Àánú àti ìtọ́sọ́nà láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́hun

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

Lẹ́yìn náà, Ó mẹ́nuba ìtàn wọn ní ṣókí, Ó sì ṣàlàyé rẹ̀ lẹ́yìn náà, Ó ní: “Nígbà tí àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà sá lọ sí inú ihò àpáta.” Èyí túmọ̀ sí àwọn ọ̀dọ́kùnrin. Wọ́n lọ sí ihò àpáta láti fi bo ara wọn, kí wọ́n sì dáàbò bo ara wọn lọ́wọ́ ìdẹwò àwọn ènìyàn wọn. Wọ́n wí pé: “Olúwa wa, fún wa ní àánú láti ọ̀dọ̀ Rẹ.”

Èyí túmọ̀ sí pé kí O fi í mú wa dúró ṣinṣin, kí O sì dáàbò bò wá lọ́wọ́ ibi, kí O sì fún wa ní àṣeyọrí láti ṣe rere. “Kí O sì pèsè ìtọ́sọ́nà fún wa nínú ọ̀ràn wa.” Èyí túmọ̀ sí pé: mú gbogbo ọ̀nà tí yóò ṣamọ̀nà wa sí ìtọ́sọ́nà rọrùn fún wa, kí O sì ṣe àtúnṣe ọ̀ràn ẹ̀sìn wa àti ti ayé wa. Nítorí náà, wọ́n so ìsapá pọ̀ mọ́ sísá kúrò lọ́wọ́ ìdẹwò sí ibi tí wọ́n ti lè fara pamọ́, wọ́n sì tún fi ìrẹ̀lẹ̀ bẹ Ọlọ́hun, wọ́n sì béèrè lọ́wọ́ Rẹ̀ pé kí Ó mú ọ̀ràn wọn rọrùn.

Wọn kò gbẹ́kẹ̀ lé ara wọn tàbí àwọn ẹ̀dá míì. Nítorí ìdí èyí ni Ọlọ́hun fi dáhùn àdúrà wọn.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “Nígbà tí àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà sá lọ sí inú ihò àpáta, tí wọ́n sì wí pé: ‘Olúwa wa, fún wa ní àánú láti ọ̀dọ̀ Rẹ, kí O sì pèsè ìtọ́sọ́nà fún wa nínú ọ̀ràn wa.’” Ọlọ́hun Ọba ń sọ̀rọ̀ nípa àwọn ọ̀dọ́kùnrin wọ̀nyẹn, tí wọ́n sá kúrò lọ́dọ̀ àwọn ènìyàn wọn pẹ̀lú ẹ̀sìn wọn, kí àwọn ènìyàn wọn má bàa dẹ wọ́n kúrò nínú rẹ̀. Wọ́n sá lọ, wọ́n sì sálọ sínú ihò kan ní orí òkè, kí wọ́n lè fara pamọ́ fún àwọn ènìyàn wọn. Nígbà tí wọ́n wọ ibẹ̀, wọ́n bẹ Ọlọ́hun Ọba pé kí Ó fún wọn ní àánú àti inú rere Rẹ̀ sí wọn, wọ́n ní: “Olúwa wa, fún wa ní àánú láti ọ̀dọ̀ Rẹ.”

Ìyẹn ni pé: fún wa ní àánú láti ọ̀dọ̀ Rẹ, kí O fi ṣàánú fún wa, kí O sì fi pamọ́ fún wa kúrò lọ́dọ̀ àwọn ènìyàn wa.

“...kí O sì pèsè ìtọ́sọ́nà fún wa nínú ọ̀ràn wa.” Ìyẹn ni pé: pinnu ìtọ́sọ́nà fún ọ̀ràn wa yìí; jẹ́ kí ìparí ọ̀ràn wa jẹ́ ìtọ́sọ́nà, gẹ́gẹ́ bí ó ti wá nínú hadith pé: “Ohun gbogbo tí O bá ti pinnu fún wa, ṣe ìparí rẹ̀ ní ìtọ́sọ́nà.” Nínú Musnad, láti inú hadith Busr ibn Abī Arṭā’ah, láti ọ̀dọ̀ Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun kí ó máa bá a), ni a ti ròyìn pé ó máa ń bẹ̀bẹ̀ pé: “Allāhumma, ṣe ìparí gbogbo ọ̀ràn wa dára, kí O sì dá wa sí lọ́wọ́ ìtìjú ayé àti ìjìyà Ọ̀run.”

Tafsīr al-Baghawī

Lẹ́yìn náà, Ọlọ́hun mẹ́nuba ìtàn àwọn ẹni ihò àpáta. Ó ní: “Nígbà tí àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà sá lọ sí inú ihò àpáta.” Ìyẹn ni pé, wọ́n lọ síbẹ̀. Àwọn onímọ̀ yàtọ̀ síra nípa ìdí tí wọ́n fi lọ sí ihò àpáta.

Muḥammad ibn Isḥāq ibn Yasār sọ pé: Àwọn ènìyàn Injiil ti bàjẹ́, ẹ̀ṣẹ̀ sì pọ̀ sí i láàárín wọn; àwọn ọba sì hùwà àìṣòdodo tó sì di pé wọ́n ń jọ́sìn ère. Wọ́n ń pa ẹran rúbọ fún àwọn òrìṣà alágbára. Síbẹ̀, àwọn kan ṣì kù lára wọn tí wọ́n dúró lórí ẹ̀sìn Mèsáyà, tí wọ́n sì tẹ̀ síwájú nínú jíjọ́sìn Ọlọ́hun àti ìjẹ́wọ́ pé Òun nìkan ni Ọlọ́hun.

Ọ̀kan lára àwọn ọba wọn tó ṣe bẹ́ẹ̀ ni ọba ará Róòmù kan tí wọ́n ń pè ní “Daqyānūs.” Ó ń jọ́sìn ère, ó ń pa ẹran rúbọ fún àwọn òrìṣà alágbára, ó sì ń pa ẹnikẹ́ni tó bá tako òun. Ó máa ń lọ sí àwọn ìlú kéékèèké ti Róòmù, kò sì jẹ́ kí ẹnikẹ́ni wà ní ìlú kankan tí ó dé sí láì dẹ̀ ẹ́ wò láti jọ́sìn ère àti láti pa ẹran rúbọ fún àwọn òrìṣà alágbára; bí kò bá ṣe bẹ́ẹ̀, ó máa pa á. Nígbà tó dé ìlú àwọn ẹni ihò àpáta, ìlú náà sì ni “Afsūs,” àwọn onígbàgbọ́ bẹ̀rù rẹ̀, wọ́n sì fi ara pamọ́, wọ́n sì sá káàkiri.

Nígbà tí Daqyānūs dé ìlú náà, ó pàṣẹ pé kí wọ́n wá àwọn onígbàgbọ́ jọ fún un. Ó gba àwọn alábojútó láti ara àwọn aláìgbàgbọ́ ìlú náà, kí wọ́n máa wá àwọn onígbàgbọ́ níbi tí wọ́n bá wà, kí wọ́n sì mú wọn wá sí ọ̀dọ̀ Daqyānūs. Ó fún wọn ní àṣàyàn láàárín pípa wọn àti jíjọ́sìn ère àti pípa ẹran rúbọ fún àwọn òrìṣà alágbára. Àwọn kan fẹ́ràn ìyè ayé, àwọn mìíràn kọ̀ láti jọ́sìn ẹnikẹ́ni yàtọ̀ sí Ọlọ́hun, wọ́n sì pa wọ́n.

Nígbà tí àwọn onígbàgbọ́ tí ìgbàgbọ́ wọn lágbára rí èyí, wọ́n fi ara wọn lé àwọn olùdájọ́ lórí fún ìjìyà àti pípa. Wọ́n ń pa wọ́n, wọ́n ń gé ẹ̀yà ara wọn kúrò, wọ́n sì so àwọn ẹ̀yà ara tí wọ́n gé náà mọ́ ògiri ìlú ní gbogbo agbègbè àti sí ẹnu-ọ̀nà kọ̀ọ̀kan, títí ìdẹwò náà fi le gan-an.

Nígbà tí àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà rí èyí, ìbànújẹ́ ńlá bá wọn. Wọ́n dìde, wọ́n sì fi ara wọn fún àdúrà, ààwẹ̀, ìrànlọ́wọ́ fún aláìní, ìyìn Ọlọ́hun àti ẹ̀bẹ̀. Àwọn wọ̀nyí jẹ́ lára àwọn ọlọ́lá Róòmù, wọ́n sì jẹ́ ènìyàn mẹ́jọ. Wọ́n sunkún, wọ́n sì fi ìrẹ̀lẹ̀ bẹ Ọlọ́hun, wọ́n ń wí pé: “Olúwa wa, Olúwa àwọn ọ̀run àti ilẹ̀, a kò ní ké pe ọlọ́hun kankan lẹ́yìn Rẹ.

