Bẹ Ọlọ́run fún ìtọ́sọ́nà

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

Àlàyé àwọn āyah 23 àti 24: Ìfòfindè yìí dà bí àwọn ìfòfindè yòókù. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó wá láti inú ìṣẹ̀lẹ̀ pàtó kan, tí a sì tọ́ka sí Ọ̀jíṣẹ́ náà (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a), ọ̀rọ̀ náà kan gbogbo àwọn tí òfin Ọlọ́run dé ọ̀dọ̀ wọn. Ọlọ́run kọ̀ fún ènìyàn láti sọ nípa ohun tí yóò ṣẹlẹ̀ lọ́jọ́ iwájú pé: «Dájúdájú, èmi yóò ṣe bẹ́ẹ̀», láìsọ pé ó dá lórí ìfẹ́ Ọlọ́run. Ìdí ni pé ohun tí kò yẹ wà nínú ọ̀rọ̀ yẹn: sísọ̀rọ̀ nípa ọjọ́ iwájú tí a kò mọ̀ bóyá ènìyàn yóò ṣe ohun náà tàbí kò ní ṣe é, àti bóyá yóò ṣẹlẹ̀ tàbí kò ní ṣẹlẹ̀.

Ó tún fi hàn bí ẹni pé ìfẹ́ ènìyàn ń ṣiṣẹ́ fúnra rẹ̀ láìsí ìgbẹ́kẹ̀lé lórí ìfẹ́ Ọlọ́run; èyí kò yẹ, kò sì bófin mu, nítorí gbogbo ìfẹ́ wà lọ́wọ́ Ọlọ́run: «Ẹ̀yin kò sì lè fẹ́ ohun kan àyàfi bí Ọlọ́run, Olúwa àwọn ẹ̀dá gbogbo, bá fẹ́» (81:29).

Sísọ ìfẹ́ Ọlọ́run tún ń mú kí iṣẹ́ rọrùn, ó sì ń mú ìbùkún wá sínú rẹ̀; ó sì jẹ́ ọ̀nà tí ẹrú fi ń wá ìrànlọ́wọ́ lọ́dọ̀ Olúwa rẹ̀. Níwọ̀n bí ènìyàn ti jẹ́ ẹ̀dá tí ó lè gbàgbé, tí ó sì lè má rántí láti sọ pé ohun náà yóò ṣẹlẹ̀ bí Ọlọ́run bá fẹ́, Ọlọ́run pàṣẹ fún un pé kí ó sọ ọ́ nígbà tí ó bá rántí, kí ó lè ṣe ohun tí ó yẹ kí ó ṣe, kí ó sì yẹra fún ohun tí kò yẹ. Láti inú ìtumọ̀ gbogbogbòò ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Rántí Olúwa rẹ nígbà tí o bá gbàgbé» ni a ti rí àṣẹ láti rántí Ọlọ́run nígbà gbígbàgbé; ìrántí Rẹ̀ ń lé gbígbàgbé kúrò, ó sì ń ran ènìyàn lọ́wọ́ láti rántí ohun tí ó ti gbàgbé.

Bákan náà ni a ṣe pàṣẹ fún ẹni tí ó ti gbàgbé láti rántí Ọlọ́run, kí ó má ṣe wà lára àwọn aláìgbọ́ra-ẹni.

