અલ્લાહને યાદ કરવાનો આદેશ પણ સમાયેલો છે, કારણ કે તે ભૂલ દૂર કરે છે અને બંદાને જે વાત યાદ ન રહી હોય તે યાદ અપાવે છે.

એ જ રીતે, અલ્લાહના સ્મરણથી ગાફેલ રહી ગયેલા કે ભૂલી ગયેલા માણસને પોતાના પાલનહારનું સ્મરણ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે, અને તેણે ગાફેલોમાંનો ન થવો જોઈએ.

બંદાને પોતાના કહેવા અને કરવાના કામોમાં સાચા માર્ગે રહેવા અને ભૂલથી બચવા માટે અલ્લાહની તૌફીકની જરૂર છે. તેથી અલ્લાહે તેને કહેવાનું શીખવ્યું: “આશા છે કે મારો પાલનહાર મને આનાથી પણ વધુ સીધા માર્ગનું માર્ગદર્શન આપશે.” આમ, તેને અલ્લાહ પાસે દુઆ કરવા, તેની પાસેથી આશા રાખવા અને એ વિશ્વાસ રાખવા આદેશ અપાયો કે તે તેને સત્યમાર્ગ સુધી પહોંચાડતા સૌથી નજીકના માર્ગનું માર્ગદર્શન આપશે. જે બંદાની આ સ્થિતિ હોય અને પછી તે માર્ગદર્શન તથા સત્યમાર્ગની શોધમાં પોતાનો પૂરો પ્રયત્ન કરે, તે આ માર્ગદર્શન મેળવવા માટે યોગ્ય છે; તેના પાલનહાર તરફથી તેને મદદ મળશે અને તેના તમામ કામોમાં તેને સાચો માર્ગ બતાવવામાં આવશે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

“અને જ્યારે તું ભૂલી જાય ત્યારે પોતાના પાલનહારને યાદ કર” વિશે કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ એ છે: જો તું ઇસ્તિસ્ના [“ઇન્ શાઅ અલ્લાહ” કહેવાનું] ભૂલી જાય, તો યાદ આવે ત્યારે ઇસ્તિસ્ના કર. આ વાત અબૂ અલ્-આલિય્યા અને અલ્-હસન અલ્-બસરીએ કહી છે.

હુશૈમે અલ્-અઅમશ પાસેથી, તેમણે મુજાહિદ પાસેથી, અને તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી વર્ણવ્યું છે કે એક વ્યક્તિએ કસમ ખાધી હોય તો શું તે ઇસ્તિસ્ના કરી શકે? તેમણે કહ્યું: તે એક વર્ષ પછી પણ ઇસ્તિસ્ના કરી શકે છે. તેઓ આ બાબતમાં “અને જ્યારે તું ભૂલી જાય ત્યારે પોતાના પાલનહારને યાદ કર” કહેતા. અલ્-અઅમશને પૂછવામાં આવ્યું: “શું તમે આ વાત મુજાહિદ પાસેથી સાંભળી છે?”

તેમણે જવાબ આપ્યો: “લૈથ ઇબ્ન અબી સુલૈમે મને આ વાત કહી હતી.” [વર્ણનકર્તાના શબ્દો:] “મારી આ ચાદર ખોવાઈ ગઈ છે.” તબરાનીએ પણ અબૂ મુઆવિયાની, અલ્-અઅમશ પાસેથી આ જ હદીસ વર્ણવી છે.

ઇબ્ન અબ્બાસના “તે એક વર્ષ પછી પણ ઇસ્તિસ્ના કરી શકે છે” એ કથનનો અર્થ એ છે કે જો કોઈ પોતાની કસમમાં અથવા વાતમાં “ઇન્ શાઅ અલ્લાહ” કહેવાનું ભૂલી જાય અને એક વર્ષ પછી પણ તેને યાદ આવે, તો તેના માટે ઇસ્તિસ્નાની સુન્નત અનુસરવા ખાતર તે શબ્દો કહેવા યોગ્ય છે—even જો કસમનો ભંગ થઈ ગયો હોય. ઇબ્ન જરીર (અલ્લાહ તેમના પર દયા કરે)એ આ વાત સ્પષ્ટપણે કહી છે; તેનો અર્થ એવો નથી કે તે કસમના ભંગને દૂર કરે છે કે કફ્ફારો [પ્રાયશ્ચિત] માફ કરે છે. ઇબ્ન જરીર (અલ્લાહ તેમના પર દયા કરે)એ જે કહ્યું તે જ સાચું છે અને ઇબ્ન અબ્બાસના શબ્દોનો યોગ્ય અર્થ પણ એ જ છે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

ઇક્રિમાએ કહ્યું: “અને જ્યારે તું ભૂલી જાય ત્યારે પોતાના પાલનહારને યાદ કર”નો અર્થ છે: જ્યારે તું ગુસ્સે થાય ત્યારે [અલ્લાહને યાદ કર]. આ જરૂરી અર્થ પરથી કરેલું તફસીર છે.