Bí a bá jọ́sìn ẹlòmíràn yàtọ̀ sí Ọ, dájúdájú a ti sọ ọ̀rọ̀ àṣejù. Mú ìdẹwò yìí kúrò lára àwọn ẹrú Rẹ onígbàgbọ́, kí O sì gbé ìpọ́njú yìí kúrò lórí wọn, kí wọ́n lè kéde ìjọ́sìn Rẹ.”

Wọ́n ṣì wà nínú ipò yìí, wọ́n sì ti wọ ibi ìjọ́sìn wọn, nígbà tí àwọn alábojútó dé, wọ́n sì rí wọn ní ìforíbalẹ̀, tí wọ́n ń sunkún tí wọ́n sì ń fi ìrẹ̀lẹ̀ bẹ Ọlọ́hun. Wọ́n bi wọ́n pé: “Kí ló mú kí ẹ má tẹ̀lé àṣẹ ọba? Ẹ wá bá a.” Nígbà náà ni wọ́n jáde lọ, àwọn alábojútó sì ròyìn ọ̀ràn wọn fún Daqyānūs pé: “O ń kó àwọn ènìyàn jọ láti pa ẹran rúbọ fún àwọn òrìṣà rẹ, ṣùgbọ́n àwọn ọ̀dọ́kùnrin wọ̀nyí, tí wọ́n wá láti ìdílé rẹ, ń fi ọ ṣe ẹlẹ́yà, wọ́n sì ń ṣàìgbọ́ràn sí àṣẹ rẹ!”

Nígbà tí ó gbọ́ èyí, ó ránṣẹ́ pé kí wọ́n mú wọn wá. A mú wọn wá, ojú wọn sì kún fún omijé, ojú wọn sì ti dọ̀tí pẹ̀lú erùpẹ̀. Ó bi wọ́n pé: “Kí ló dí yín lọ́wọ́ láti wá síbi ìrúbọ sí àwọn òrìṣà wa tí a ń jọ́sìn lórí ilẹ̀, kí ẹ sì ṣe àpẹẹrẹ bí àwọn ọlọ́lá ìlú yín ṣe ń ṣe? Ẹ yan: ẹ yóò rúbọ sí àwọn òrìṣà wa tàbí kí n pa yín.”

Maksalmina, ẹni tó dàgbà jù láàárín wọn, wí pé: “A ní Ọlọ́hun kan tó kún àwọn ọ̀run àti ilẹ̀ pẹ̀lú ọláńlá Rẹ̀. A kò ní ké pe ọlọ́hun kankan lẹ́yìn Rẹ láéláé. Ìyìn, ìgbéga àti ìyìn mímọ́ jẹ́ ti Òun, láti inú ọkàn wa ní òtítọ́, títí láé. Òun nìkan ni a ń jọ́sìn, Òun nìkan sì ni a ń béèrè ìgbàlà àti rere lọ́wọ́.

Àwa kò ní jọ́sìn àwọn òrìṣà alágbára láéláé. Ṣe ohunkóhun tí o bá fẹ́ sí wa.” Àwọn ẹlẹgbẹ́ Maksalmina sọ ohun kan náà fún Daqyānūs. Nígbà tí wọ́n sọ bẹ́ẹ̀, ó pàṣẹ pé kí wọ́n bọ́ aṣọ ọlọ́lá tí wọ́n wọ̀ kúrò lára wọn, ó sì wí pé: “Màá ṣe àkókò fún yín, màá sì mú ìjìyà tí mo ti halẹ̀ mọ́ yín ṣẹ.

Ohun kan ṣoṣo tó mú kí n má ṣe é lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ni pé mo rí i pé ọ̀dọ́ ni yín, ẹ̀yin kò tíì dàgbà. Mi ò fẹ́ pa yín run títí màá fi fún yín ní àkókò láti ronú àti láti tún ọgbọ́n yín ṣe.” Lẹ́yìn náà, ó pàṣẹ pé kí wọ́n bọ́ ohun ọ̀ṣọ́ wúrà àti fàdákà tí wọ́n wọ̀ kúrò lára wọn, ó sì pàṣẹ pé kí wọ́n mú wọn jáde kúrò ní iwájú rẹ̀.

Daqyānūs lọ sí ìlú mìíràn tí kò jìnnà sí tiwọn, fún àwọn ọ̀ràn tirẹ̀. Nígbà tí àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà gbọ́ pé ó ti lọ, wọ́n kánjú láti lọ kí ó tó padà, wọ́n sì bẹ̀rù pé tí ó bá dé ìlú wọn, yóò rántí wọn. Wọ́n jọ gbìmọ̀ pé kí ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn mú owó ìnáwó láti ilé bàbá rẹ̀, kí wọ́n fún àwọn aláìní ní apá kan, kí wọ́n sì mú ohun tó ṣẹ́ kù lọ pẹ̀lú wọn. Lẹ́yìn náà, kí wọ́n lọ sí ihò àpáta kan tó sún mọ́ ìlú náà, ní orí òkè kan tí wọ́n ń pè ní Bakhlūs, kí wọ́n dúró síbẹ̀, kí wọ́n sì jọ́sìn Ọlọ́hun títí Daqyānūs yóò fi dé; nígbà náà ni wọ́n máa lọ dúró níwájú rẹ̀, kí ó sì ṣe ohunkóhun tó bá fẹ́ sí wọn.

Nígbà tí wọ́n sọ èyí fún ara wọn, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn lọ sí ilé bàbá rẹ̀, ó mú owó ìnáwó, ó sì fi díẹ̀ ṣèrànwọ́ fún àwọn aláìní. Lẹ́yìn náà, wọ́n mú èyí tó ṣẹ́ kù lọ, ajá kan tí wọ́n ní sì tẹ̀lé wọn. Nígbà tí wọ́n dé ihò àpáta náà, wọ́n dúró síbẹ̀.

Ka‘b al-Aḥbār sọ pé: Wọ́n kọjá lọ́dọ̀ ajá kan, ó sì tẹ̀lé wọn. Wọ́n lé e lọ, ṣùgbọ́n ó tún ṣe bẹ́ẹ̀ ní ọ̀pọ̀ ìgbà. Ajá náà wí fún wọn pé: “Ẹ̀yin ènìyàn, kí ni ẹ fẹ́ ṣe sí mi? Ẹ má bẹ̀rù mi. Mo fẹ́ràn àwọn olólùfẹ́ Ọlọ́hun.

Ẹ sùn, kí n máa ṣọ́ yín.” Ibn ‘Abbās sọ pé: Wọ́n sá kúrò lọ́dọ̀ Daqyānūs ní òru. Wọ́n jẹ́ méje. Wọ́n kọjá lọ́dọ̀ olùṣọ́ ẹran kan tó ní ajá; ọkùnrin náà tẹ̀lé wọn nínú ẹ̀sìn wọn, ajá rẹ̀ sì tẹ̀lé e. Wọ́n jáde kúrò ní ìlú lọ sí ihò àpáta tó sún mọ́ ìlú náà.

Ibn Isḥāq sọ pé: Wọ́n dúró síbẹ̀, wọn kò sì ní iṣẹ́ kankan àfi àdúrà, ààwẹ̀, ìyìn Ọlọ́hun, ìgbéga Rẹ̀ àti ọpẹ́ sí I, wọ́n ń wá ojú rere Ọlọ́hun. Wọ́n fi owó ìnáwó wọn lé ọ̀dọ́kùnrin kan lọ́wọ́, orúkọ rẹ̀ ni Tamlīkhā. Ó jẹ́ ẹni tó rẹwà jù àti tó lágbára jù láàárín wọn. Ní ìkọ̀kọ̀ ni ó máa ń lọ ra oúnjẹ wọn ní ìlú.

Nígbà tí ó bá wọ ìlú, ó máa ń bọ́ aṣọ tó dára tó wọ̀, ó sì máa ń wọ aṣọ bí ti àwọn aláìní tó máa ń bẹ oúnjẹ. Lẹ́yìn náà, ó máa ń mú owó wọn, ó lọ sí ìlú, ó ra oúnjẹ àti ohun mímu fún wọn, ó sì máa ń ṣàyẹ̀wò ìròyìn láti mọ̀ bóyá ẹnikẹ́ni ti mẹ́nuba òun àti àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀. Lẹ́yìn náà, ó máa ń padà sọ́dọ̀ wọn.

Wọ́n dúró nínú ipò yìí fún àkókò kan, Daqyānūs sì dé ìlú náà. Ó pàṣẹ fún àwọn ọlọ́lá ìlú náà pé kí wọ́n rú ẹran fún àwọn òrìṣà alágbára. Àwọn onígbàgbọ́ bẹ̀rù gan-an. Tamlīkhā wà ní ìlú, ó ń ra oúnjẹ fún àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀.

