Жигиттердин ырайым жана тууралык тилөөсү

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Андан соң Аллах алардын окуясын кыскача эскерип, кийин аны кеңири баяндады: «Жигиттер үңкүргө баш калкалашканда…» Башкача айтканда, жаштар өз коомунун фитнасынан коргонуп, андан сактаныш үчүн үңкүргө барышкан. «Ошондо алар: “Раббибиз! Бизге Өз тарабыңдан ырайым бере көр”», — дешти. Башкача айтканда, ошол ырайымың менен бизди бекемде, жамандыктан сакта жана жакшылыкка жеткир.

«Ишибизде бизге туура жолду даярда» — башкача айтканда, бизге туура жолго жеткирүүчү бардык себептерди жеңил кыл жана динибиз менен дүйнөбүздөгү иштерибизди оңдо. Алар фитнадан качып, жашырынууга мүмкүн болгон жерге баруу менен аракет кылышты, ошол эле учурда Аллахка жалбарып, иштерин жеңилдетүүсүн сурашты. Өздөрүнө же адамдарга таянышкан жок. Ошондуктан Аллах алардын дубасына жооп берди.

Имам Ибн Касирдин тафсири

Аллах Тааланын: «Жигиттер үңкүргө баш калкалашканда, алар: “Раббибиз! Бизге Өз тарабыңдан ырайым бере көр жана ишибизде бизге туура жолду даярда”, — дешти» деген сөзү тууралуу. Аллах Таала бул жигиттер жөнүндө кабарлайт: алар коомунан ыйманы үчүн азгырылып кетпеш үчүн дини менен качып, ошолордон алыстап, тоодогу үңкүргө жашынышкан. Үңкүргө киргенде Аллахтан аларга ырайым кылып, жакшылык көрсөтүүсүн сурап: «Раббибиз!

Бизге Өз тарабыңдан ырайым бере көр», — дешти. Башкача айтканда, бизге Өзүңдөн ырайым берип, аны менен бизге мээрим кыл жана коомубуздан жашыр.

«Ишибизде бизге туура жолду даярда» — башкача айтканда, ушул ишибиздин натыйжасын туура кыл. Хадисте келгендей: «Бизге кандай өкүм кылсаң да, анын акырын туура кыл». Муснадда Буср ибн Абу Артаадан, Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) мындай деп дуба кылганы риваят кылынат: «Оо, Аллахым! Бардык иштерибиздин акырын жакшы кылып, бизди дүйнөдөгү кордуктан жана акыреттин азабынан сакта».

Аль-Багавинин тафсири

Андан соң Аллах Үңкүр ээлеринин окуясын баяндап: «Жигиттер үңкүргө баш калкалашканда…» — деди. Башкача айтканда, алар ошол жакка барышты. Алардын үңкүргө баруусунун себеби тууралуу ар кандай пикирлер айтылган.

Мухаммад ибн Исхак ибн Ясар мындай деген: «Инжилдин ээлеринин абалы бузулуп, алардын арасында күнөөлөр көбөйүп, падышалары чектен чыгып, буттарга сыйынып, жалган кудайларга курмандык чала башташкан. Алардын арасында Исанын (ага тынчтык болсун) динин карманып, Аллахка ибадат кылып, Аны жалгыз деп билген азганактай адамдар калган. Ошондой иштерди жасаган падышаларынын бири римдик Дакйанус аттуу падыша болгон. Ал буттарга сыйынып, жалган кудайларга курмандык чалып, ага каршы чыккандарды өлтүргөн.

Римдеги айыл-кыштактарды кыдырып, өзү барган ар бир жерде адамдарды буттарга сыйынууга жана жалган кудайларга курмандык чалууга мажбурлаган; баш тарткандарды өлтүргөн. Акыры Үңкүр ээлери жашаган Эфес шаарына жеткен.