તબરાનીએ વર્ણવ્યું: અમને અહમદ ઇબ્ન યહ્યા અલ્-હલવાનીએ કહ્યું, તેમને સઈદ ઇબ્ન સુલૈમાને કહ્યું, તેમને અબ્બાદ ઇબ્ન અલ્-અવ્વામે કહ્યું, તેમને સુફ્યાન ઇબ્ન હુસૈને કહ્યું, તેમને યઅલા ઇબ્ન મુસ્લિમે કહ્યું, તેમને જાબિર ઇબ્ન ઝૈદે કહ્યું કે ઇબ્ન અબ્બાસે “અને કોઈ બાબત વિશે એવું ન કહેશો કે ‘હું આવતી કાલે આ કરીશ,’ સિવાય કે અલ્લાહ ઇચ્છે; અને જ્યારે તું ભૂલી જાય ત્યારે પોતાના પાલનહારને યાદ કર” વિશે કહ્યું: “જો તું ‘ઇન્ શાઅ અલ્લાહ’ કહેવાનું ભૂલી જાય.”

તબરાનીએ એ પણ વર્ણવ્યું: અમને મુહમ્મદ ઇબ્ન અલ્-હારિસ અલ્-જુબૈલીએ કહ્યું, તેમને સફવાન ઇબ્ન સાલિહે કહ્યું, તેમને અલ્-વલીદ ઇબ્ન મુસ્લિમે કહ્યું, તેમને અબ્દુલ અઝીઝ ઇબ્ન હુસૈને કહ્યું, તેમને ઇબ્ન અબી નજીહે કહ્યું કે મુજાહિદે ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી આ આયતના અર્થમાં વર્ણવ્યું: “જો તું ‘ઇન્ શાઅ અલ્લાહ’ કહેવાનું ભૂલી જાય.”

તબરાનીએ ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી આ આયત અંગે એ પણ વર્ણવ્યું છે કે “જ્યારે તું ઇસ્તિસ્ના ભૂલી જાય, ત્યારે યાદ આવે ત્યારે ઇસ્તિસ્ના કર.” તેમણે કહ્યું કે આ હુકમ ખાસ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) માટે હતો; આપણામાંથી કોઈને પોતાની કસમમાં સંબંધિત બાબત સિવાય ઇસ્તિસ્ના કરવાનો અધિકાર નથી. પછી તેમણે કહ્યું: આ વાત માત્ર અલ્-વલીદે અબ્દુલ અઝીઝ ઇબ્ન હુસૈન પાસેથી એકલાએ વર્ણવી છે.

આ આયતનો બીજો અર્થ પણ શક્ય છે: અલ્લાહે જે વ્યક્તિ વાત કરતી વખતે કોઈ વસ્તુ ભૂલી જાય તેને અલ્લાહનો ઉલ્લેખ કરવા માર્ગદર્શન આપ્યું છે. કારણ કે ભૂલનું મૂળ શૈતાન છે, જેમ મૂસાના સાથીએ કહ્યું હતું: “મને તેને યાદ કરવાનું શૈતાન સિવાય બીજાએ ભૂલાવ્યું નથી.” [અલ્-કહફ: ૬૩] અલ્લાહનું સ્મરણ શૈતાનને દૂર કરે છે; શૈતાન દૂર થાય તો ભૂલ પણ દૂર થાય છે. તેથી અલ્લાહનું સ્મરણ યાદ આવવાનું કારણ બને છે.

આ જ માટે અલ્લાહે કહ્યું: “અને જ્યારે તું ભૂલી જાય ત્યારે પોતાના પાલનહારને યાદ કર.”

“અને કહો: આશા છે કે મારો પાલનહાર મને આનાથી પણ વધુ સીધા માર્ગનું માર્ગદર્શન આપશે”નો અર્થ એ છે કે જો તને એવી કોઈ બાબત વિશે પૂછવામાં આવે જેના વિશે તને જ્ઞાન ન હોય, તો તેના સંબંધમાં અલ્લાહને પૂછ અને સાચા જવાબ તથા સત્યમાર્ગ પર પહોંચવાની તૌફીક માટે તેની તરફ ધ્યાન આપ. આ આયતના તફસીરમાં બીજા અર્થો પણ કહેવામાં આવ્યા છે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

અલ-બગવીની તફસીર

“અને જ્યારે તું ભૂલી જાય ત્યારે પોતાના પાલનહારને યાદ કર”—ઇબ્ન અબ્બાસ, મુજાહિદ અને અલ્-હસને કહ્યું: તેનો અર્થ એ છે કે જો તું ઇસ્તિસ્ના કરવાનું ભૂલી જાય, તો યાદ આવ્યા પછી ઇસ્તિસ્ના કર.

