የዋሻው ወጣቶች ልመና

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

ከዚያም ታሪካቸውን በአጭሩ ጠቀሰ፤ በኋላም በዝርዝር ገለጸው፤ እንዲህም አለ፦ «ወጣቶቹ ወደ ዋሻው በተጠጉ ጊዜ»። ወጣቶቹ ማለት ወጣት ሰዎች ናቸው። ወደ ዋሻው የሄዱትም ሕዝባቸው በእምነታቸው ሊያስፈትናቸው ከሚያደርገው ፈተና ለመጠበቅና ለመሸሸግ ነበር። «እነርሱም፦ ጌታችን ሆይ! ከአንተ ዘንድ ምሕረትን ስጠን» አሉ፤ ማለትም በምሕረትህ አጽናን፣ ከክፉም ጠብቀን፣ ወደ መልካምም ለመድረስ አቅናን።

«ከጉዳያችንም ቅን መንገድን አዘጋጅልን» ማለትም ወደ ቅንነት የሚያደርሰውን ምክንያት ሁሉ ለእኛ አቅልልልን፤ የዲናችንንም ሆነ የዱንያችንን ጉዳይ አስተካክልልን። እነርሱ ከፈተናው ለመራቅ ተግተው ሠሩ፤ ተሸሽገው ሊቆዩበት የሚችሉበትን ቦታም ፈልገው ሸሹ። ከዚህ ጋር የጉዳያቸውን መቀለል ከአላህ በትሕትና ተማጸኑ፤ በራሳቸውና በፍጡራን ላይም አልተመኩም። ስለዚህ አላህ ልመናቸውን ተቀበለ።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

«ወጣቶቹ ወደ ዋሻው በተጠጉ ጊዜ፣ ጌታችን ሆይ! ከአንተ ዘንድ ምሕረትን ስጠን፤ ከጉዳያችንም ቅን መንገድን አዘጋጅልን አሉ» በሚለው ላይ፦ አላህ በዲናቸው ላይ እንዳያስፈትኗቸው ከሕዝባቸው ሸሽተው የሄዱትን እነዚያን ወጣቶች ይነግረናል። ከሕዝባቸው ሸሽተው በተራራ ላይ ወዳለ ዋሻ ገቡ፣ ከሕዝባቸውም ለመሰወር ይህን አደረጉ። ወደ ዋሻው በገቡ ጊዜ፣ ምሕረቱንና ደግነቱን ከእርሱ እየለመኑ፦ «ጌታችን ሆይ!

ከአንተ ዘንድ ምሕረትን ስጠን» አሉ። ማለትም፦ «ከአንተ ዘንድ የምትምርበትንና ከሕዝባችን የምትሰውረንን ምሕረት ስጠን» ማለት ነው። «ከጉዳያችንም ቅን መንገድን አዘጋጅልን» ማለትም፦ «በዚህ ጉዳያችን ውስጥ ቅን መጨረሻን ወስንልን» ማለት ነው። በሐዲሥም እንደመጣው፦ «ለእኛ የወሰንከውን ማንኛውንም ውሳኔ፣ መጨረሻውን ቅን አድርግልን»። በ«አል-ሙስነድ» ውስጥ ከቡስር ኢብኑ አቢ አርጣአ በአላህ መልእክተኛ ﷺ ላይ በተያያዘ ዘገባ እንደተገለጸው፣ እርሳቸው ይህን ዱዓ ያደርጉ ነበር፦ «አላህ ሆይ! በጉዳዮቻችን ሁሉ መጨረሻችንን አሳምርልን፤ ከዱንያ ውርደትና ከአኺራ ቅጣትም ጠብቀን»።

የአል-በጋዊ ተፍሲር

ከዚያም አላህ የዋሻው ሰዎችን ታሪክ ጠቀሰ፦ «ወጣቶቹ ወደ ዋሻው በተጠጉ ጊዜ»፤ ማለትም ወደዚያ ሄዱ። ወደ ዋሻው የሄዱበት ምክንያት ምን እንደነበር በተመለከተ ሐሳብ ተለያይቷል።

ሙሐመድ ኢብኑ ኢስሓቅ ኢብኑ ያሳር እንዲህ አለ፦ የኢንጂል ተከታዮች ጉዳይ ተበላሸ፤ ኃጢአቶችም በመካከላቸው በዙ፤ ነገሥታቱም ድንበር አለፉ፤ ጣዖታትን እስኪያመልኩና ለሐሰተኛ አማልክት እስኪሠዉ ድረስ። ከእነርሱ መካከል ግን በክርስቶስ ዲን ላይ ቀርተው፣ አላህን ብቻ በማምለክና በአንድነቱ በማመን የጸኑ ሰዎች ነበሩ። እንዲህ ያደረጉት ነገሥታት መካከል «ዲቅያኖስ» የሚባል ከሮማውያን ንጉሥ ነበር። እርሱ ጣዖታትን ያመልክና ለሐሰተኛ አማልክት ይሠዋ ነበር፤ የተቃወመውንም ይገድል ነበር።

በሮማውያን መንደሮች ይወርድ ነበር፤ በወረደበት መንደርም ነዋሪዎቹን ሁሉ እስኪፈትናቸው ድረስ አይተውም ነበር፤ ጣዖታትን እንዲያመልኩና ለሐሰተኛ አማልክት እንዲሠዉ ያስገድዳቸው ነበር፤ ካልሆነም ይገድላቸው ነበር። በመጨረሻም «አፍሱስ» በምትባለው የዋሻው ሰዎች ከተማ ደረሰ። ወደዚያ በመጣ ጊዜ በእምነት ላይ የጸኑት ነዋሪዎች በጣም ተጨነቁ፤ ከእርሱም ተሸሽገው ወደ የተለያዩ አቅጣጫዎች ሸሹ። «ዲቅያኖስ» ወደ ከተማዋ በመጣ ጊዜ አማኞችን እንዲያሳድዱና እንዲሰበስቡ አዘዘ።

ከከተማዋ ከሓዲዎች የሆኑ የዘበኛ አባላትን አቋቋመ፤ እነርሱም አማኞችን በሚደበቁባቸው ቦታዎች እየፈለጉ ያገኟቸውን ወደ «ዲቅያኖስ» ያመጡ ነበር። እርሱም ሁለት አማራጭ ይሰጣቸው ነበር፤ መገደል ወይም ጣዖታትን ማምለክና ለሐሰተኛ አማልክት መሠዋት። ከእነርሱ አንዳንዶቹ ሕይወትን ይመርጡ ነበር፤ ሌሎቹ ግን ከአላህ ሌላ ማንንም ለማምለክ እምቢ ብለው ይገደሉ ነበር። በአላህ እምነት የጸኑት ሰዎች ይህን ባዩ ጊዜ፣ ራሳቸውን ለሥቃይና ለሞት አሳልፈው ይሰጡ ነበር፤ ይገድሏቸውና አካላቸውንም ይቆራርጧቸው ነበር።

ከዚያም የተቆረጡትን የሰውነታቸውን ክፍሎች በከተማዋ ቅጥር ግድግዳ ዙሪያና በየበሩ ላይ ይሰቅሉ ነበር፤ ፈተናውም እጅግ ከበደ።

ወጣቶቹ ይህን ባዩ ጊዜ እጅግ አዘኑ። ተነሥተው በሶላት፣ በጾም፣ በሰደቃ፣ በአላህ ማወደስና በዱዓ ተጠመዱ። እነርሱ ከሮማውያን ከበርቴዎች መካከል የነበሩ ሲሆኑ ስምንት ሰዎች ነበሩ። አለቀሱ፣ በአላህም ፊት ተማጸኑ፤ እንዲህም ይሉ ነበር፦ «ጌታችን፣ የሰማያትና የምድር ጌታ ነው፤ ከእርሱ ሌላ አምላክን ፈጽሞ አንጠራም። ከእርሱ ሌላ አምላክን ብናመልክ እጅግ የራቀና ከልክ ያለፈ ነገር ተናግረን ነበር።