Níwọ̀n bí ẹrú ti nílò Ọlọ́run láti fún un ní àṣeyọrí láti ṣe ohun tó tọ́, kí ó sì dáàbò bò ó lọ́wọ́ àṣìṣe nínú ọ̀rọ̀ àti ìṣe rẹ̀, Ọlọ́run pàṣẹ fún un pé kí ó sọ pé: «Ó ṣeé ṣe kí Olúwa mi tọ́ mi sí ohun tó sun mọ́ èyí jù lọ ní ìtọ́sọ́nà». Ó pàṣẹ fún un láti bẹ Ọlọ́run, láti ní ìrètí nínú Rẹ̀, àti láti ní ìgbẹ́kẹ̀lé pé yóò tọ́ ọ sí ọ̀nà tó sún mọ́ ìtọ́sọ́nà jù lọ. Ó yẹ kí ẹrú tí ipò rẹ̀ bá rí bẹ́ẹ̀, tí ó sì ṣe gbogbo ohun tó lè ṣe, tó sì fi gbogbo agbára rẹ̀ sí lílépa ìtọ́sọ́nà àti ohun tó tọ́, rí àṣeyọrí sí i; kí ìrànlọ́wọ́ Olúwa rẹ̀ sì dé ọ̀dọ̀ rẹ̀, kí Ó sì tọ́ ọ sí ọ̀nà tó tọ́ nínú gbogbo ọ̀ràn rẹ̀.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Nípa ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Rántí Olúwa rẹ nígbà tí o bá gbàgbé», àwọn kan sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé bí o bá gbàgbé láti sọ pé «bí Ọlọ́run bá fẹ́», sọ ọ́ nígbà tí o bá rántí. Abū al-‘Āliyah àti al-Ḥasan al-Baṣrī ni wọ́n sọ bẹ́ẹ̀. Hushaym sọ láti ọ̀dọ̀ al-A‘mash, láti ọ̀dọ̀ Mujāhid, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās nípa ọkùnrin tí ó búra pé: «Ó lẹ́tọ̀ọ́ fún un láti fi àdéhùn “bí Ọlọ́run bá fẹ́” kún un, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó tó ọdún kan lẹ́yìn náà». Ó máa ń sọ nípa rẹ̀ pé: «Rántí Olúwa rẹ nígbà tí o bá gbàgbé».

A bi al-A‘mash pé: «Ṣé o gbọ́ èyí láti ọ̀dọ̀ Mujāhid?» Ó dáhùn pé: «Layth ibn Abī Sulaym ló sọ ọ́ fún mi; ó rí i pé aṣọ ìbora mi yìí ti lọ.» Al-Ṭabarānī sì ròyìn rẹ̀ láti inú ḥadīth Abū Mu‘āwiyah, láti ọ̀dọ̀ al-A‘mash.

Ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ Ibn ‘Abbās pé «ó lè fi àdéhùn náà kún un kódà lẹ́yìn ọdún kan» ni pé bí ènìyàn bá gbàgbé láti sọ «Insha Allah» nínú ìbúra rẹ̀ tàbí nínú ọ̀rọ̀ rẹ̀, tí ó sì rántí rẹ̀ lẹ́yìn ọdún kan, ó yẹ fún un láti sọ ọ́ nígbà náà. Nípa bẹ́ẹ̀, ó ti tẹ̀lé Sunnah ní fífi àdéhùn náà kún un, kódà bí ó bá ti ṣẹ̀ ẹ̀jẹ́ rẹ̀. Ibn Jarīr, kí Ọlọ́run ṣàánú fún un, sọ èyí ní kedere, ṣùgbọ́n kì í ṣe pé ọ̀rọ̀ náà ń mú kí ó má ṣe jẹ́ ẹlẹ́bi ìrú ẹ̀jẹ́ tàbí kí ó bọ́ lọ́wọ́ ìràpadà ẹ̀jẹ́. Èyí tí Ibn Jarīr sọ ni èyí tó tọ́, ó sì bá ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ Ibn ‘Abbās mu jù lọ. Ọlọ́run ló mọ̀ jù.

‘Ikrimah sọ pé: «Rántí Olúwa rẹ nígbà tí o bá gbàgbé» túmọ̀ sí: nígbà tí o bá bínú. Èyí jẹ́ ìtumọ̀ ohun tó wà nínú rẹ̀. Al-Ṭabarānī sọ pé: Aḥmad ibn Yaḥyā al-Ḥalwānī sọ fún wa, Sa‘īd ibn Sulaymān sọ fún wa, ‘Abbād ibn al-‘Awwām sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Sufyān ibn Ḥusayn, láti ọ̀dọ̀ Ya‘lā ibn Muslim, láti ọ̀dọ̀ Jābir ibn Zayd, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās nípa ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: «Má ṣe sọ nípa ohun kan pé: “Dájúdájú, èmi yóò ṣe é lọ́la”, àyàfi bí Ọlọ́run bá fẹ́; kí o sì rántí Olúwa rẹ nígbà tí o bá gbàgbé», pé: «Láti sọ pé “Insha Allah”.»