Ал келгенде ыймандуулар коркуп, андан жашынып, ар тарапка качышкан. Дакйанус шаар тургундарынан ыймандууларды издеп таап, өзүнө алып келүүгө буйрук берип, шаардагы каапырлардан күзөтчүлөрдү дайындаган. Алар ыймандууларды жашынган жерлеринен алып чыгып, Дакйануска жеткиришчү. Ал болсо аларга өлүмдү же буттарга сыйынып, жалган кудайларга курмандык чалууну тандатчу.

Айрымдары жашоону тандап, башкалары Аллахтан башка бирөөгө сыйынуудан баш тартып, өлтүрүлүшкөн. Ыйманда бекем адамдар ушуну көргөндө азап менен өлүмгө өздөрүн даяр кылышты. Аларды өлтүрүп, денелеринин кесилген бөлүктөрүн шаар дубалдарына жана дарбазаларына байлап коюшкан. Фитна күчөгөндө, жигиттер катуу кайгырып, намаз, орозо, садака, тасбих жана дуба менен алек болушту.

Алар римдик ак сөөктөрдөн болуп, сегиз киши эле. Аллахка ыйлап-жалбарып: “Асман менен жердин Раббиси — биздин Раббибиз. Андан башка кудайга эч качан сыйынбайбыз. Эгер Андан башкасына сыйынсак, анда чектен чыккан сөз айткан болобуз.

Ыймандуу пенделериңден бул фитнаны кетирип, бул балээни алардан арылт, ошондо алар Сага ачык ибадат кылышат”, — дешти.

Алар намаз окуй турган жайда ушинтип турганда күзөтчүлөр келип, аларды жүзтөмөн сажда кылып, ыйлап, Аллахка жалбарып жаткан жеринен табышты. Күзөтчүлөр: “Падышанын буйругун аткарууга эмне тоскоол болду? Ага баргыла”, — дешти. Анан аларды Дакйануска алып барышып: “Сен кудайларыңа курмандык чалууга элди чогултуп жатасың, ал эми бул жигиттер — өз үй-бүлөңдөн чыккан адамдар — сени шылдыңдап, буйругуңа каршы чыгышты!” — дешти.

Дакйанус муну укканда аларды чакыртты. Жигиттер анын алдына көздөрүнөн жаш куюлуп, жүздөрүнө топурак жуккан абалда келишти. Ал: “Биздин жер үстүндө сыйынган кудайларыбызга курмандык чалууга жана шаарыңардагы ак сөөктөргө үлгү болууга эмне тоскоол болду? Тандагыла: же кудайларыбызга курмандык чаласыңар, же силерди өлтүрөм”, — деди.

Алардын улуусу Максалимина мындай деди: “Биздин асман менен жерди улуулугуна толтурган Раббибиз бар. Андан башка кудайга эч качан сыйынбайбыз. Ага мактоо, улуктоо жана тасбих айтуу — жүрөгүбүздөн чыккан чын ыкластуу ибадат. Биз Ага гана сыйынабыз, андан кутулууну жана жакшылыкты сурайбыз.

Ал эми жалган кудайларга эч качан сыйынбайбыз. Каалаганыңды кыла бер”. Анын жолдоштору да Дакйануска ушундай жооп беришти. Ошондо ал алардын ак сөөктөр кийген кийимдерин чечтирип: “Силер менен кийин эсептешем. Жашыңар али жаш болгондуктан, силерди дароо жок кылгым келбейт.

Силерге мөөнөт берем, ошол убакта ойлонуп, акылыңарга келерсиңер”, — деди. Анан алардын алтын-күмүш жасалгаларын чечтирип, өз алдынан чыгарды.