ጌታ ሆይ! ይህን ፈተና ከአማኝ ባሮችህ አስወግድ፤ ይህንም መከራ ከእነርሱ አንሳ፤ አንተን በግልጽ እንዲያመልኩ አድርግ»።

እነርሱ በዚህ ሁኔታ ሳሉ፣ ወደ ሶላት ቦታቸው ገብተው ሳሉ፣ ዘበኞቹ መጥተው አገኟቸው፤ እነርሱም ፊታቸውን ወደ መሬት አድርገው ሰግደው፣ እያለቀሱና ወደ አላህ እየተማጸኑ ነበር። ዘበኞቹም፦ «የንጉሡን ትእዛዝ እንዳትፈጽሙ ያደረጋችሁ ምንድን ነው? ወደ እርሱ ሂዱ» አሏቸው። ከዚያም ወጥተው ወደ «ዲቅያኖስ» ዜናቸውን አቀረቡ፤ «ሕዝቡን ለአማልክትህ እንዲሠዉ ታሰባስባለህ፤ እነዚህ ወጣቶች ግን ከቤተሰብህ የሆኑ ሲሆኑ ያሾፉብሃል፣ ትእዛዝህንም ይጥሳሉ!» አሉት።

ይህን ሲሰማ ወደ እርሱ እንዲመጡ ላከ። ወደ እርሱ ሲያመጧቸው ዓይኖቻቸው በእንባ የተሞሉ፣ ፊታቸውም በአፈር የተለበሰ ነበር። እርሱም፦ «በምድር ላይ የሚመለኩትን አማልክቶቻችንን ለመሠዋት ምን አገዳችሁ? ራሳችሁንስ በከተማችሁ ከበርቴዎች ምሳሌ እንድታደርጉ ምን ከለከላችሁ? ምረጡ፤ ለአማልክቶቻችን ትሠዉ ወይስ እገድላችኋለሁ?» አላቸው።

ከእነርሱ ታላቅ የነበረው «መክስለሚና» እንዲህ አለ፦ «ሰማያትንና ምድርን በታላቅነቱ የሞላ ጌታ አለን፤ ከእርሱ ሌላ አምላክን ፈጽሞ አንጠራም። ምስጋና፣ ታክቢርና ተስቢሕ ለእርሱ ብቻ ከነፍሳችን የተጣራ ሆኖ ለዘላለም ይገባል። እርሱን ብቻ እናመልካለን፤ ከእርሱም መዳንንና መልካምን እንለምናለን። ሐሰተኛ አማልክቶችን ግን ፈጽሞ አናመልክም። እንግዲህ የፈለግኸውን አድርግብን»። የመክስለሚናም ጓደኞች እርሱ ያለውን ነገር ለዲቅያኖስ አሉት።

ይህን በተናገሩ ጊዜ፣ ንጉሡ የታላላቅ ሰዎች ልብስ የሆነውን ልብሳቸውን አስወለቀባቸው፤ ከዚያም፦ «ለእናንተ ጊዜ እሰጣለሁ፤ እንደዛትኳችሁም ቅጣትን እፈጽምባችኋለሁ። አሁን ወዲያውኑ እንዳልቀጣችሁ የሚያደርገኝ፣ ወጣትና ገና በእድሜ ያልገፋችሁ መሆናችሁን ማየቴ ብቻ ነው። እንድታስቡና ወደ አእምሮአችሁ እንድትመለሱ ጊዜ ሳልሰጣችሁ ማጥፋት አልፈልግም» አለ። ከዚያም በላያቸው የነበሩትን የወርቅና የብር ጌጦች አስወለቀ፤ ከፊቱም እንዲያወጧቸው አዘዘ።

ዲቅያኖስም ለራሱ ጉዳይ ከከተማቸው አቅራቢያ ወዳለች ሌላ ከተማ ሄደ። ወጣቶቹ መሄዱን ባዩ ጊዜ እርሱ ሳይመለስ ለመሄድ ተቻኮሉ፤ ወደ ከተማቸው ሲመለስ እንዳያስታውሳቸው ፈሩ። እያንዳንዱ ከአባቱ ቤት የሚያስፈልገውን ገንዘብ እንዲወስድ፣ ከእርሱም አንዳንዱን ሰደቃ እንዲሰጥና የቀረውን ለመንገድ ምግብ እንዲያደርግ በመካከላቸው ተማከሩ። ከዚያም ከከተማው አቅራቢያ ወዳለው፣ «በኽሉስ» ወደሚባል ተራራ ያለው ዋሻ ሄደው በዚያ እንዲቆዩና አላህን እንዲያመልኩ ወሰኑ።

ዲቅያኖስ በተመለሰ ጊዜ ግን ወደ እርሱ ሄደው ከፊቱ ይቆሙ፤ እርሱም የፈለገውን ያድርጋቸው ነበር። አንዳንዶቹ ይህን እርምጃ እንዲወስዱ ሲነጋገሩ እያንዳንዱ ወጣት ወደ አባቱ ቤት ሄደ፤ የጉዞ ወጪ ወሰደ፣ ከዚያም አንዳንዱን ሰደቃ ሰጠ። የቀረውንም ይዘው ሄዱ፤ የነበራቸው ውሻም ተከተላቸው። ወደዚያ ዋሻ ደርሰው በውስጡ ተቀመጡ።

ከዓብደላህ ኢብኑ ዓባስ ዘገባ እንደተነገረው፦ ሰባት የነበሩት ወጣቶች በሌሊት ከዲቅያኖስ ሸሹ። በመንገዳቸውም ውሻ ያለውን እረኛ አገኙ። እረኛው በዲናቸው ላይ ተከተላቸው፤ ውሻውም ተከተለው። ከከተማው ወጥተው ከከተማው አቅራቢያ ወዳለው ዋሻ ሄዱ።

ኢብኑ ኢስሓቅ እንዲህ አለ፦ በዋሻው ውስጥ የአላህን ውዴታ በመፈለግ ከሶላት፣ ከጾም፣ ከተስቢሕ፣ ከተክቢርና ከሐምድ በቀር ሌላ ሥራ ሳይኖራቸው ቆዩ። የጉዞ ወጪያቸውን በ«ተምሊኻ» የሚባል አንድ ወጣት እጅ አደረጉ። እርሱ ከእነርሱ በጣም ብርቱና ታታሪ ነበር። በድብቅ ወደ ከተማው ገብቶ ምግባቸውን ይገዛላቸው ነበር። ወደ ከተማው ሲገባ የነበረውን ቆንጆ ልብስ ያወልቅና ምጽዋት እንደሚለምኑ ድሆች ያሉ ልብሶችን ይለብስ ነበር።

ከዚያም የብር ገንዘቡን ይዞ ወደ ከተማው ይሄድ፣ ምግብና መጠጥ ይገዛ፣ ስለ እርሱና ስለ ጓደኞቹ ሰዎች የተናገሩት ነገር ካለ ዜና ይጠይቅ ነበር። ከዚያም ወደ ጓደኞቹ ይመለስ ነበር። በዚህ ሁኔታ እንደቆዩ ቆዩ።

ከጊዜ በኋላ ዲቅያኖስ ወደ ከተማው ተመለሰ፤ የከተማውን መሪዎችም ለሐሰተኛ አማልክት እንዲሠዉ አዘዘ። አማኞቹም በዚህ ፈሩ። ተምሊኻ በከተማው ለጓደኞቹ ምግብ እየገዛ ነበር። ወደ ጓደኞቹ ሲመለስ እያለቀሰ ነበር፤ የያዘውም ምግብ ጥቂት ነበር። ጨቋኙ ንጉሥ ወደ ከተማው መጥቶ እንዳለ፣ እነርሱም እንደተፈለጉና ከከተማው መሪዎች ጋር እንደተፈለጉ ነገራቸው። እነርሱም ፈርተው ሰገዱ፤ ወደ አላህ ዱዓ አደረጉ፣ ተማጸኑ፣ ከፈተናውም ጠበቃቸው ዘንድ ለመኑ።