Nígbà tó padà sọ́dọ̀ wọn, ó ń sunkún, oúnjẹ tó mú wá sì kéré. Ó sọ fún wọn pé alágbára ìkà náà ti dé ìlú, wọ́n sì ti darukọ wọn, wọ́n sì ń wá wọn papọ̀ mọ́ àwọn ọlọ́lá ìlú náà. Ẹ̀rù bà wọ́n, wọ́n sì ṣubú ní ìforíbalẹ̀, wọ́n ń bẹ Ọlọ́hun, wọ́n ń fi ìrẹ̀lẹ̀ bẹ̀ ẹ́, wọ́n sì ń wá ààbò lọ́wọ́ ìdẹwò náà. Lẹ́yìn náà, Tamlīkhā wí fún wọn pé: “Ẹ̀yin arákùnrin mi, ẹ gbé orí yín sókè, ẹ jẹun, kí ẹ sì gbẹ́kẹ̀ lé Olúwa yín.”

Wọ́n gbé orí wọn sókè, omijé sì ń ṣàn láti ojú wọn. Wọ́n jẹun nígbà tí oòrùn wọ̀. Lẹ́yìn náà, wọ́n jókòó, wọ́n ń bá ara wọn sọ̀rọ̀, wọ́n ń kẹ́kọ̀ọ́ pọ̀, wọ́n sì ń rán ara wọn létí. Bí wọ́n ṣe wà bẹ́ẹ̀ ni Ọlọ́hun mú kí oorun bo wọ́n nínú ihò àpáta.

Ajá wọn na apá iwájú rẹ̀ sílẹ̀ lẹ́nu-ọ̀nà ihò àpáta, ohun tó sì ṣẹlẹ̀ sí wọn ṣẹlẹ̀ sí i. Gbogbo wọn jẹ́ onígbàgbọ́ tó dájú, owó ìnáwó wọn sì wà ní ẹ̀gbẹ́ orí wọn.

Nígbà tó di ọjọ́ kejì, Daqyānūs wá rí i pé àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà ti sọnù, ó sì wá wọn, ṣùgbọ́n kò rí wọn. Ó wí fún àwọn kan pé: “Ọ̀ràn àwọn ọ̀dọ́kùnrin wọ̀nyí tó lọ ti bà mí nínú jẹ́ gan-an. Ó dà bí ẹni pé wọ́n rò pé mo bínú sí wọn nítorí àìmọ̀kan wọn nípa ìwà mi. Mi ò ní ṣe wọ́n ní ibi bí wọ́n bá ronú pìwà dà tí wọ́n sì jọ́sìn àwọn òrìṣà mi.”

Àwọn ọlọ́lá ìlú náà wí pé: “O kò yẹ kí o ṣàánú fún àwọn ẹlẹ́ṣẹ̀ alágídí aláìgbọ́ràn. O ti fún wọn ní àkókò, bí wọ́n bá fẹ́, wọ́n lè ti padà sínú rẹ̀; ṣùgbọ́n wọn kò ronú pìwà dà.” Nígbà tí wọ́n sọ bẹ́ẹ̀, ìbínú rẹ̀ ru gan-an. Ó ránṣẹ́ pe àwọn bàbá wọn, ó sì bi wọ́n nípa wọn pé: “Ẹ sọ fún mi nípa àwọn ọmọ yín ọlọ̀tẹ̀ tó ṣàìgbọ́ràn sí mi.”

Wọ́n dá a lóhùn pé: “Àwa kò ṣàìgbọ́ràn sí ọ; kí ló dé tí ìwọ yóò fi pa wá nítorí àwọn ọlọ̀tẹ̀ tó ti lọ, tí wọ́n sì ti ná owó wa ní ọjà ìlú, tí wọ́n fi run? Lẹ́yìn náà, wọ́n lọ gun òkè kan tí a ń pè ní Bakhlūs.” Nígbà tí wọ́n sọ bẹ́ẹ̀ fún un, ó jẹ́ kí wọ́n lọ. Kò mọ ohun tí yóò ṣe sí àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà, ṣùgbọ́n Ọlọ́hun fi èrò sí ọkàn rẹ̀ pé kí ó pàṣẹ pé kí wọ́n dí ihò àpáta náà mọ́.

Ọlọ́hun fẹ́ bu ọlá fún wọn, kí Ó sì sọ wọ́n di àmì fún ìran tí yóò wá lẹ́yìn wọn. Ó fẹ́ fi hàn pé Àkókò Ìkẹyìn yóò dé láìsí iyèméjì, àti pé Ọlọ́hun yóò jí àwọn tó wà nínú ibojì dìde. Daqyānūs pàṣẹ pé kí wọ́n dí ihò àpáta náà mọ́. Ó ní: “Ẹ fi wọ́n sí inú ihò àpáta bí wọ́n ṣe wà; kí ebi àti òùngbẹ pa wọ́n.

Kí ihò àpáta tí wọ́n yàn fún ara wọn di ibojì wọn.” Ó rò pé wọ́n jí, wọ́n sì mọ ohun tí wọ́n ń ṣe sí wọn, ṣùgbọ́n Ọlọ́hun ti mú ẹ̀mí wọn lọ ní oorun. Ajá wọn na apá iwájú rẹ̀ sílẹ̀ lẹ́nu-ọ̀nà ihò àpáta, gbogbo ohun tó ṣẹlẹ̀ sí wọn sì ti bò wọ́n mọ́lẹ̀; wọ́n ń yí padà sí apá ọ̀tún àti sí apá òsì.

Lẹ́yìn náà, àwọn ọkùnrin onígbàgbọ́ méjì wà ní ilé ọba Daqyānūs, wọ́n ń fi ìgbàgbọ́ wọn pamọ́. Orúkọ ọ̀kan ni Yandrūs, èkejì sì ni Rūnās. Wọ́n gbìmọ̀ láti kọ ìtàn àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà, ìran wọn, orúkọ wọn àti ìròyìn wọn sí orí pákó òjé, kí wọ́n sì fi sínú àpótí bàbà, kí wọ́n sì fi àpótí náà sínú ilé tí wọ́n ń kọ́. Wọ́n wí pé: “Bóyá Ọlọ́hun yóò mú kí àwọn onígbàgbọ́ kan rí àwọn ọ̀dọ́kùnrin wọ̀nyí kí Ọjọ́ Ìjíǹde tó dé; nígbà tí wọ́n bá rí wọn, tí wọ́n sì ka àkọsílẹ̀ yìí, wọn yóò mọ̀.”

Wọ́n ṣe bẹ́ẹ̀, wọ́n sì kọ́lé lé e lórí. Daqyānūs àti àwọn ènìyàn rẹ̀ wà fún àkókò kan, lẹ́yìn náà wọ́n kú; ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìran sì kọjá lẹ́yìn wọn, àwọn ọba sì rọ́pò ara wọn.

‘Ubayd ibn ‘Umayr sọ pé: Àwọn ẹni ihò àpáta jẹ́ ọ̀dọ́kùnrin tó ní ẹ̀gbà ọrùn àti ẹ̀gbà ọwọ́, irun wọn sì ń rọ̀ sọ̀kalẹ̀; ajá ọdẹ wọn sì wà pẹ̀lú wọn. Wọ́n jáde lọ sí ayẹyẹ ńlá kan, wọ́n wọ aṣọ ológo, wọ́n sì wà nínú ìrìnàjò ńlá, wọ́n mú àwọn òrìṣà tí wọ́n ń jọ́sìn lọ pẹ̀lú wọn. Ọlọ́hun ti fi ìgbàgbọ́ sínú ọkàn àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà. Ọ̀kan lára wọn jẹ́ wásíìrì ọba, wọ́n sì gbàgbọ́, ṣùgbọ́n ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn fi ìgbàgbọ́ tirẹ̀ pamọ́.

Wọ́n sọ fún ara wọn pé: “Ẹ jẹ́ ká kúrò láàárín àwọn ènìyàn wọ̀nyí, kí ìjìyà má bàa dé bá wa nítorí ẹ̀ṣẹ̀ wọn.” Ọ̀dọ́kùnrin kan jáde lọ, ó sì dé abẹ́ igi kan, ó jókòó síbẹ̀. Èkejì jáde, ó rí i tó jókòó ní òun nìkan, ó sì retí pé bóyá ó gbàgbọ́ bí òun, láì fi ìmọ̀lára rẹ̀ hàn. Ẹlòmíràn tún jáde, wọ́n sì péjọ sí ibì kan.

Ọ̀kan bi àwọn yòókù pé: “Kí ló kó yín jọ?” Ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ń fi ìgbàgbọ́ rẹ̀ pamọ́ fún ẹlẹgbẹ́ rẹ̀, nítorí ẹ̀rù fún ẹ̀mí ara rẹ̀. Nígbà náà ni wọ́n sọ pé kí ọ̀kọ̀ọ̀kan lọ sí apá kan pẹ̀lú ọ̀rẹ́ rẹ̀, kí ẹnìkan sì ṣí àṣírí rẹ̀ fún ẹlẹgbẹ́ rẹ̀. Nígbà tí wọ́n ṣe bẹ́ẹ̀, wọ́n rí i pé gbogbo wọn ní ìgbàgbọ́ kan náà.