ઇબ્ન અબ્બાસે વાતથી અલગ પડેલું ઇસ્તિસ્ના પણ માન્ય ગણ્યું, ભલે એક વર્ષ વીતી ગયું હોય. અલ્-હસને તે જ મજલિસમાં [વાતચીતની બેઠક પૂરી થાય તે પહેલાં] સુધી માન્ય ગણ્યું. કેટલાકે સમય નજીક હોય તો માન્ય ગણ્યું અને સમય ઘણો વીતી જાય તો માન્ય ગણ્યું નથી. એક જૂથના વિદ્વાનોએ ઇસ્તિસ્ના મૂળ વાત સાથે જોડાયેલું હોવું જરૂરી ગણ્યું.

ઇક્રિમાએ કહ્યું: આયતનો અર્થ છે: “જ્યારે તું ગુસ્સે થાય ત્યારે પોતાના પાલનહારને યાદ કર.” વહબે કહ્યું: ઇન્જીલમાં લખેલું છે: “આદમના દીકરા! જ્યારે તું ગુસ્સે થાય ત્યારે મને યાદ કર; હું જ્યારે ગુસ્સે થઈશ ત્યારે તને યાદ રાખીશ.” અદ્-દહ્હાક અને અસ્-સુદ્દીએ કહ્યું: આ આયત નમાઝ વિશે છે.

અબ્દુલ વાહિદ અલ્-મલીહીયે અમને સમાચાર આપ્યા: અલ્-હસન ઇબ્ન અહમદ અલ્-મિકլદીયે અમને જણાવ્યું: અબૂલ Аббас ас-Саррадж рассказал нам: Кутайба передал нам: Абу Авана передал нам от Катады, от Анаса, что Пророк (мир ему и благословение Аллаха) сказал: «Кто забыл молитву, пусть совершит её, когда вспомнит».

“અને કહો: આશા છે કે મારો પાલનહાર મને આનાથી પણ વધુ સીધા માર્ગનું માર્ગદર્શન આપશે”—એટલે કે તે મને એવા માર્ગ પર સ્થિર રાખે જે [અલ્લાહ સુધી પહોંચવામાં] વધુ નજીકનો અને વધુ સીધો હોય. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે અલ્લાહે પોતાના નબીને કોઈ વાત ભૂલી જાય ત્યારે તેને યાદ કરવા અને જે વાત ભૂલી ગયો છે તેના કરતાં વધુ સારી બાબત તરફ માર્ગદર્શન આપવા અલ્લાહને વિનંતી કરવા આદેશ આપ્યો.

એવું પણ કહેવામાં આવે છે કે જ્યારે લોકોએ અવગણનાભાવે તેમની પાસે ગુફાવાળાઓની ઘટના વિશે પૂછ્યું, ત્યારે અલ્લાહે તેમને કહેવાનો આદેશ આપ્યો કે અલ્લાહ તેમની નુબુવ્વતની સચ્ચાઈના એવા પુરાવા આપશે, જે ગુફાવાળાઓની ઘટના કરતાં તેમના માટે વધુ સ્પષ્ટ હશે અને સત્યમાર્ગની વધુ નજીક હશે. અને એવું જ થયું: અલ્લાહે તેમને રસૂલોમાંથી પસંદ કરાયેલા લોકોનું અદૃશ્ય જ્ઞાન આપ્યું, જે પુરાવાની દૃષ્ટિએ તેમના માટે ગુફાવાળાઓના સમાચાર કરતાં વધુ સ્પષ્ટ અને સત્યમાર્ગની વધુ નજીક હતું.

કેટલાકે કહ્યું: અલ્લાહે તેને આ શબ્દો કહેવાનો આદેશ આપ્યો, જેથી જ્યારે તેને ભૂલ્યા પછી ઇસ્તિસ્ના યાદ આવે ત્યારે તે “ઇન્ શાઅ અલ્લાહ” કહે. જ્યારે માણસ “ઇન્ શાઅ અલ્લાહ” કહેવાનું ભૂલી જાય, ત્યારે તેની તૌબા એ છે કે તે કહે: “આશા છે કે મારો પાલનહાર મને આનાથી પણ વધુ સીધા માર્ગનું માર્ગદર્શન આપશે.” આ શબ્દો ઇસ્તિસ્ના તરીકે માન્ય છે.