ከዚያም ተምሊኻ፦ «ወንድሞቼ ሆይ! ራሳችሁን አንሡ፤ ብሉ፤ በጌታችሁም ተመኩ» አላቸው። ራሳቸውን አነሡ፤ ዓይኖቻቸውም በእንባ ተሞልተው ነበር። ምግቡንም በሉ፤ ያኔ ፀሐይ እየጠለቀች ነበር። ከዚያም ተቀምጠው ተነጋገሩ፣ እርስ በርሳቸውም የሚያውቁትን አስታወሱ። በዚህ ላይ ሳሉ አላህ በዋሻው ውስጥ እንቅልፍን በጆሮአቸው ላይ አወረደ። ውሻቸውም በዋሻው በር ላይ ክንዶቹን ዘርግቶ ነበር፤ እርሱም እነርሱን የደረሰው ደረሰው። አማኞችና እርግጠኞች ነበሩ፤ የጉዞ ወጪያቸውም ከራሳቸው አጠገብ ነበር።

በማግስቱ ዲቅያኖስ እነርሱን አጣቸው፤ ፈለጋቸውም፣ አላገኛቸውም። ለአንዳንዶቹም፦ «እነዚያ ወጣቶች የጠፉበት ሁኔታ አሳዝኖኛል። በእኔ ላይ ቁጣ እንዳለብኝ በማሰብ፣ ስለ እኔ የማያውቁትን ነገር አስበው ሸሹ። እነርሱ ንስሐ ገብተው አማልክቶቼን ቢያመልኩ እኔ አልጎዳቸውም ነበር» አለ። የከተማው መሪዎች ግን፦ «አመፀኞችና ዓመፀኞች የሆኑ ሰዎችን ልትምር አይገባህም።

ጊዜ ሰጥተሃቸው ነበር፤ ቢፈልጉ በዚያ ጊዜ ውስጥ ወደ ትክክለኛው መመለስ ይችሉ ነበር፤ ንስሐ ግን አልገቡም» አሉት። ይህን ሲሰማ በጣም ተቆጣ። ከዚያም ወደ አባቶቻቸው ላከ፤ አባቶቻቸውም መጡ። ስለ እነርሱ ጠየቃቸው፦ «የማይታዘዙና ያመጹብኝ ልጆቻችሁ የት እንዳሉ ንገሩኝ» አላቸው። እነርሱም፦ «እኛ አልታዘዝንህም፤ የሸሹትን አመጸኛ ልጆቻችን በከተማው ገበያ ገንዘባችንን አባክነው ወደ ተባለው በኽሉስ ተራራ ወጥተዋል።

እኛን ለምን ትገድለናለህ?» አሉት። ይህን ሲሉት ነፃ አወጣቸው። ስለ ወጣቶቹ ምን ማድረግ እንዳለበት ግን አላወቀም። አላህ በልቡ ውስጥ ዋሻውን እንዲዘጋባቸው ትእዛዝ እንዲሰጥ አስገባበት። አላህ ግን እነርሱን ሊያከብራቸው፣ ከእነርሱ በኋላ ለሚመጣ ሕዝብ ምልክት ሊያደርጋቸው፣ ሰዓቲቱ መምጣቷን ያለ ጥርጥር ሊያሳይና አላህ በመቃብር ያሉትን እንደሚያስነሳ ሊያስረዳ ፈለገ።

ዲቅያኖስም ዋሻውን እንዲዘጉባቸው አዘዘ፤ «በዋሻው ውስጥ እንዳሉ ተዉአቸው፤ በረሃብና በጥም ይሙቱ፤ የመረጡት ዋሻ መቃብራቸው ይሁን» አለ። እርሱ እነርሱ ነቅተው የሚያደርግባቸውን እንደሚያውቁ ያስብ ነበር፤ አላህ ግን ነፍሳቸውን በእንቅልፍ ሞት አስወጣቸው። ውሻቸውም በዋሻው በር ላይ ክንዶቹን ዘርግቶ ነበር፤ የደረሰባቸውም ደረሰባቸው፤ ወደ ቀኝና ወደ ግራ ይገለበጡ ነበር።

ከዚያም በዲቅያኖስ ቤተ መንግሥት ውስጥ እምነታቸውን የሚደብቁ ሁለት አማኞች ነበሩ፤ የአንዱ ስም «የንድሮስ»፣ የሌላውም «ሮናስ» ነበር። ስለ ወጣቶቹ ታሪክ፣ ዘርና ስሞች በእርሳስ ሰሌዳ ላይ ጻፉ፤ ሰሌዳውንም በመዳብ ሳጥን ውስጥ አድርገው በሕንፃው ውስጥ አስቀመጡት። «ምናልባት ከትንሣኤ ቀን በፊት አላህ ከእነዚህ ወጣቶች ጋር የሚገናኙ አማኞችን ያሳያል፤ ይህን መጽሐፍ ሲያነቡ ያገኟቸው ሰዎች ይማራሉ» አሉ። እንዲሁም አደረጉና በላዩ ሕንፃ ሠሩ።

ዲቅያኖስ እስከሞተበት ድረስ በንግሥናው ቆየ፤ እርሱና ሕዝቡም ሞቱ፤ ከእነርሱ በኋላም ብዙ ትውልዶች አለፉ፤ ነገሥታትም ከአንዱ በኋላ ሌላው መጡ።

ዑበይድ ኢብኑ ዑመይር እንዲህ አለ፦ የዋሻው ሰዎች ወጣቶች ነበሩ፤ የክብር አልባሳት የለበሱ፣ ወርቅና ብር የተጌጡ፣ ረጅም ጠጉር ያላቸው ነበሩ። የአደን ውሻቸውም ከእነርሱ ጋር ነበር። በአንድ ታላቅ የበዓል ቀን በታላቅ ልብስና በሰልፍ ወጡ፤ የሚያመልኳቸውንም አማልክት ይዘው ወጡ። አላህ በወጣቶቹ ልብ ውስጥ እምነትን ጣለ፤ ከእነርሱም አንዱ የንጉሡ ሚኒስትር ነበር።

እነርሱም አመኑ፤ እያንዳንዱም እምነቱን ደበቀ። በልባቸው እንዲህ አሉ፦ «ከእነዚህ ሰዎች መካከል እንውጣ፤ በጥፋታቸው ምክንያት ቅጣት እንዳይደርስብን»። ከእነርሱም አንዱ ወጣና እስከ አንድ ዛፍ ጥላ ድረስ ሄዶ ተቀመጠ። ሌላውም ወጥቶ ብቻውን ተቀምጦ አገኘው፤ እምነቱን ሳይገልጥ እርሱም እንደ እርሱ በእምነቱ ላይ ይሆን ዘንድ ተስፋ አደረገ። ሌላውም ወጣ፤ በአንድ ቦታም ተሰበሰቡ።

አንዱ ለሌላው፦ «ምን አሰባሰባችሁ?» አለ። እያንዳንዱ በራሱ ላይ በመፍራት እምነቱን ከጓደኛው ይደብቅ ነበር። ከዚያም፦ «እያንዳንዱ ወጣት ለብቻው ከጓደኛው ጋር ይውጣ፤ አንዱም ምስጢሩን ለጓደኛው ይንገር» አሉ። እንዲህም አደረጉ፤ ሁሉም በእምነት ላይ እንዳሉ ተረዱ። ከእነርሱ አቅራቢያም በተራራው ውስጥ ዋሻ ነበር። አንዳንዶቹም ለሌሎቹ፦ «ወደ ዋሻው ተጠጉ፤ ጌታችሁ ከምሕረቱ ያስፋፋላችኋል» አሉ።