Al-Ṭabarānī tún sọ pé Muḥammad ibn al-Ḥārith al-Jubaylī sọ fún wa, Ṣafwān ibn Ṣāliḥ sọ fún wa, al-Walīd ibn Muslim sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ‘Abd al-‘Azīz ibn Ḥuṣayn, láti ọ̀dọ̀ Ibn Abī Najīḥ, láti ọ̀dọ̀ Mujāhid, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās, nípa ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: «Má ṣe sọ nípa ohun kan pé: “Dájúdájú, èmi yóò ṣe é lọ́la”, àyàfi bí Ọlọ́run bá fẹ́; kí o sì rántí Olúwa rẹ nígbà tí o bá gbàgbé», pé: «Láti sọ pé “Insha Allah”.» Al-Ṭabarānī tún ròyìn láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās nípa ọ̀rọ̀ náà pé: «Rántí Olúwa rẹ nígbà tí o bá gbàgbé» túmọ̀ sí àdéhùn náà; nítorí náà, fi àdéhùn náà kún un nígbà tí o bá rántí.

Ó sì sọ pé: «Èyí jẹ́ pàtó fún Ọ̀jíṣẹ́ Ọlọ́run (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a); kò sí ẹnikẹ́ni nínú wa tó lè fi àdéhùn náà kún un àyàfi nínú ọ̀ràn tí ó bá so mọ́ ìbúra rẹ̀.» Lẹ́yìn náà, ó sọ pé al-Walīd nìkan ló ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ‘Abd al-‘Azīz ibn Ḥuṣayn.

Ìtumọ̀ mìíràn tún ṣeé ṣe fún āyah yìí: Ọlọ́run, Ẹni Gíga àti Alágbára, lè ti tọ́ ẹni tí ó gbàgbé ohun kan nínú ọ̀rọ̀ rẹ̀ sí rírántí Ọlọ́run. Nítorí pé Sátánì ló ń fa gbígbàgbé, gẹ́gẹ́ bí ọmọkùnrin Mūsā ti sọ pé: «Kò sí ẹni tó mú kí n gbàgbé rẹ̀ àyàfi Sátánì, kí n má rántí rẹ̀» (18:63). Rírántí Ọlọ́run sì ń lé Sátánì kúrò; nígbà tí Sátánì bá lọ, gbígbàgbé náà a lọ. Nítorí náà, rírántí Ọlọ́run ló ń fa ìrántí, èyí sì ni ìdí tí Ó fi sọ pé: «Rántí Olúwa rẹ nígbà tí o bá gbàgbé.»

Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Kí o sì sọ pé: “Ó ṣeé ṣe kí Olúwa mi tọ́ mi sí ohun tó sun mọ́ èyí jù lọ ní ìtọ́sọ́nà”» túmọ̀ sí pé: bí wọ́n bá bi ọ́ nípa ohun tí o kò mọ̀, béèrè lọ́wọ́ Ọlọ́run nípa rẹ̀, kí o sì yíjú sí I pé kí Ó fún ọ ní àṣeyọrí láti rí ohun tó tọ́ àti ìtọ́sọ́nà. A ti sọ àwọn ìtumọ̀ mìíràn nípa rẹ̀ pẹ̀lú, Ọlọ́run sì mọ̀ jù.

[Ọ̀rọ̀ «èyí» tó wà ní ìbẹ̀rẹ̀ àkọsílẹ̀ náà ń tọ́ka sí ohun tó ṣáájú; ìtumọ̀ náà jẹ́ ohun tó wà nínú ọ̀rọ̀ náà.]