Ihò àpáta kan wà ní orí òkè kan nítòsí wọn. Ọ̀kan wí fún àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ pé: “Ẹ lọ sí inú ihò àpáta náà, kí Olúwa yín lè ṣí àánú Rẹ̀ sílẹ̀ fún yín.” Wọ́n wọ ihò àpáta náà, ajá ọdẹ wọn sì wà pẹ̀lú wọn. Wọ́n sùn fún ọdún mẹ́tàlélọ́ọ̀ọ́dúnrún, wọ́n sì fi ọdún mẹ́sàn-án kún un.

Àwọn ènìyàn wọn pàdánù wọn, wọ́n sì wá wọn, ṣùgbọ́n Ọlọ́hun pa gbogbo àmì wọn mọ́ fún wọn. Wọ́n kọ orúkọ àti ìran wọn sí orí pákó pé: “Àwọn wọ̀nyí ni ọmọ àwọn ọba wa; a pàdánù wọn ní oṣù báyìí, ní ọdún báyìí, ní ìjọba ẹni-báyìí ọmọ ẹni-báyìí.” Wọ́n fi pákó náà sínú ilé ìṣúra ọba, wọ́n sì wí pé: “Dájúdájú, ọ̀ràn àwọn wọ̀nyí yóò ṣe pàtàkì.” Ọba náà kú, ìran tuntun sì ń bọ̀ lẹ́yìn ìran tuntun.

Wahb ibn Munabbih sọ pé: Ọ̀kan lára àwọn ọmọlẹ́yìn ‘Īsā (ìkẹ́ Ọlọ́hun kí ó máa bá a) dé ìlú àwọn ẹni ihò àpáta, ó sì fẹ́ wọ inú rẹ̀. Wọ́n sọ fún un pé: “Ère kan wà ní ẹnu-ọ̀nà ìlú náà; ẹnikẹ́ni tí ó bá wọlé gbọ́dọ̀ foríbalẹ̀ fún un.” Ó kórìíra láti wọlé, ó lọ sí ilé ìwẹ̀ kan tó sún mọ́ ìlú náà. Ó bẹ̀rẹ̀ sí í ṣiṣẹ́ fún ẹni tó ni ilé ìwẹ̀ náà, ó sì rí ìbùkún nínú iṣẹ́ rẹ̀.

Àwọn ọ̀dọ́kùnrin kan láti ìlú náà wá sí ọ̀dọ̀ rẹ̀, ó sì máa ń sọ ìròyìn ọ̀run àti ilẹ̀, àti ti Ọjọ́ Ìkẹyìn fún wọn, títí wọ́n fi gbàgbọ́, wọ́n sì fi òtítọ́ mú un. Ó ti fi òfin kan kalẹ̀ fún ẹni tó ni ilé ìwẹ̀ náà pé òru jẹ́ tirẹ̀, kí ẹnikẹ́ni má ṣe dí òun lọ́wọ́ tàbí dí àdúrà rẹ̀ lọ́wọ́. Ó ń bá a lọ nínú iṣẹ́ náà títí ọmọ ọba fi mú obìnrin kan wá sínú ilé ìwẹ̀ náà, ó sì bá a wọlé. Ọmọlẹ́yìn náà bá a wí pé: “Ìwọ ọmọ ọba, ṣé o bá obìnrin yìí wọ ilé ìwẹ̀?”

Ọmọ ọba náà tijú, ó sì lọ. Ó tún padà wá lẹ́ẹ̀kan sí i, ọmọlẹ́yìn náà sì sọ ohun kan náà fún un. Ọmọ ọba bú u, ó sì bá a wí, kò sì kọbi ara sí i títí òun àti obìnrin náà fi wọlé pọ̀, wọ́n sì kú sínú ilé ìwẹ̀ náà. A lọ sọ fún ọba pé: “Olùtọ́jú ilé ìwẹ̀ náà ti pa ọmọ rẹ.”

Ọba wá a, ṣùgbọ́n kò lè rí i, ó sì sá lọ. Ọba bi pé: “Ta ni àwọn tó ń bá a ṣe pọ̀?” Wọ́n mẹ́nuba àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà, a sì wá wọn. Wọ́n jáde kúrò ní ìlú náà, wọ́n kọjá lọ́dọ̀ ọ̀rẹ́ wọn kan tó ní ìgbàgbọ́ bíi tiwọn. Ọ̀rẹ́ náà bá wọn lọ, ó sì mú ajá kan pẹ̀lú rẹ̀.

Nígbà tí òru dé, wọ́n dé ihò àpáta, wọ́n wọlé, wọ́n sì wí pé: “A ó wá rí ohun tí a ó ṣe ní òwúrọ̀, bí Ọlọ́hun bá fẹ́.” Ọlọ́hun mú oorun bo wọ́n. Ọba àti àwọn ọmọ ogun rẹ̀ jáde wá wọn, wọ́n sì rí wọn. Nígbà tí ọkùnrin kan fẹ́ wọ ihò àpáta náà, ẹ̀rù bò ó, kò sì lè wọlé.

Ọ̀kan lára wọn wí pé: “Ṣé ìwọ kò ní pa wọ́n bí o bá lè mú wọn?” Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.” Ó sọ pé: “Nígbà náà, kọ́ ògiri lé ẹnu-ọ̀nà ihò àpáta náà, lẹ́yìn tí o bá ti dì í mọ́.” Ọba sì ṣe bẹ́ẹ̀. Lẹ́yìn náà, òjò dé bá olùṣọ́ ẹran kan lẹ́gbẹ̀ẹ́ ihò àpáta náà.

Ó wí pé: “Yóò dára kí n ṣí ihò àpáta yìí, kí n sì fi àwọn ẹran mi sí inú rẹ̀ kí òjò má bàa rọ̀ wọ́n.” Ó ń ṣiṣẹ́ lé e lórí títí ó fi ṣí i. Ọlọ́hun sì dá ẹ̀mí àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà padà sí wọn ní òwúrọ̀ ọjọ́ kejì.

Muḥammad ibn Isḥāq sọ pé: Ọba olódodo kan tí wọ́n ń pè ní “Bīdrūs” jẹ ọba ilẹ̀ náà. Nígbà tó ti jọba fún ọdún mẹ́rìndínláàádọ́rin, àwọn ènìyàn pín sí ẹgbẹ́ ní ìjọba rẹ̀. Àwọn kan gbàgbọ́ nínú Ọlọ́hun, wọ́n sì mọ̀ pé Àkókò Ìkẹyìn jẹ́ òtítọ́; àwọn mìíràn sì sẹ́ ẹ. Ọ̀ràn yìí dun ọba olódodo náà gan-an, ó sunkún, ó sì fi ìrẹ̀lẹ̀ bẹ Ọlọ́hun.

Ó banújẹ́ gidigidi nígbà tó rí i pé àwọn èké ń pọ̀ sí i, wọ́n sì ń borí àwọn onígbàgbọ́. Wọ́n ń sọ pé: “Kò sí ìyè kankan àfi ìyè ayé; àwọn ẹ̀mí nìkan ni a ó jí dìde, a kò ní jí àwọn ara dìde.” Bīdrūs máa ń ránṣẹ́ sí àwọn tó rò pé wọ́n jẹ́ olóore, tó sì jẹ́ olórí àwọn ènìyàn, ṣùgbọ́n wọ́n ń sẹ́ Àkókò Ìkẹyìn títí wọ́n fi fẹ́ yí àwọn ènìyàn padà kúrò lórí òtítọ́ àti ẹ̀sìn àwọn ọmọlẹ́yìn ‘Īsā. Nígbà tí ọba olódodo náà rí èyí, ó wọ ilé rẹ̀, ó ti ilẹ̀kùn, ó wọ aṣọ irun àgùntàn, ó sì fi eérú sí abẹ́ rẹ̀, ó jókòó lé e.

Ó fi ọ̀sán àti òru rẹ̀ fún àdúrà fún àkókò gígùn, ó ń fi ìrẹ̀lẹ̀ bẹ Ọlọ́hun, ó sì ń sunkún pé: “Ìwọ Olúwa mi, O rí ìyàtọ̀ tí ó wà láàárín àwọn wọ̀nyí. Nítorí náà, fi àmì kan hàn wọ́n, kí ó lè ṣàlàyé òtítọ́ fún wọn.” Lẹ́yìn náà, Ọlọ́hun Aláàánú, Aláàánú jù lọ, ẹni tí kò fẹ́ kí àwọn ẹrú Rẹ̀ ṣègbé, fẹ́ fi àwọn ọ̀dọ́kùnrin ẹni ihò àpáta hàn, kí Ó sì ṣàlàyé ọ̀ràn wọn fún àwọn ènìyàn, kí Ó sì sọ wọ́n di àmì àti ẹ̀rí lórí wọn. Èyí yóò jẹ́ kí wọ́n mọ̀ pé Àkókò Ìkẹyìn yóò dé láìsí iyèméjì.