ወደ ዋሻውም ገቡ፤ የአደን ውሻቸውም ከእነርሱ ጋር ነበር። ለሦስት መቶ ዓመት ተኙ፤ ዘጠኝ ዓመትም ጨመሩ። ሕዝባቸው አጣቸውና ፈለጋቸው፤ አላህ ግን ዱካቸውንና ዋሻቸውን ከእነርሱ ደበቀ። ስማቸውንና ዘራቸውን በአንድ ሰሌዳ ላይ ጻፉ፦ «እነዚህ እነዚህ የነገሥታችን ልጆች ናቸው፤ በዚህ ወር፣ በዚህ ዓመት፣ በዚህ ንጉሥ ልጅ ንግሥና ዘመን ጠፉ» ብለው ጻፉ።

ሰሌዳውንም በንጉሡ ግምጃ ቤት ውስጥ አስቀመጡ፤ «ይህ ጉዳይ በእርግጥ ታሪክ ይሆናል» አሉ። ያ ንጉሥ ሞተ፤ ትውልዶችም ከአንዱ በኋላ ሌላው መጣ።

ወህብ ኢብኑ ሙነቢህ እንዲህ አለ፦ ከዒሳ (ዐለይሂ ሰላም) ሐዋርያዎች አንዱ ወደ ዋሻው ሰዎች ከተማ መጣ፤ ወደ ከተማዋ መግባትም ፈለገ። በከተማዋ በር ላይ ጣዖት እንዳለ፣ ወደ ከተማዋ የሚገባ ሁሉ ለእርሱ ሰግዶ እንደሚገባ ተነገረው። ሰግዶ መግባትን ስላልወደደ ወደ ከተማዋ አቅራቢያ ወዳለ መታጠቢያ ቤት ሄደ፤ ከመታጠቢያ ቤቱ ባለቤት ጋር በደመወዝ ተስማምቶ በዚያ ይሠራ ጀመር። የመታጠቢያ ቤቱ ባለቤት በሥራው ውስጥ በረከትን ተመለከተና ወደደው።

ከከተማውም የሆኑ ወጣቶች ከእርሱ ጋር ተቀላቀሉ። ስለ ሰማይና ምድር እና ስለ አኺራ ዜና ይነግራቸው ነበር፤ እነርሱም አመኑበትና እውነተኛ ነው ብለው ተቀበሉት። ለመታጠቢያ ቤቱ ባለቤትም እንዲህ ብሎ ተዋወለ፦ «ሌሊቱ የእኔ ነው፤ በእኔና በሌሊቱ መካከል አትግባ፤ ከሶላትም ማንም አይከልከለኝ»። በዚህ ሁኔታ ቆየ፤ እስከ ንጉሡ ልጅ ከአንዲት ሴት ጋር ወደ መታጠቢያ ቤቱ እስኪመጣ ድረስ።

ሐዋርያውም ገሰጸው፦ «አንተ የንጉሥ ልጅ ሆነህ ከዚህች ጋር ትገባለህን?» አለው። እርሱም አፈረና ሄደ። እንደገና ተመለሰ፤ ሐዋርያውም ያንኑ ቃል ነገረው። ንጉሡ ልጅ ተሳደበውና አስፈራራው፤ ነገሩን ግን አልተወውም፤ ሁለቱም አብረው ወደ መታጠቢያ ቤቱ ገቡ፤ በዚያም ሞቱ። ወደ ንጉሡ መጥተው፦ «የመታጠቢያ ቤቱ ባለቤት ልጅህን ገደለ» አሉት። ንጉሡ ፈለገው፣ አላገኘውም፤ እርሱም ሸሸ።

«ከማን ጋር ይገናኝ ነበር?» ብሎ ጠየቀ፤ ወጣቶቹንም ጠሩለት። እነርሱን ፈለጉ፤ ከከተማዋም ወጡ። በመንገድ ላይ እንደ እነርሱ እምነት ያለውን ጓደኛቸውን አገኙ፤ ከእነርሱ ጋርም ሄደ፤ ውሻም ከእርሱ ጋር ነበር። ሌሊቱ ወደ ዋሻው እስኪያደርሳቸው ድረስ ተጓዙ፤ ወደ ውስጡም ገቡ። «አላህ ከፈቀደ እስከ ነገ እንቆይ፤ ከዚያ የምናደርገውን እናያለን» አሉ።

አላህም በጆሮአቸው ላይ እንቅልፍን አወረደ። ንጉሡም ከወታደሮቹ ጋር ፈልጎ ወጣ፤ አገኛቸውም፤ ወደ ዋሻው ገቡ። አንዱ ሰው ወደ ውስጡ ሊገባ ሲፈልግ በፍርሃት ተያዘ፤ መግባትም አልቻለም። አንዱም፦ «እነርሱን ብታገኛቸው ትገድላቸው አልነበር?» አለው። «አዎን» አለ። ሰውየውም፦ «እንግዲያውስ የዋሻውን በር ዝጉባቸው» አለ። ከዚያም አንድ እረኛ ዝናብ ወረደበትና በዋሻው አጠገብ ደረሰ።

«ይህን ዋሻ ብከፍተውና በዝናቡ ጊዜ በጎቼን ወደ ውስጡ ባስገባ ጥሩ ነበር» አለ። እየሞከረ ቀጠለና ከፈተው። በማግስቱ ጠዋት አላህ ነፍሳቸውን ወደ እነርሱ መለሰ።

ሙሐመድ ኢብኑ ኢስሓቅ እንዲህ አለ፦ ከዚያም የዚያች አገር ንጉሥ «ቢድሮስ» የሚባል ጻድቅ ሰው ሆነ። ለስልሳ ስምንት ዓመታት በንግሥናው ቆየ። በንግሥናው ዘመን ሰዎች በቡድን ተከፋፈሉ፤ ከእነርሱ አንዳንዶቹ በአላህ ያምኑና ሰዓቲቱ እውነት መሆኗን ያውቁ ነበር፤ ሌሎቹ ግን ይክዱአት ነበር። ጻድቁ ንጉሥ ይህን በጣም አዘነበት፤ አለቀሰ፣ ወደ አላህም በትሕትና ተማጸነ።

የሐሰት ሰዎች እየበዙና በእውነት ሰዎች ላይ እየተደራጁ እንደሆነ ባየ ጊዜ እጅግ አዘነ። «ከዱንያ ሕይወት በቀር ሌላ ሕይወት የለም፤ የሚመለሱት ነፍሳት ብቻ ናቸው፤ አካላት ግን አይመለሱም» ይሉ ነበር። ቢድሮስም በሕዝቡ መካከል መሪዎች የሆኑ፣ መልካም ይመስሉ የነበሩ ሰዎችን ይጠራ ነበር፤ እነርሱ ግን ሰዓቲቱን ይክዱ ነበር፤ ሰዎችንም ከእውነትና ከሐዋርያዎች መንገድ ሊያዞሩ ተቃረቡ። ንጉሡ ይህን ባየ ጊዜ ወደ ቤቱ ገባ፣ በሩንም ዘጋ።

ከሻር ልብስ ለብሶ ከበታቹ አመድ አኖረ፤ በላዩም ተቀመጠ። ረጅም ጊዜ ሌሊቱንና ቀኑን በአላህ ፊት በመማጸንና በማልቀስ አሳለፈ፤ እንዲህም ይል ነበር፦ «ጌታዬ ሆይ! የእነዚህን አለመስማማት ታያለህ፤ የሚገልጽላቸውን ምልክት ላክላቸው»። ከዚያም ለባሮቹ ጥፋት የማይፈልገው መሐሪው አላህ የዋሻውን ወጣቶች ሊያሳይ፣ ጉዳያቸውንም ለሰዎች ሊገልጽ፣ ምልክትና ማስረጃ ሊያደርጋቸው ፈለገ፤ ሰዎችም ሰዓቲቱ ያለ ጥርጥር እንደምትመጣ ያውቁ ዘንድ።