Tafsīr al-Baghawī

Nípa ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: «Rántí Olúwa rẹ nígbà tí o bá gbàgbé», Ibn ‘Abbās, Mujāhid àti al-Ḥasan sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé bí o bá gbàgbé láti sọ pé «bí Ọlọ́run bá fẹ́», tí o sì rántí lẹ́yìn náà, fi àdéhùn náà kún un. Ibn ‘Abbās gbà pé a lè fi àdéhùn náà kún un lẹ́yìn ọ̀rọ̀ náà, kódà bí ó bá tó ọdún kan; al-Ḥasan gbà á níwọ̀n ìgbà tí ènìyàn ṣì wà ní ìjókòó kan náà; àwọn kan sì gbà á bí àkókò tí ó kọjá kò bá pọ̀, ṣùgbọ́n bí ó bá ti pẹ́, wọn kò ka á sí pé ó tọ́. Ẹgbẹ́ àwọn ọ̀mọ̀wé kan kò sì gba àdéhùn náà àyàfi tí a bá so ó mọ́ ọ̀rọ̀ náà láìjáàfo.

‘Ikrimah sọ pé ìtumọ̀ āyah náà ni: «Rántí Olúwa rẹ nígbà tí o bá bínú.» Wahb sọ pé a kọ ọ́ sínú Injīl pé: «Ọmọ Ádámù, rántí Mi nígbà tí o bá bínú, Èmi yóò rántí rẹ nígbà tí Èmi bá bínú.» Al-Ḍaḥḥāk àti al-Suddī sọ pé èyí kan ṣàdúrà. ‘Abd al-Wāḥid al-Malīḥī ròyìn fún wa pé al-Ḥasan ibn Aḥmad al-Makhladī sọ fún wa, Abū al-‘Abbās al-Sarrāj sọ fún wa, Qutaybah sọ fún wa, Abū ‘Awānah sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Qatādah, láti ọ̀dọ̀ Anas, ẹni tó sọ pé: Anọ́bi (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) sọ pé: «Ẹni tí ó bá gbàgbé àdúrà kan, kí ó ṣe é nígbà tí ó bá rántí rẹ̀.»

Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: «Kí o sì sọ pé: “Ó ṣeé ṣe kí Olúwa mi tọ́ mi sí ohun tó sun mọ́ èyí jù lọ ní ìtọ́sọ́nà”» túmọ̀ sí pé: kí Ó mú mi dúró lójú ọ̀nà tó sún mọ́ Ọ́ jù lọ, tó sì tọ́ jù lọ. A tún sọ pé Ọlọ́run pàṣẹ fún Anọ́bi Rẹ̀ láti rántí Rẹ̀ bí ó bá gbàgbé ohun kan, kí ó sì bẹ Ọlọ́run pé kí Ó tọ́ ọ sí ohun tó dára jù fún un ju rírántí ohun tó gbàgbé lọ.

A tún sọ pé nígbà tí àwọn ènìyàn béèrè lọ́wọ́ rẹ̀ nípa ìtàn àwọn ènìyàn inú ihò, pẹ̀lú ète àtakò, Ọlọ́run, Ẹni Alágbára àti Gíga, pàṣẹ fún un láti sọ fún wọn pé Ọlọ́run yóò fún un ní àwọn ẹ̀rí tó fi dájú pé àsọtẹ́lẹ̀ rẹ̀ jẹ́ òótọ́, tí yóò sì lágbára jù ìtàn àwọn ènìyàn inú ihò lọ. Ọlọ́run sì ṣe bẹ́ẹ̀; Ó fún un ní ìmọ̀ nípa ohun ìkọ̀kọ̀ láti ọ̀dọ̀ àwọn òjíṣẹ́ tí Ó rán, èyí tó ṣe kedere sí wọn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí, tó sì sún mọ́ ìtọ́sọ́nà ju ìròyìn àwọn ènìyàn inú ihò lọ.

Àwọn kan sọ pé èyí jẹ́ ọ̀rọ̀ tí Ọlọ́run pàṣẹ fún un láti sọ pọ̀ mọ́ «Insha Allah» nígbà tí ó bá rántí àdéhùn náà lẹ́yìn tí ó ti gbàgbé rẹ̀. Bí ènìyàn bá gbàgbé láti sọ «Insha Allah», ìrònúpìwàdà rẹ̀ nínú ọ̀ràn náà ni pé kí ó sọ pé: «Ó ṣeé ṣe kí Olúwa mi tọ́ mi sí ohun tó sun mọ́ èyí jù lọ ní ìtọ́sọ́nà.» Èyí lè ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí fífi àdéhùn náà kún un.