Ọlọ́hun sì fẹ́ dáhùn àdúrà ìránṣẹ́ Rẹ̀ olódodo Bīdrūs, kí Ó sì parí ìbùkún Rẹ̀ lé e lórí, àti láti kó àwọn onígbàgbọ́ tí wọ́n ti fọ́n ká jọ.

Ọlọ́hun fi èrò sí ọkàn ọkùnrin kan láti ìlú tí ihò àpáta wà, orúkọ rẹ̀ ni “Ūliyānūs,” pé kí ó wó ilé tí a kọ́ lé ẹnu-ọ̀nà ihò àpáta náà lulẹ̀, kí ó sì fi òkúta rẹ̀ kọ́ àgọ́ fún àwọn ẹran rẹ̀. Ó gba ọ̀dọ́kùnrin méjì síṣẹ́, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í yọ àwọn òkúta náà, wọ́n sì fi kọ́ àgọ́ náà, títí wọ́n fi yọ gbogbo ohun tó bo ẹnu-ọ̀nà ihò àpáta náà, tí wọ́n sì ṣí i. Ṣùgbọ́n Ọlọ́hun fi ẹ̀rù bò àwọn ènìyàn, kí wọ́n má bàa rí àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà. Nígbà tí wọ́n ṣí ẹnu-ọ̀nà ihò àpáta náà, Ọlọ́hun Alágbára àti Aláṣẹ, Olùjí àwọn òkú dìde, fún àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà ní àṣẹ láti jókòó sí àárín ihò àpáta náà.

Wọ́n jókòó pẹ̀lú ayọ̀, ojú wọn ń tàn, ọkàn wọn sì dùn. Wọ́n kí ara wọn, bí ẹni pé wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ jí ní àkókò tí wọ́n máa ń jí ní òwúrọ̀ lẹ́yìn òru oorun wọn. Lẹ́yìn náà, wọ́n dìde, wọ́n sì gbàdúrà gẹ́gẹ́ bí wọ́n ti máa ń ṣe. Kò sí ohun tí wọ́n rí lójú tàbí àwọ̀ wọn tó yàtọ̀, wọ́n sì rí ara wọn bí wọ́n ti rí nígbà tí wọ́n lọ sùn.

Wọ́n rò pé Daqyānūs ṣì ń wá wọn. Nígbà tí wọ́n parí àdúrà wọn, wọ́n ní fún Milīkhā, olùtọ́jú owó ìnáwó wọn pé: “Sọ fún wa ohun tí àwọn ènìyàn sọ nípa wa ní alẹ́ àná níwájú alágbára yìí.” Wọ́n rò pé wọ́n sùn bí wọ́n ti máa ń sùn tẹ́lẹ̀, wọ́n sì rò pé oorun yìí gùn díẹ̀ sí i ju ti tẹ́lẹ̀ lọ; wọ́n ń bi ara wọn pé: “Báwo ni a ṣe sùn tó?” Wọ́n ní: “A sùn fún ọjọ́ kan tàbí apá kan ọjọ́ kan.”

Lẹ́yìn náà, wọ́n ní: “Olúwa yín ló mọ̀ jù lọ nípa bí a ṣe sùn tó.” Gbogbo èyí rọrùn lójú wọn.

Milīkhā wí fún wọn pé: “Wọ́n ti wá yín ní ìlú, ṣùgbọ́n wọn kò rí yín. Wọ́n sì fẹ́ mú yín wá síbí lónìí, kí wọ́n lè fi yín rúbọ fún àwọn òrìṣà alágbára tàbí kí wọ́n pa yín; Ọlọ́hun yóò ṣe ohun tó bá fẹ́ lẹ́yìn náà.” Maksalmina wí fún wọn pé: “Ẹ̀yin arákùnrin mi, ẹ mọ̀ pé ẹ̀yin yóò pàdé Ọlọ́hun. Nítorí náà, ẹ má ṣe di aláìgbàgbọ́ lẹ́yìn ìgbàgbọ́ yín tí ọ̀tá Ọlọ́hun bá pè yín.”

Lẹ́yìn náà, wọ́n sọ fún Milīkhā pé: “Lọ sí ìlú, kí o gbọ́ ohun tí a ń sọ nípa wa àti ohun tí a ń sọ níwájú Daqyānūs. Ṣọ́ra, má ṣe jẹ́ kí ẹnikẹ́ni kíyè sí ọ. Ra oúnjẹ kan wá fún wa; fi kún ohun tí o ti mú wá, nítorí ebi ń pa wá.” Milīkhā ṣe bí ó ti máa ń ṣe.

Ó bọ́ aṣọ rẹ̀, ó wọ aṣọ àfarawé rẹ̀, ó sì mú owó. Nígbà tó kọjá lẹ́nu-ọ̀nà ihò àpáta náà, ó rí i pé àwọn òkúta ti kúrò ní ẹnu-ọ̀nà ihò àpáta náà. Ó yà á lẹ́nu, ṣùgbọ́n ó kọjá lọ láì dá sí i. Nígbà tó dé ẹnu-ọ̀nà ìlú, ó fara pamọ́ sí ẹ̀gbẹ́ ọ̀nà, nítorí ó bẹ̀rù pé ẹnikẹ́ni nínú àwọn ará ìlú yóò rí i, yóò sì dá a mọ̀.

Kò mọ̀ pé Daqyānūs àti àwọn ènìyàn rẹ̀ ti kú ní ọ̀ọ́dúnrún ọdún ṣáájú.

Nígbà tí Milīkhā dé ẹnu-ọ̀nà ìlú, ó gbé ojú rẹ̀ sókè, ó sì rí àmì kan lókè ẹnu-ọ̀nà náà tí àwọn onígbàgbọ́ máa ń fi hàn nígbà tí ìgbàgbọ́ bá gbajúmọ̀ níbẹ̀. Nígbà tó rí i, ó yà á lẹ́nu, ó sì ń wò ó ní ìkọ̀kọ̀, ó ń wo sí ọ̀tún àti sí òsì. Lẹ́yìn náà, ó fi ẹnu-ọ̀nà náà sílẹ̀, ó lọ sí ẹnu-ọ̀nà mìíràn, ó sì rí àmì kan náà níbẹ̀. Ó bẹ̀rẹ̀ sí í rò pé ìlú náà kì í ṣe ìlú tó mọ̀.

Ó rí ọ̀pọ̀ ènìyàn tuntun tí kò tíì rí rí. Ó ń rìn, ó sì ń ṣe kàyéfì, ó dà bí ẹni pé ó ti dàrú. Lẹ́yìn náà, ó padà sí ẹnu-ọ̀nà tí ó ti kọ́kọ́ dé, ó ń ṣe kàyéfì lọ́kàn ara rẹ̀, ó ní: “Mo fẹ́ mọ ohun tí èyí túmọ̀ sí. Ní alẹ́ àná, àwọn Mùsùlùmí ń fi àmì yìí pamọ́, wọ́n sì ń ṣe é ní ìkọ̀kọ̀; ṣùgbọ́n ní òní ó hàn gbangba.

Ṣé mo ń lá àlá?” Ó rí i pé òun kò sùn. Ó mú aṣọ àwọ̀n rẹ̀, ó fi bo orí rẹ̀, ó sì wọ ìlú náà.

Ó ń rìn ní ọjà ìlú náà, ó sì gbọ́ àwọn ènìyàn ń fi orúkọ ‘Īsā ọmọ Maryam búra. Èyí mú kí ẹ̀rù rẹ̀ pọ̀ sí i, ó sì tún rò pé òun ti dàrú. Ó dúró, ó fi ẹ̀yìn tì mọ́ ògiri ìlú kan, ó ń sọ fún ara rẹ̀ pé: “Ní ti Ọlọ́hun, mi ò mọ ohun tó ń ṣẹlẹ̀. Ní alẹ́ àná, kò sí ẹnikẹ́ni lórí ilẹ̀ tí ó lè darukọ ‘Īsā ọmọ Maryam tí wọn kò ní pa; ṣùgbọ́n ní òwúrọ̀ yìí, gbogbo ènìyàn ń darukọ orúkọ ‘Īsā, kò sì sí ẹni tó bẹ̀rù.”

Lẹ́yìn náà, ó sọ fún ara rẹ̀ pé: “Bóyá ìlú yìí kì í ṣe ìlú tí mo mọ̀. Ní ti Ọlọ́hun, mi ò mọ ìlú kankan tó sún mọ́ ìlú wa.” Ó dúró níbẹ̀ bí ẹni tó dàrú. Lẹ́yìn náà, ó pàdé ọ̀dọ́kùnrin kan, ó bi í pé: “Kí ni orúkọ ìlú yìí, ọ̀dọ́kùnrin?”

Ó dáhùn pé: “A ń pè é ní Afsūs.” Ó sọ lọ́kàn ara rẹ̀ pé: “Bóyá ohun kan ti ṣẹlẹ̀ sí mi, bóyá ohun kan ti bà mí lọ́kàn. Ó yẹ kí n kánjú jáde kúrò níbí kí n tó dójú tì tàbí kí ohun búburú ṣẹlẹ̀ sí mi tí màá fi ṣègbé.” Lẹ́yìn náà, ó fara balẹ̀, ó wí pé: “Ní ti Ọlọ́hun, bí mo bá kánjú jáde kúrò ní ìlú kí ẹnikẹ́ni tó kíyè sí mi, yóò rọrùn fún mi.”