አላህ የጻድቁን ባሪያውን ቢድሮስ ዱዓ ሊቀበልና ሞገሱን በእርሱ ላይ ሊያሟላ ፈለገ፤ የተበተኑትንም አማኞች ሊሰበስብ ፈለገ። የዋሻው መግቢያ ላይ ያለውን ሕንፃ አፍርሶ ለበጎቹ አጥር ሊሠራበት እንዲፈልግ በዚያች አገር ካለው ሰው አንዱ በልቡ ውስጥ አላህ አስገባበት። የዚያ ሰው ስም «ኡልያኑስ» ነበር። ሁለት ወጣቶችን በቅጥር ቀጠረ፤ እነርሱም ድንጋዮቹን እየነቀሉ ለበጎቹ አጥር ሠሩ፤ በዋሻው መግቢያ ላይ ያለውን ድንጋይ እስኪያነሱና የዋሻውን በር እስኪከፍቱ ድረስ።

አላህ ሰዎችን በፍርሃት ከእነርሱ ከለላቸው። የዋሻውን በር በከፈቱ ጊዜ፣ ችሎታና ሥልጣን ያለው የሞቱትን አስነሺ አላህ፣ ወጣቶቹ በዋሻው ውስጥ እንዲቀመጡ ፈቀደ። ተቀመጡ፤ ደስተኞች ነበሩ፤ ፊታቸውም የበራ፣ ልባቸውም ደስ ያለው ነበር። አንዳቸው ለሌላው ሰላምታ ሰጡ፤ ሌሊት ከተኙ በኋላ ጠዋት ሲነሡ እንደሚያደርጉት በቅጽበት እንደነቁ ነበር። ከዚያም ተነሥተው ሶላት ሰገዱ፤ ከዚህ በፊት ያደርጉት እንደነበረው አደረጉ።

በፊታቸውና በቀለማቸው ላይ የሚያስገርም ለውጥ አልታየም፤ በተኙበት ጊዜ እንደነበሩ ነበሩ። ዲቅያኖስ እየፈለጋቸው እንደሆነ ያስቡ ነበር። ሶላታቸውን በጨረሱ ጊዜ ለምግባቸው ኃላፊ ለሆነው ለ«ሚሊኻ»፦ «ትናንት ምሽት በዚህ ጨቋኝ ንጉሥ ፊት ስለ እኛ ሰዎች ምን አሉ? ንገረን» አሉት። እነርሱ እንደ ተለመደው ተኝተው እንደነበርና ከመደበኛው በላይ ተኝተው እንደነበር ያስቡ ነበር፤ እርስ በርሳቸውም፦ «ለምን ያህል ጊዜ ተኛችሁ?»

ብለው ጠየቁ። «አንድ ቀን ወይም የቀኑን አንድ ክፍል ተኛን» አሉ፤ ከዚያም፦ «ለምን ያህል እንደቆየን ጌታችሁ ያውቃል» አሉ። ይህ ሁሉ በራሳቸው ውስጥ ቀላል ነገር ነበር። ሚሊኻም፦ «በከተማው ውስጥ ፈለጉአችሁ፤ አላገኙአችሁም። ዛሬ ወደ እነርሱ እንድትወሰዱ ይፈልጋሉ፤ ለሐሰተኛ አማልክት እንድትሠዉ ወይም እንዲገድሏችሁ ይፈልጋሉ፤ ከዚያ በኋላ አላህ የሚወስነው ይሆናል» አላቸው።

መክስለሚናም፦ «ወንድሞቼ ሆይ! ከአላህ ጋር ትገናኛላችሁና ጠላት የአላህ አጋር እንድትሆኑ ሲጠራችሁ ከእምነታችሁ በኋላ አትካዱ» አላቸው።

ከዚያም ለሚሊኻ፦ «ወደ ከተማው ሂድ፤ ስለ እኛ ምን እንደሚባልና በዲቅያኖስ ዘንድ ምን እንደሚነገር ስማ፤ ተጠንቀቅ፤ ማንም እንዳያውቅብህ። ምግብም ግዛልንና አምጣልን፤ ተርበናልና ከያዝነው ምግብ ጨምርልን» አሉት። ሚሊኻም በተለመደው መንገድ አደረገ፤ ልብሱን አወለቀ፣ ራሱን ለመሰወር የሚለብሰውን ልብስ ለበሰ፤ የብር ገንዘቡንም ወሰደ። ከዋሻው በር አጠገብ ሲያልፍ ድንጋዮቹ ከዋሻው በር ላይ ተነቅለው አየ፤ በዚህ አደነቀ፤ ከዚያም በሩን ተወውና ወደ ከተማው ሄደ።

በከተማው ያሉ ሰዎች እንዳያዩትና እንዳያውቁት በመፍራት ከመንገድ ተሸሸገ። ዲቅያኖስና ሕዝቡ ከሦስት መቶ ዓመት በፊት እንደሞቱ ግን አላወቀም። ወደ ከተማው በር ሲደርስ ዓይኑን ወደ ላይ አነሣ፤ እምነት በግልጽ በሚታይባቸው ጊዜ ለአማኞች የሚሆን ምልክት ከበሩ ላይ አየ። በዚህ ተደነቀ፤ ሰው እንዳያየው እየተጠነቀቀ ምልክቱን ይመለከት ነበር፤ በቀኝና በግራም ይመለከት ነበር።

ከዚያ በር ወጥቶ ወደ ሌላ በር ሄደ፤ በዚያም እንደዚያው ያለ ምልክት አየ። ከተማው የሚያውቀው ከተማ እንዳልሆነች መሰለው፤ ከዚህ በፊት ያላያቸውንም ብዙ ሰዎች አየ። እየተደነቀና እንደ ጠፋ ሰው ሆኖ ይሄድ ነበር። ወደ መጣበት በር ተመለሰ፤ በራሱ ውስጥም ይደነቅ ነበር፦ «ይህ ምንድን ነው? ትናንት ምሽት አማኞች ይህን ምልክት ይደብቁትና ይሸሸጉት ነበር፤ ዛሬ ግን በግልጽ ይታያል።

ምናልባት እኔ ተኝቻለሁ?» አለ። ነቅቶ እንዳለ ተረዳ። ልብሱን አንሥቶ በራሱ ላይ አደረገ፤ ከዚያም ወደ ከተማው ገባ፤ በገበያው መካከል ሲሄድ ሰዎች በዒሳ ኢብኑ መርየም ስም ሲምሉ ሰማ። ይህም ፍርሃቱን ጨመረ፤ በጣም ግራ ተጋባ። በከተማው ግድግዳ ላይ ጀርባውን አድጎ ቆመና በራሱ ውስጥ፦ «በአላህ እምላለሁ፤ ይህ ምንድን ነው? ትናንት ምሽት በምድር ላይ ከዒሳ ኢብኑ መርየም ስም የሚጠራ ሰው ከተገኘ ይገደል ነበር፤ ዛሬ ጠዋት ግን ሰዎች ሁሉ የዒሳን ስም ሲጠሩ እሰማለሁ፤ ማንም አይፈራም» አለ።

ከዚያም በልቡ፦ «ምናልባት ይህ የማውቀው ከተማ አይደለችም፤ በአገሬ አቅራቢያ የማውቀው ሌላ ከተማ የለም» አለ። ግራ ተጋብቶ ቆመ፤ አንድ ወጣትም አገኘና፦ «ወጣት ሆይ፣ የዚህ ከተማ ስም ማን ነው?» ብሎ ጠየቀው። «አፍሱስ ይባላል» አለው። በራሱም፦ «ምናልባት እብድ ሆኛለሁ ወይም አእምሮዬን የሚያስወግድ ነገር ደርሶብኛል፤ ከመዋረዴ ወይም ክፉ ነገር ከደረሰብኝና ከመጥፋቴ በፊት ከከተማው በፍጥነት መውጣት ይገባኛል» አለ።

ከዚያም ራሱን አስተካከለና፦ «በከተማው ሰዎች ከመረዳታቸው በፊት በፍጥነት ብወጣ ይሻላል» አለ።

ምግብ ሻጮቹ አጠገብ ቀርቦ የያዘውን ገንዘብ ለአንድ ሰው ሰጠው፦ «በዚህ ገንዘብ ምግብ ሽጠኝ» አለው። ሰውየው ገንዘቡን ወሰደና የገንዘቡን ቅርጽና ምልክት ተመለከተ፤ ተደነቀ፤ ለጓደኛውም ሰጠው። እርሱም ተመለከተው፤ ከዚያም ከአንዱ ሰው ወደ ሌላው እያስተላለፉ ተደነቁ። እርስ በርሳቸውም ተማከሩ፤ አንዳንዶቹም፦ «ይህ ሰው ከረጅም ጊዜ በፊት በምድር ውስጥ የተደበቀ ግምጃ አግኝቶ ይሆናል» አሉ።

ሚሊኻ እነርሱ ስለ እርሱ ሲመካከሩ ባየ ጊዜ በጣም ፈራ፣ ይንቀጠቀጥም ጀመር። እርሱን እንዳወቁትና ወደ ንጉሣቸው ወደ ዲቅያኖስ ሊወስዱት እንደሚፈልጉ አሰበ። ሌሎች ሰዎችም ወደ እርሱ እየመጡ ማንነቱን ሊያውቁ ሞከሩ። እርሱም እጅግ ፈርቶ፦ «እባካችሁ ተዉኝ፤ ገንዘቤን ወስዳችኋል፤ እሱን ያዙ፤ ምግባችሁን ግን አልፈልግም» አላቸው። እነርሱም፦ «ወጣት ሆይ፣ ማን ነህ?

ጉዳይህስ ምንድን ነው? በአላህ እንምላለን፣ ከቀድሞ ዘመናት የተቀበረ ግምጃ አግኝተሃል፤ ከእኛም ልትደብቀው ትፈልጋለህ። ከእኛ ጋር ሂድ፤ አሳየን፤ በአገኘኸውም እንካፈል፤ የሆነውን ሁሉ እንዳንከብድብህ እናደርጋለን። ካልሆነ ግን ወደ ገዢው እንወስድሃለን፤ እርሱም ይገድልሃል» አሉት። ይህን ቃላቸውን ሲሰማ በልቡ፦ «እኔ ከምፈራው ሁሉ ውስጥ ወድቄአለሁ» አለ።

እነርሱም፦ «ወጣት ሆይ፣ ያገኘኸውን ነገር መደበቅ አትችልም» አሉት። ሚሊኻ ምን እንደሚላቸውና ምን እንደሚመልስ አላወቀም፤ በጣም ፈርቶ ነበርና ምንም መናገር አልቻለም። እርሱ እንደማይናገር ባዩ ጊዜ ልብሱን አንገቱ ላይ አድርገው በከተማው መንገዶች እየመሩት ሄዱ። በከተማው ውስጥ ያሉት ሰዎች ሰሙ፤ «ግምጃ ያለው ሰው ነው» ተባለ። በከተማው ሰዎች ትንሽና ትልቅ ተሰበሰቡ፤ እየተመለከቱትም፦ «በአላህ እንምላለን፣ ይህ ወጣት ከዚህ ከተማ አይደለም፤ ከዚህ በፊት አይተነውም፣ አናውቀውም» አሉ።

ሚሊኻ ምን እንደሚላቸው አላወቀም። የከተማው ሰዎች ሲሰበሰቡበት በጣም ፈራና ዝም አለ፤ አልተናገረም። አባቱና ወንድሞቹ በከተማው እንዳሉ፣ ዘሩና የትውልድ መስመሩም ከከተማው ከበርቴዎች እንደሆኑ እርግጠኛ ነበር፤ ስለ እርሱ ሲሰሙ መጥተው ከእጃቸው እንደሚያድኑት ያስብ ነበር። ግራ ተጋብቶ ቆሞ፣ ከቤተሰቡ አንዱ መጥቶ ከእጃቸው እስኪያድነው ይጠብቅ ነበር፤ እነርሱም ወደ ከተማው መሪዎችና ጉዳዮቿን ወደሚያስተዳድሩ ሁለት ጻድቅ ሰዎች ወሰዱት።

የአንዱ ስም «አርዩስ»፣ የሌላውም «ጣንጢዩስ» ነበር። ወደ እነርሱ ሲወሰድ ሚሊኻ ወደ ጨቋኙ ዲቅያኖስ እየወሰዱት ነው ብሎ አሰበ። በቀኝና በግራ ይመለከት ነበር፤ ሰዎቹም እንደ እብድ ያሾፉበት ነበር። ሚሊኻ አለቀሰ፤ ራሱንም ወደ ሰማይ አነሣና በልቡ፦ «የሰማይና የምድር ጌታ አላህ ሆይ! ዛሬ ትዕግሥትን አፍስስልኝ፤ ከአንተም መንፈስን አስገባልኝ፤ በዚህ ጨቋኝ ፊት እንዲያበረታኝ» አለ።

እያለቀሰም በልቡ፦ «ከወንድሞቼ ተለየሁ፤ ያጋጠመኝን ቢያውቁ መጥተው ያገኙኝ ነበር። ሁላችንም በዚህ ጨቋኝ ፊት አብረን እንቆም ነበር፤ እኛ አብረን እንድንሆን፣ አላህን እንዳንክድና ለእርሱ ምንም እንዳናጋራ ተስማምተን ነበር። ከእነርሱ ተለየሁ፤ ከዚህ በኋላ ፈጽሞ አያዩኝም፣ እኔም አላያቸውም» አለ። ሚሊኻ ከጓደኞቹ ጋር ሲመለስ ያጋጠመውን ነገር እንደነገራቸው እስከሚደርስ ድረስ ይህን በራሱ ውስጥ ያወራ ነበር።

ሚሊኻ ወደ ዲቅያኖስ እየወሰዱት እንዳልሆነ ሲያይ አእምሮው ተመለሰ፤ ማልቀሱም ተወ። አርዩስ ገንዘቡን ወሰደ፤ እርሱና ጣንጢዩስም ተመለከቱት፤ በጣም ተደነቁ። ከእነርሱ አንዱ፦ «ወጣት ሆይ፣ ያገኘኸው ግምጃ የት ነው?» አለው። ሚሊኻም፦ «ግምጃ አላገኘሁም፤ ይህ የአባቶቼ ገንዘብ ነው፤ በዚህ ከተማ የተመታና የተሠራ ገንዘብ ነው። ነገር ግን ሁኔታዬ ምን እንደሆነና ምን እንደምላችሁ በአላህ እንምላለሁ፣ አላውቅም» አለ።

ከእነርሱ አንዱ፦ «አንተ ማን ነህ?» አለው። ሚሊኻም፦ «እኔ ከዚህ ከተማ እንደሆንኩ ነበር የማስበው» አለ። «አባትህ ማን ነው? በዚህ ከተማ ማን ያውቅሃል?» አሉት። የአባቱን ስም ነገራቸው፤ ግን እርሱንም ሆነ አባቱን የሚያውቅ ማንም አላገኙም። ከእነርሱም አንዱ፦ «አንተ ውሸታም ነህ፤ እውነቱን አትነግረንም» አለው። ሚሊኻም ምን እንደሚላቸው አላወቀም፤ ራሱን ወደ መሬት አዘንብሎ ዝም አለ።

በዙሪያው ካሉት አንዳንዶቹ፦ «ይህ እብድ ነው» አሉ። ሌሎቹም፦ «እብድ አይደለም፤ ከእጃችን ለመሸሽ ሆን ብሎ ራሱን ያሞኛል» አሉ። ከእነርሱ አንዱ በጥልቅ እያየው፦ «የዚህ ገንዘብ የአባትህ ነው፣ የገንዘቡም ምልክትና አሠራር ከሦስት መቶ ዓመት በላይ የቆየ ነው ብለን እንድናምን ታስባለህን? አንተ ገና ወጣት ነህ፤ እኛ እንድታታልለንና እንድታሾፍብን ታስባለህን?