Ó sún mọ́ àwọn tó ń ta oúnjẹ, ó mú owó tí ó ní jáde, ó sì fún ọkùnrin kan lára wọn, ó ní: “Ra oúnjẹ fún mi pẹ̀lú owó yìí.” Ọkùnrin náà mú owó náà, ó wo àwòrán àti àkọsílẹ̀ rẹ̀, ó sì yà á lẹ́nu. Ó fi í fún ọ̀rẹ́ rẹ̀, ọ̀rẹ́ náà sì wò ó. Wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í fi owó náà fún ara wọn, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ń ṣe kàyéfì.

Wọ́n jọ ń bá ara wọn sọ̀rọ̀, wọ́n sì ń wí pé: “Dájúdájú, ọ̀dọ́kùnrin yìí ti rí ìṣúra àtijọ́ kan tó ti wà ní ilẹ̀ láti ọjọ́ pípẹ́.” Nígbà tí Milīkhā rí i pé wọ́n ń bá ara wọn sọ̀rọ̀ nípa òun, ẹ̀rù ńlá bà á, ó sì ń wárìrì. Ó rò pé wọ́n ti dá òun mọ̀, wọ́n sì fẹ́ mú un lọ bá ọba wọn Daqyānūs. Àwọn míì tún ń wá sí ọ̀dọ̀ rẹ̀ láti mọ̀ ọ́n.

Ó wí fún wọn, ẹ̀rù sì ń bà á gidigidi pé: “Ẹ jọ̀wọ́ ẹ fi owó mi sílẹ̀, ẹ ti gbà á. Mi ò nílò oúnjẹ yín.” Wọ́n bi í pé: “Ta ni ọ́, ọ̀dọ́kùnrin, kí sì ni ọ̀ràn rẹ? Ní ti Ọlọ́hun, o ti rí ìṣúra kan lára àwọn ìṣúra àwọn ènìyàn àtijọ́, o sì fẹ́ fi pamọ́ fún wa.

Wá pẹ̀lú wa, fi í hàn wá, kí o sì pín ohun tó wà nínú rẹ̀ pẹ̀lú wa. A ó ṣe é ní rọrùn fún ọ. Bí o kò bá ṣe bẹ́ẹ̀, a ó mú ọ lọ sí ọ̀dọ̀ aláṣẹ, a ó sì fà ọ́ lé e lọ́wọ́, yóò sì pa ọ́.” Nígbà tó gbọ́ ohun tí wọ́n sọ, ó sọ lọ́kàn ara rẹ̀ pé: “Mo ti dé sínú gbogbo ohun tí mo ń bẹ̀rù.”

Wọ́n tún sọ fún un pé: “Ọ̀dọ́kùnrin, ní ti Ọlọ́hun, o kò lè fi ohun tí o rí pamọ́.” Milīkhā kò mọ ohun tó yẹ kí ó sọ fún wọn, kò sì mọ ìdáhùn wọn. Ẹ̀rù sì bà á tó bẹ́ẹ̀ tí kò fi lè sọ ohunkóhun fún wọn. Nígbà tí wọ́n rí i pé kò sọ̀rọ̀, wọ́n mú aṣọ àwọ̀n rẹ̀, wọ́n so ó mọ́ ọrùn rẹ̀, wọ́n sì ń fà á kiri ní àwọn òpópónà ìlú náà.

Gbogbo àwọn ará ìlú gbọ́ nípa rẹ̀, a sì wí pé: “Ọkùnrin yìí ní ìṣúra.” Àwọn ará ìlú, ọmọ kékeré àti àgbàlagbà, péjọ sí ọ̀dọ̀ rẹ̀. Wọ́n ń wò ó, wọ́n ń wí pé: “Ní ti Ọlọ́hun, ọ̀dọ́kùnrin yìí kì í ṣe ara ìlú yìí. A kò tíì rí i rí, a kò sì mọ̀ ọ́n.”

Milīkhā kò mọ ohun tó yẹ kí ó sọ fún wọn. Nígbà tí àwọn ènìyàn ìlú náà péjọ sí ọ̀dọ̀ rẹ̀, ẹ̀rù bà á, ó dákẹ́, kò sì sọ̀rọ̀. Ó dájú lójú rẹ̀ pé bàbá òun àti àwọn arákùnrin òun wà ní ìlú náà, àti pé àwọn ìbátan rẹ̀ àti ìran rẹ̀ jẹ́ lára àwọn ọlọ́lá ìlú náà; ó rò pé wọ́n yóò wá bá òun bí wọ́n bá gbọ́ nípa rẹ̀, tí wọ́n sì máa gbà á kúrò lọ́wọ́ wọn.

Bí ó ṣe dúró níbẹ̀, ó dàrú, ó sì ń dúró de ìgbà tí ẹnìkan lára ìdílé rẹ̀ yóò dé láti gbà á kúrò lọ́wọ́ wọn, ni wọ́n fà á lọ sí ọ̀dọ̀ àwọn olórí àti alábojútó ìlú méjì tí ń bójú tó ọ̀ràn ìlú náà. Ọ̀kan nínú wọn ni “Arīyūs,” èkejì sì ni “Ṭanṭiyūs.” Nígbà tí wọ́n mú un lọ sọ́dọ̀ wọn, Milīkhā rò pé wọ́n ń mú òun lọ bá Daqyānūs, alágbára ìkà. Ó ń wo sí ọ̀tún àti sí òsì; àwọn ènìyàn sì ń fi í ṣe ẹlẹ́yà bí ẹni pé aṣiwèrè ni.

Milīkhā bẹ̀rẹ̀ sí í sunkún, ó sì gbé orí rẹ̀ sókè sí ọ̀run, ó sọ lọ́kàn ara rẹ̀ pé: “Ìwọ Ọlọ́hun àwọn ọ̀run àti ilẹ̀, tú sùúrù sórí mi lónìí, kí O sì fi ẹ̀mí láti ọ̀dọ̀ Rẹ̀ wọ inú mi, kí Ó lè fún mi ní agbára níwájú alágbára ìkà yìí.” Ó ń sunkún, ó sì ń sọ lọ́kàn ara rẹ̀ pé: “Wọ́n ti ya mi sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ àwọn arákùnrin mi. Ìbá ṣe pé wọ́n mọ ohun tó ṣẹlẹ̀ sí mi! Ìbá ṣe pé wọ́n mọ̀, kí wọ́n lè wá bá mi, kí gbogbo wa lè jọ dúró níwájú alágbára ìkà yìí.

A ti búra láti wà papọ̀, láti má ṣe di aláìgbàgbọ́ nínú Ọlọ́hun, àti láti má ṣe dá ẹlòmíràn pọ̀ mọ́ Ọ. Wọ́n ti ya mi sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ wọn; wọn kò ní rí mi, èmi kò sì ní rí wọn láéláé. A ti búra pé a kò ní pínyà nígbà ayé tàbí lẹ́yìn ikú.” Milīkhā ń sọ èyí lọ́kàn ara rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ fún àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ nígbà tó padà sọ́dọ̀ wọn.

Nígbà tó dé ọ̀dọ̀ Arīyūs àti Ṭanṭiyūs, àwọn ọkùnrin olódodo náà, ó mọ̀ pé àwọn kò mú òun lọ bá Daqyānūs. Ó dákẹ́, ẹkún rẹ̀ sì dáwọ́ dúró. Arīyūs mú owó náà, àwọn méjèèjì sì wò ó, wọ́n sì yà á lẹ́nu. Ọ̀kan nínú wọn bi í pé: “Ibo ni ìṣúra tí o rí wà, ọ̀dọ́kùnrin?”

Milīkhā dáhùn pé: “Mi ò rí ìṣúra kankan. Owó yìí ni ti àwọn bàbá mi; àwòrán àti àkọsílẹ̀ rẹ̀ sì jẹ́ ti ìlú yìí. Ṣùgbọ́n ní ti Ọlọ́hun, mi ò mọ ohun tó ń ṣẹlẹ̀ sí mi tàbí ohun tí mo yẹ kí n sọ fún yín.” Ọ̀kan nínú wọn bi í pé: “Ta ni ìwọ?”

Ó dáhùn pé: “Mo rò pé èmi jẹ́ ara ìlú yìí.” Wọ́n bi í pé: “Ta ni bàbá rẹ, ta sì ló mọ̀ ọ́ níbí?” Ó sọ orúkọ bàbá rẹ̀ fún wọn, ṣùgbọ́n wọn kò rí ẹnikẹ́ni tó mọ̀ ọ́ tàbí bàbá rẹ̀. Ọ̀kan nínú wọn wí fún un pé: “Èké ni ọ́; o kò sọ òtítọ́ fún wa.”

Milīkhā kò mọ ohun tó yẹ kí ó sọ, àfi kí ó tẹ orí rẹ̀ ba sí ilẹ̀. Àwọn kan lára àwọn tó yí i ká sọ pé: “Aṣiwèrè ni ọkùnrin yìí.” Àwọn mìíràn sọ pé: “Kì í ṣe aṣiwèrè, ṣùgbọ́n ó mọ̀ọ́mọ̀ ń ṣe bí ẹni pé ó ya wèrè, kí ó lè bọ́ lọ́wọ́ yín.” Ọ̀kan nínú àwọn ọkùnrin náà wo ojú rẹ̀ dáadáa, ó sì wí pé: “Ṣé o rò pé a ó jẹ́ kí o lọ, a sì gbà pé owó yìí jẹ́ ti bàbá rẹ, àwòrán àti àkọsílẹ̀ owó yìí sì ti wà fún ohun tó lé ní ọ̀ọ́dúnrún ọdún, nígbà tí ìwọ jẹ́ ọ̀dọ́kùnrin?

Ṣé o rò pé o lè tàn wá jẹ, kí o sì fi wá ṣe ẹlẹ́yà, àwa tó ti di ewú irun bí o ṣe rí, tí àwọn olórí àti ọlọ́lá ìlú sì yí ọ ká, àwọn ilé ìṣúra ìlú yìí sì wà lọ́wọ́ wa? A kò ní owó kan ṣoṣo irú èyí, fàdákà tàbí wúrà. Mo rò pé màá pàṣẹ pé kí wọ́n fìyà jẹ ọ́ gidigidi, kí wọ́n sì dè ọ́ títí o fi jẹ́wọ́ nípa ìṣúra tí o rí.” Nígbà tí ó sọ bẹ́ẹ̀, Milīkhā wí fún wọn pé: “Ẹ jọ̀wọ́, ẹ dáhùn ìbéèrè kan tí màá béèrè.

Bí ẹ bá ṣe bẹ́ẹ̀, màá sọ òtítọ́ fún yín nípa ohun tó ṣẹlẹ̀ sí mi.” Wọ́n wí pé: “Béèrè; a kò ní fi ohunkóhun pamọ́ fún ọ.” Ó bi wọ́n pé: “Kí ló ṣẹlẹ̀ sí ọba Daqyānūs?” Wọ́n dáhùn pé: “A kò mọ ọba kankan lórí ilẹ̀ lónìí tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Daqyānūs.

Ọba kan ṣoṣo ni orúkọ náà, ó ti kú láti ìgbà pípẹ́, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìran sì ti kú lẹ́yìn rẹ̀.” Milīkhā sọ pé: “Bí ó bá rí bẹ́ẹ̀, mo dàrú, kò sì sí ẹnikẹ́ni tó máa gba ohun tí mo sọ gbọ́. Àwa jẹ́ ọ̀dọ́kùnrin kan, ọba sì fipá mú wa láti jọ́sìn ère àti láti pa ẹran rúbọ fún àwọn òrìṣà alágbára. A sá kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀ ní alẹ́ àná, a sì sùn.

Nígbà tí mo jí, mo jáde lọ ra oúnjẹ fún wọn àti láti mọ ìròyìn, mo sì rí ara mi nínú ipò tí ẹ rí.” Ó ní: “Ẹ bá mi lọ sí ihò àpáta tó wà lórí òkè Bangalūs; màá fi àwọn ẹlẹgbẹ́ mi hàn yín.” Nígbà tí Arīyūs gbọ́ ọ̀rọ̀ Milīkhā, ó wí pé: “Ẹ̀yin ènìyàn, bóyá èyí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àmì Ọlọ́hun tí Ó fi hàn yín nípasẹ̀ ọ̀dọ́kùnrin yìí. Ẹ bá wa lọ, kí ó fi àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ hàn wá.”

Arīyūs àti Asṭiyūs bá a lọ, àwọn ará ìlú náà, àgbàlagbà àti ọmọdé, sì tẹ̀lé wọn lọ sí ọ̀dọ̀ àwọn ẹni ihò àpáta, kí wọ́n lè rí wọn. Nígbà tí àwọn ọ̀dọ́kùnrin inú ihò àpáta rí i pé Milīkhā ti pẹ́ láti mú oúnjẹ àti ohun mímu tó yẹ, wọ́n rò pé wọ́n ti mú un, wọ́n sì ti mú un lọ bá ọba wọn Daqyānūs. Bí wọ́n ṣe ń ronú bẹ́ẹ̀ tí wọ́n sì ń bẹ̀rù, wọ́n gbọ́ ariwo àwọn ènìyàn àti ìró ẹṣin tó ń gòkè wá sí ọ̀dọ̀ wọn. Wọ́n rò pé àwọn aṣojú alágbára ìkà Daqyānūs ni, tí ó rán wá láti mú wọn.

Wọ́n dìde láti gbàdúrà, wọ́n kí ara wọn ní ìkẹyìn, wọ́n sì fi ìmọ̀ràn fún ara wọn. Wọ́n wí pé: “Ẹ jẹ́ ká lọ bá arákùnrin wa Milīkhā, nítorí ó wà níwájú alágbára ìkà náà, ó sì ń dúró dè wá.” Bí wọ́n ṣe ń sọ èyí tí wọ́n sì jókòó ní inú ihò àpáta, wọn kò rí ẹnikẹ́ni àfi Arīyūs àti àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ tí wọ́n dúró lẹ́nu-ọ̀nà ihò àpáta náà.

Milīkhā sáré wọlé ṣáájú wọn, ó sì ń sunkún. Nígbà tí wọ́n rí i tó ń sunkún, àwọn náà sunkún pẹ̀lú rẹ̀, wọ́n sì bi í nípa ohun tó ṣẹlẹ̀. Ó sọ gbogbo ìtàn náà fún wọn. Nígbà náà ni wọ́n mọ̀ pé Ọlọ́hun ni Ó mú kí wọ́n sùn ní gbogbo àkókò yẹn, àti pé Ó jí wọn dìde kí wọ́n lè jẹ́ àmì fún àwọn ènìyàn, kí ó sì jẹ́ ẹ̀rí tó fìdí ìjíǹde múlẹ̀, kí wọ́n sì mọ̀ pé Àkókò Ìkẹyìn yóò dé láìsí iyèméjì.

Lẹ́yìn Milīkhā ni Arīyūs wọ inú ihò àpáta, ó sì rí àpótí bàbà kan tí èdìdì fàdákà wà lórí rẹ̀. Ó dúró lẹ́nu-ọ̀nà ihò àpáta, ó sì pe ọ̀kan lára àwọn ọlọ́lá ìlú náà. Ó ṣí àpótí náà níwájú wọn, wọ́n sì rí pákó òjé méjì nínú rẹ̀ tí a kọ̀wé sí: “Maksalmina, Makhshlīmina, Milīkhā, Marṭūnus, Kasṭūnus, Yabrūnus, Dīmūs, Baṭiyūs àti Ḥālūsh jẹ́ ọ̀dọ́kùnrin tí wọ́n sá kúrò lọ́dọ̀ ọba wọn, Daqyānūs alágbára ìkà, nítorí ìbẹ̀rù pé yóò dẹ wọ́n kúrò nínú ẹ̀sìn wọn. Wọ́n wọ inú ihò àpáta yìí.

Nígbà tí a sọ ibi tí wọ́n wà fún ọba, ó pàṣẹ pé kí wọ́n fi òkúta dí ihò àpáta náà mọ́. Àwa kọ ìtàn àti ìròyìn wọn sílẹ̀ kí àwọn tó bá wá lẹ́yìn wa lè mọ̀ nígbà tí wọ́n bá rí wọn.” Nígbà tí wọ́n kà á, ẹnu yà wọ́n. Wọ́n yin Ọlọ́hun, ẹni tó fi àmì ìjíǹde hàn wọ́n nínú àwọn ọ̀dọ́kùnrin wọ̀nyí.

Wọ́n gbé ohùn wọn sókè pẹ̀lú ọpẹ́ sí Ọlọ́hun àti ìyìn Rẹ̀. Lẹ́yìn náà, wọ́n wọ inú ihò àpáta lọ bá àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà, wọ́n sì rí wọn jókòó ní àárín ihò àpáta náà. Ojú wọn ń tàn, aṣọ wọn kò sì bàjẹ́. Arīyūs àti àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ ṣubú ní ìforíbalẹ̀, wọ́n sì yin Ọlọ́hun tó fi àmì kan lára àwọn àmì Rẹ̀ hàn wọ́n.

Wọ́n bá ara wọn sọ̀rọ̀, àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà sì sọ ohun tí wọ́n rí láti ọwọ́ ọba wọn Daqyānūs fún wọn.