እኛ እንዳየኸው ጠጉር ያሸበረቀን ሽማግሌዎች ነን፤ በዙሪያህም የከተማው ከበርቴዎችና አስተዳዳሪዎች አሉ፤ የከተማዋ ግምጃ ቤቶች በእጃችን ናቸው፤ ከዚህ ዓይነት ገንዘብ ግን አንድ ድርሃም ወይም ዲናር እንኳ የለንም። እኔ እጅግ አስከፊ ቅጣት እንድትቀበል አዝዣለሁ፤ ያገኘኸውንም ግምጃ እስክትናዘዝ እስራሃለሁ» አለው። ይህን ሲሰማ ሚሊኻ፦ «አንድ ነገር ጠይቄ እንድጠይቅ ፍቀዱልኝ፤ የምጠይቃችሁን ካደረጋችሁ፣ ያለኝን እውነት እነግራችኋለሁ» አላቸው። «ጠይቅ፤ ከእኛ ምንም አንደብቅብህም» አሉት።

«ንጉሡ ዲቅያኖስ ምን ሆነ?» ብሎ ጠየቃቸው። «ዛሬ በምድር ላይ ዲቅያኖስ የሚባል ንጉሥ አናውቅም። እርሱ ከረጅም ዘመን በፊት የሞተ ንጉሥ ብቻ ነበር፤ ከእርሱ በኋላም ብዙ ትውልዶች አልፈዋል» አሉት። ሚሊኻም፦ «እኔ ግራ ተጋባሁ፤ የምለውን ማንም አያምነኝም። እኛ ወጣቶች ነበርን፤ ንጉሡ ጣዖታትን እንድናመልክና ለሐሰተኛ አማልክት እንድንሠዋ አስገደደን።

ትናንት ምሽት ከእርሱ ሸሸን፤ ተኛን፤ ከእንቅልፋችን ስንነቃ ለእነርሱ ምግብ ለመግዛትና ዜናውን ለማወቅ ወጣሁ፤ እነሆ እንደምታዩኝ ሆኜ አገኘሁ» አለ። «በበንጃሉስ ተራራ ያለውን ዋሻ አብራችሁኝ ሂዱ፤ ጓደኞቼን አሳያችኋለሁ» አላቸው። አርዩስ ሚሊኻ የሚለውን ሲሰማ፦ «ሕዝቦች ሆይ! ይህ በዚህ ወጣት እጅ አላህ ለእናንተ ካደረጋቸው ምልክቶች አንዱ ሊሆን ይችላል፤ እንሂድና ጓደኞቹን ያሳየን» አለ።

አርዩስ፣ አስጢዩስና ከተማው ሰዎች ትንሽና ትልቅ ከሚሊኻ ጋር ወደ ዋሻው ሰዎች ለማየት ሄዱ። የዋሻው ወጣቶች ሚሊኻ ምግብና መጠጥ ይዞ እንደዘገየ ባዩ ጊዜ፣ እስከዚያ ድረስ ከሚያመጣው መጠን በላይ እንደተዘገየ በማሰብ ተያዘ ብለው ገመቱ፤ ወደ ንጉሣቸው ወደ ዲቅያኖስ ወስደውት ይሆናል ብለው ፈሩ። ይህን እያሰቡና እየፈሩ ሳሉ ድምፆችንና ፈረሶች ወደ ተራራው እየወጡ የሚያሰሙትን ድምፅ ሰሙ። የዲቅያኖስ ጨቋኝ መልእክተኞች እነርሱን ሊወስዱ መጡ ብለው አሰቡ።

ወደ ሶላት ተነሡ፤ አንዳቸው ለሌላው ሰላምታ ሰጡ፤ እርስ በርሳቸውም ተያይዘው ተመካከሩ። «ወንድማችን ሚሊኻ አሁን በጨቋኙ ፊት ነው፤ ወደ እርሱ እንሂድ፤ እኛ ምን ጊዜ እንደምንመጣ እየጠበቀ ነው» አሉ። ይህን ሲሉ በዋሻው መካከል ተቀምጠው ነበር፤ አርዩስንና ጓደኞቹን በዋሻው በር ላይ ቆመው ከማየት በቀር ሌላ አላዩም።

ሚሊኻ ከእነርሱ ቀድሞ ወደ ውስጥ ገባ፤ እያለቀሰም ነበር። ወጣቶቹ እርሱ ሲያለቅስ ባዩ ጊዜ ከእርሱ ጋር አለቀሱ። ስለ ሁኔታውም ጠየቁት፤ እርሱም የሆነውን ነገር ሁሉ ነገራቸው። ከዚያም በኋላ፣ በዚያ ሁሉ ጊዜ በአላህ ትእዛዝ ተኝተው እንደነበር፣ ለሰዎች ምልክት እንዲሆኑና ትንሣኤን እንዲያረጋግጡ እንዲሁም ሰዓቲቱ ያለ ጥርጥር እንደምትመጣ እንዲያውቁ ብቻ እንደነቁ ተረዱ።

ከሚሊኻ በኋላ አርዩስ ገባ። በዋሻው ውስጥ በብር ማኅተም የታሸገ የመዳብ ሳጥን አየ። በዋሻው በር ላይ ቆሞ ከከተማው ከበርቴዎች አንዱን ጠራ፤ ሳጥኑንም በፊታቸው ከፈቱት። በውስጡ በሁለት የእርሳስ ሰሌዳዎች ላይ የተጻፈ ጽሑፍ አገኙ፦ «መክስለሚና፣ መኽስለሚና፣ ሚሊኻ፣ መርጡንስ፣ ከሽጡንስ፣ ይብሩንስ፣ ዲሙስ፣ ባጢውስና ሓሉስ የሚባሉት ወጣቶች ከዲቅያኖስ ጨቋኝ ንጉሥ ከእምነታቸው እንዳያስፈትናቸው በመፍራት ሸሹ፤ ወደዚህ ዋሻም ገቡ።

ስለ መኖሪያቸው በሰማ ጊዜ ንጉሡ በድንጋይ እንዲዘጋባቸው አዘዘ። ከእነርሱ በኋላ የሚመጡት ሰዎች እንዲያውቁ የእነርሱን ታሪክና ዜና ጻፍን፤ እነርሱን ካገኙ» የሚል ነበር። ይህን ባነበቡና በተደነቁ ጊዜ አላህን አመሰገኑ፤ በእነርሱ ውስጥ የትንሣኤን ምልክት ስላሳያቸውም ሐምድ አደረጉት። ድምፃቸውን ከፍ አድርገው አላህን አመሰገኑና አወደሱ። ወደ ወጣቶቹ ዋሻ ገብተው በመካከላቸው ተቀምጠው አገኟቸው፤ ፊታቸው ብርሃን ያንጸባርቅ ነበር፤ ልብሳቸውም አልተበላሸም ነበር።

አርዩስና ጓደኞቹ ሰገዱ፤ ከምልክቶቹም አንዱን ስላሳያቸው አላህን አመሰገኑ። እርስ በርሳቸው ተነጋገሩ፤ ወጣቶቹም ከዲቅያኖስ ንጉሥ የደረሰባቸውን ነገር ነገሯቸው።

ከዚያም አርዩስና ጓደኞቹ ወደ ጻድቁ ንጉሥ ቢድሮስ መልእክተኛ ላኩ፦ «በመንግሥትህ ውስጥ አላህ ካደረገው ምልክት አንዱን እንድታይ ፈጥነህ ና፤ ለዓለማት ምልክት አድርጎታል፤ ለሰዎችም ብርሃንና ግልጽ ማስረጃ እንዲሆን፣ ትንሣኤንም እንዲያረጋግጥ አድርጎታል። አላህ ከሦስት መቶ ዓመት በላይ በፊት ሕይወታቸውን ያስወጣቸውን ወጣቶች አስነሣቸው» አሉ። ዜናው ወደ ንጉሡ በደረሰ ጊዜ ልቡ ተመለሰ፣ ጭንቀቱም ጠፋ። እንዲህም አለ፦ «የሰማያትና የምድር ጌታ አላህ ሆይ!

አመሰግንሃለሁ፤ እገዛልሃለሁ፣ አወድስሃለሁ። በረከትህን በእኔ ላይ አበዛህ፤ ምሕረትህንም አደረግህልኝ፤ ለቅድመ አያቶቼ ለጻድቁ ንጉሥ እስጢንጢኑስ ያደረግኸውን ብርሃን አላጠፋኸውም»። የከተማው ሰዎች ዜናውን ሲሰሙ ወደ እርሱ ተጋልበው ሄዱ። ከንጉሡ ጋር ተጓዙ፤ ወደ አፍሱስ ከተማ ደረሱ። የከተማው ሰዎች ተቀበሉአቸው፤ ከንጉሡ ጋርም ወደ ዋሻው ተራራ ወጡ።

ወጣቶቹ ቢድሮስን ባዩ ጊዜ ደስ አላቸው፤ በፊታቸው ሰገዱ። ቢድሮስም ተነሥቶ አቀፋቸው፤ እያለቀሰም ነበር። እነርሱ በፊቱ መሬት ላይ ተቀምጠው አላህን እያወደሱና እያመሰገኑ ነበር። ከዚያም ወጣቶቹ ለቢድሮስ እንዲህ አሉት፦ «ለአላህ አደራ እንሰጥሃለን፤ ሰላም በአንተ ላይ ይሁን፤ የአላህ ምሕረት በአንተ ላይ ይሁን። አላህ አንተንና መንግሥትህን ይጠብቅ፤ ከሰዎችና ከጂኖች ክፋትም በአላህ እንጠብቅሃለን»።

ንጉሡ ቆሞ ሳለ ወደ መኝታቸው ተመለሱ፤ እንደገናም ተኙ፤ አላህም ነፍሳቸውን ወሰደ። ንጉሡ ወደ እነርሱ ተጠግቶ ልብሳቸውን በላያቸው አደረገ፤ እያንዳንዳቸውም በወርቅ ሳጥን እንዲቀመጡ አዘዘ። ሌሊት ሲገባና ንጉሡ ሲተኛ፣ በሕልም መጥተው፦ «እኛ ከወርቅም ከብርም አልተፈጠርንም፤ ከአፈር ነው የተፈጠርነው፣ ወደ አፈርም እንመለሳለን። አላህ ከአፈር እስኪያስነሳን ድረስ በዋሻው ውስጥ እንደነበርን በአፈር ላይ ተወን» አሉት።

ንጉሡም በዚያ ጊዜ ከቲክ እንጨት የተሠራ ሳጥን እንዲዘጋጅ አዘዘ፤ በውስጡም አስቀመጣቸው። ከእነርሱ ዘንድ ሲወጡ አላህ ሰዎችን በፍርሃት ከለላቸው፤ ማንም ወደ እነርሱ መግባት አልቻለም። ንጉሡም በዋሻው በር ላይ ሰጂድ [መስጂድ] እንዲሠራ አዘዘ፤ ታላቅ በዓልም አደረገላቸው፤ በየዓመቱም እንዲመጡ አዘዘ።

ሌላ ሐሳብም ተነግሯል፦ ሚሊኻ ወደ ጻድቁ ንጉሥ ተወስዶ ሲመጣ፣ ንጉሡ፦ «ማን ነህ?» አለው። ሚሊኻም፦ «ከዚህ ከተማ ሰው ነኝ» አለ፤ ትናንት ወይም ከጥቂት ቀናት በፊት እንደወጣ ገለጸ፤ ስለ ቤቱና ስለ ሰዎቹም ነገረ፤ ማንም ግን አላወቃቸውም። ንጉሡ በጥንት ዘመን ወጣቶች እንደጠፉና ስማቸው በግምጃ ቤቱ ባለው ሰሌዳ ላይ እንደተጻፈ ሰምቶ ነበር። ሰሌዳውን አስመጣ፤ ስሞቻቸውንም ተመለከተ።

ሚሊኻም ከእነዚያ ሰዎች አንዱ ነበር፤ ስሞቹንም ሲነግረው፣ «እነዚህ ጓደኞቼ ናቸው» አለ። ንጉሡ ይህን ሲሰማ ከሕዝቡ ጋር ተጋልቦ ወጣ። ወደ ዋሻው በር ሲደርሱ ሚሊኻ፦ «ወደ ጓደኞቼ እንድገባና እንዳበስራቸው ተዉኝ፤ እናንተን ከእኔ ጋር ቢያዩ ይፈራሉ» አለ። ወደ ውስጥ ገባና አበሰራቸው፤ አላህም ነፍሳቸውን ወሰደ፤ ዱካቸውንም ከሰዎች ደበቀ። ይህም የአላህ ቃል ነው፦ «ወጣቶቹ ወደ ዋሻው በተጠጉ ጊዜ»፤ ማለትም ወደ ዋሻው ሄዱ።

አንድ ሰው ወደ ቦታ ሄዶ በዚያ መኖሪያ ሲያደርግ፣ «ወደዚያ ቦታ አወ» ይባላል። ዋሻው በበንጃሉስ ተራራ ውስጥ ያለ ዋሻ ነው፤ የዋሻውም ስም «ኸይረም» ነው።

«እነርሱም፦ ጌታችን ሆይ! ከአንተ ዘንድ ምሕረትን ስጠን»፤ ምሕረት ማለት በዲን ውስጥ መመራት ነው፤ ሌላም አስተያየት ሲሆን ሲሳይ ነው። «ሀይይእ ለእኛ» ማለትም አቅልልልን ማለት ነው። «ከጉዳያችንም ቅን መንገድን» ማለት የአላህን ውዴታ የምንፈልግበትንና ቅንነታችንን የሚያስገኘውን ነገር ማለት ነው። ኢብኑ ዓባስ፦ «ረሸድ ማለት ከዋሻው በደህና የምንወጣበት መንገድ ነው» አለ።

እነርሱን ሊቀጣቸው ነው፤ በመግደልም አስፈራራቸው፤ ዜናቸውንም አወቁ፤ «እስከ ሌሊት እዚህ እንቆይ» አሉ፤ «በዚያ ውስጥ ተዉአቸው፤ በረሃብና በጥም ይሙቱ» አለ፤ እንዲህም አደረገ። ወህብ እንዲህ አለ፦ ዘመን ከዘመን በኋላ አለፈ። የእነርሱ እምነት ባዶነት ታወቀ። ከእነርሱ ጋር ካለው የጉዞ ገንዘብ፣ ዲቅያኖስ ያሳተመበት ማኅተም ያለበት ገንዘብ፣ ከአራት ወር ግልገል ቆዳ በሚመሳሰል መጠን የነበረ ሳንቲም ነበር።

ሚሊኻም ወደ ውጭ ሄደ፤ ሰዎቹ አላወቁትም። የተወሰነ ነገር አገኘ። ትንሽና ትልቅ ሰዎች ጠየቁት፦ «ዜናው ምንድን ነው?» ጠየቁት። ጣንጢዩስም ነበር። ራሱን ወደ መሬት አዘነበለ። ሁሉም በአንድ ዲን ላይ ነበሩ፤ ዲቅያኖስ ጣዖታትን እንዲያመልኩና ለሐሰተኛ አማልክት እንዲሠዉ ካስገደዳቸው በኋላ እምነታቸውን ደበቁ፤ ወደ ዋሻውም ሸሹ። እምነትህንና የሥራህን መጨረሻ ጠብቅ።