Lẹ́yìn náà, Arīyūs àti àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ rán oníṣẹ́ kan sí ọba wọn olódodo Bīdrūs, wọ́n ní: “Kánjú wá sí ọ̀dọ̀ wa; bóyá o ó rí ọ̀kan lára àwọn àmì Ọlọ́hun tí Ó fi hàn nínú ìjọba rẹ, tí Ó sì sọ di àmì fún gbogbo ènìyàn, kí ó lè jẹ́ ìmọ́lẹ̀ àti ìmólẹ̀ fún wọn, kí ó sì fi ìjíǹde múlẹ̀. Kánjú wá bá àwọn ọ̀dọ́kùnrin tí Ọlọ́hun jí dìde, lẹ́yìn tó ti mú ẹ̀mí wọn lọ fún ohun tó lé ní ọ̀ọ́dúnrún ọdún.” Nígbà tí ìròyìn dé ọ̀dọ̀ ọba, ọkàn rẹ̀ balẹ̀, ìbànújẹ́ rẹ̀ sì lọ. Ó wí pé: “Mo dúpẹ́ lọ́wọ́ Rẹ, Ọlọ́hun, Olúwa àwọn ọ̀run àti ilẹ̀; mo ń jọ́sìn Rẹ, mo sì ń yìn Ọ́.

O ṣe oore fún mi, O sì ṣàánú fún mi. O kò pa ìmọ́lẹ̀ tí O fi fún àwọn baba mi, fún ìránṣẹ́ Rẹ olódodo, ọba Asṭanṭīnūs, run.”

Nígbà tí àwọn ará ìlú gbọ́ ìròyìn náà, wọ́n gun ẹṣin lọ bá ọba, wọ́n sì bá a lọ sí ìlú Afsūs. Àwọn ará ìlú kí wọn, wọ́n sì bá ọba gòkè lọ sí ihò àpáta náà. Nígbà tí àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà rí Bīdrūs, inú wọn dùn, wọ́n sì ṣubú ní ìforíbalẹ̀. Bīdrūs dìde, ó gbá wọn mọ́ra, ó sì sunkún.

Wọ́n jókòó níwájú rẹ̀ lórí ilẹ̀, wọ́n ń yin Ọlọ́hun, wọ́n sì ń dúpẹ́ fún Un. Lẹ́yìn náà, àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà wí fún Bīdrūs pé: “A fi ọ́ sí ìtọ́jú Ọlọ́hun. Àlàáfíà kí ó máa bá ọ. Àánú Ọlọ́hun kí ó máa bá ọ. Kí Ọlọ́hun dáàbò bo ọ àti ìjọba rẹ, kí Ó sì fi Ọlọ́hun dáàbò bò ọ lọ́wọ́ ibi àwọn ènìyàn àti àwọn ẹ̀mí àìrí.”

Nígbà tí ọba ṣì dúró, wọ́n padà lọ sí ibi tí wọ́n ti ń sùn, wọ́n sì sùn. Ọlọ́hun sì mú ẹ̀mí wọn lọ. Ọba dìde sí ọ̀dọ̀ wọn, ó fi aṣọ bò wọ́n, ó sì pàṣẹ pé kí wọ́n fi ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn sínú pósí wúrà. Nígbà tó di alẹ́, tí ó sì sùn, wọ́n wá bá a lójú àlá, wọ́n wí pé: “A kò dá wa láti inú wúrà tàbí fàdákà; erùpẹ̀ ni a dá wa láti inú rẹ̀, sí erùpẹ̀ ni a ó sì padà.

Fi wá sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí a ṣe wà nínú ihò àpáta, lórí erùpẹ̀, títí Ọlọ́hun yóò fi jí wa dìde láti inú rẹ̀.” Nígbà náà ni ọba pàṣẹ pé kí wọ́n ṣe pósí igi teak, kí wọ́n sì fi wọ́n sínú rẹ̀. Ọlọ́hun fi ẹ̀rù bò àwọn ènìyàn nígbà tí wọ́n jáde kúrò ní ọ̀dọ̀ wọn, kò sì sí ẹni tó lè wọlé sí ọ̀dọ̀ wọn. Ọba pàṣẹ pé kí wọ́n kọ mọ́sáláṣí sí ẹnu-ọ̀nà ihò àpáta náà, kí wọ́n sì ṣe ayẹyẹ ńlá fún wọn, kí wọ́n sì máa ṣe é lọ́dọọdún.

A tún sọ pé: Nígbà tí wọ́n mú Milīkhā lọ sí ọ̀dọ̀ ọba olódodo, ọba bi í pé: “Ta ni ìwọ?” Ó dáhùn pé: “Èmi jẹ́ ará ìlú yìí.” Ó sọ pé òun jáde lọ lánàá tàbí ní ọjọ́ díẹ̀ sẹ́yìn, ó sì sọ ibi tí òun ń gbé àti àwọn ènìyàn kan, ṣùgbọ́n kò sí ẹni tó mọ̀ wọ́n. Ọba ti gbọ́ pé àwọn ọ̀dọ́kùnrin kan sọnù ní ìgbà àtijọ́, àti pé wọ́n kọ orúkọ wọn sí pákó kan nínú ilé ìṣúra.

Ọba pe pákó náà wá, ó wo orúkọ wọn, ó sì rí i pé ó bá àwọn ènìyàn wọ̀nyí mu. Ó sọ orúkọ àwọn yòókù fún Milīkhā; Milīkhā sì wí pé: “Àwọn wọ̀nyẹn ni àwọn ẹlẹgbẹ́ mi.” Nígbà tí ọba gbọ́ èyí, òun àti àwọn ènìyàn tó wà pẹ̀lú rẹ̀ gun ẹṣin. Nígbà tí wọ́n dé ẹnu-ọ̀nà ihò àpáta, Milīkhā wí pé: “Ẹ jẹ́ kí n wọlé bá àwọn ẹlẹgbẹ́ mi, kí n sì mú ìròyìn ayọ̀ fún wọn.

Bí wọ́n bá rí yín pẹ̀lú mi, ẹ̀rù yóò bà wọ́n.” Ó wọlé, ó sì mú ìròyìn ayọ̀ fún wọn. Ọlọ́hun sì mú ẹ̀mí wọn lọ, Ó sì pa àmì wọn mọ́ fún àwọn ènìyàn, wọn kò sì rí wọn mọ́. Èyí ni ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ Ọlọ́hun pé: “Nígbà tí àwọn ọ̀dọ́kùnrin náà sá lọ sí inú ihò àpáta.”

Ìyẹn ni pé, wọ́n lọ sí ihò àpáta. Ọ̀rọ̀ náà “awā fulānun ilā mawḍi‘in” túmọ̀ sí pé ẹni náà mú ibì kan ṣe ilé rẹ̀. Ihò àpáta náà jẹ́ ihò kan ní orí òkè Bangalūs, orúkọ ihò àpáta náà sì ni “Khayram.” “Olúwa wa, fún wa ní àánú láti ọ̀dọ̀ Rẹ” — àánú náà túmọ̀ sí ìtọ́sọ́nà nínú ẹ̀sìn.

A tún sọ pé ó túmọ̀ sí oúnjẹ. “Kí O sì pèsè fún wa” túmọ̀ sí mú rọrùn fún wa. “Ìtọ́sọ́nà nínú ọ̀ràn wa” túmọ̀ sí ohun tí ó ń wá ojú rere Rẹ àti ohun tí ìtọ́sọ́nà wa wà nínú rẹ̀. Ibn ‘Abbās sọ pé “ìtọ́sọ́nà” túmọ̀ sí ọ̀nà àbájáde láti inú ihò àpáta ní àlàáfíà.

Kí wọ́n fìyà jẹ wọ́n; ó halẹ̀ mọ́ wọn pé òun yóò pa wọ́n; ó sọ fún wọn; kí wọ́n dúró níbí títí di alẹ́; kí wọ́n fi wọ́n síbẹ̀ kí ebi àti òùngbẹ pa wọ́n — ó sì ṣe bẹ́ẹ̀. Wahb sọ pé: àkókò kan kọjá lẹ́yìn àkókò mìíràn. Wọ́n fi hàn pé ohun tí àwọn ènìyàn náà ń ṣe jẹ́ asán. Owó ìnáwó tí wọ́n mú pẹ̀lú wọn, tí a sì tẹ àmì Daqyānūs lé lórí, dà bí bàtà ẹranko kékeré.

Milīkhā jáde lọ; àwọn ènìyàn kò sì mọ̀ ọ́n; ó rí àwọn èèyàn, ọmọ kékeré àti àgbàlagbà. Wọ́n bi í pé: “Kí ni ìròyìn?” àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ; Ṭanṭiyūs; ó tẹ ojú rẹ̀ ba; wọ́n ní ìgbàgbọ́ kan náà, ìyẹn Islām; wọ́n fi pamọ́ fún un pé wọ́n ń fipá mú wọn láti jọ́sìn ère àti láti pa ẹran rúbọ fún àwọn òrìṣà alágbára, wọ́n sì fi ìgbàgbọ́ wọn pamọ́ fún un, wọ́n sì sá lọ sí ihò àpáta; ìgbàgbọ́ rẹ àti ìparí àwọn iṣẹ́ rẹ.