Дакйанус өз иштеринин бири менен алардын шаарына жакын башка шаарга кеткенде, жигиттер анын кайтып келүүсүнөн чочулашты. Падыша келгенде аларды кайра эстеп калар деп коркуп, өз ара кеңешип, ар бири атасынын үйүнөн жолго керектүү акча алууну, бир бөлүгүн садака кылып, калганын азык-түлүккө жумшоону чечишти. Анан шаардын жанындагы Бахлус деген тоодогу үңкүргө барып, Дакйанус келгенче Аллахка ибадат кылып турууну макулдашышты. Падыша келгенде анын алдына кайра барып, каалаганын кылууга мүмкүнчүлүк беришмек.

Ар бири үйүнөн акча алып, бир бөлүгүн садака кылып, калганын алып жолго чыгышты. Алардын бир ити да артынан ээрчип, үңкүргө чейин барды да, ошол жерде калышты.

Кааб аль-Ахбар мындай деген: «Алардын алдынан бир ит чыгып, артынан ээрчигенде, аны бир нече жолу кууп жиберишти. Ошондо ит: “Эй, жамаат! Менден эмне каалайсыңар? Менин жанымдан коркпогула. Мен Аллахтын сүйүктүүлөрүн сүйөм.

Уктагыла, мен силерди кайтарам”, — деди». Ибн Аббас мындай деген: «Алар Дакйанустан түн ичинде качышкан. Алар жетөө болчу. Жолдо кой кайтарган бир адамга жолугуп, ал алардын динин кабыл алып, кошо кеткен; анын ити да артынан ээрчиген. Шаардан чыгып, шаарга жакын үңкүргө барышкан».

Ибн Исхак мындай деген: «Алар ал жерде Аллахтын ыраазычылыгын көздөп, намаз, орозо, тасбих, такбир жана Аллахка мактоо айтуудан башка иш кылбай жашашты. Өздөрүнүн акчасын Темлиха аттуу жигитке беришчү. Ал алардын эң сымбаттуу жана кайраттууларынын бири эле. Ал шаарга барганда өзүнүн жарашыктуу кийимин чечип, кайыр сураган кедейлердин кийимин кийчү.

Анан акчасын алып шаарга барып, аларга азык-түлүк сатып, алар жөнүндө бир нерсе айтылган-айтылбаганын билип, кабар аңдып, кайра жолдошторуна кайтчу.

Ошентип, бир топ убакыт өттү. Анан Дакйанус шаарга келип, шаардын кадырлуу адамдарын жалган кудайларга курмандык чалууга буйруду. Ыймандуулар мындан катуу чочулашты. Темлиха шаарда жолдошторуна азык алып жүргөн эле. Ал аз гана тамак алып, ыйлап кайтып келди да, зулум падыша шаарга келгенин, аларды эстеп, шаардын кадырлуу адамдары менен кошо издеп жатканын кабарлады.

Жигиттер коркуп, саждага жыгылып, Аллахка дуба кылып, жалбарып, фитнадан коргоосун сурашты. Анан Темлиха: “Бир туугандарым, башыңарды көтөрүп, тамактангыла жана Раббиңерге тобокел кылгыла”, — деди. Алар баштарын көтөрүштү; көздөрүнөн жаш куюлуп жатты. Тамактанышып, күн батканда отуруп сүйлөшүп, бири-бирине насаат айтып, эскертишти.

Ошол учурда Аллах үңкүрдө алардын кулактарына уйку салды. Алардын ити үңкүрдүн кире беришинде эки алдыңкы бутун сунуп жатты. Аларга келген нерсе ага да келип, ал да ыймандуу жана ишеними бекем бойдон калды. Акчалары баш жагында эле.

Эртеси күнү Дакйанус аларды таппай калды да, издетип, бирок таба алган жок. Ал кээ бирлерине: “Бул жигиттердин кеткенине кейип жатам. Алар менин аларга ачуум бар деп ойлошкон окшойт. Алар менин абалымды билбей калышыптыр.

Эгер тообо кылып, кудайларыма сыйынышса, мен аларга катуу мамиле кылмак эмесмин”, — деди. Шаардын кадырлуу адамдары: “Мындай бузулган, өжөр жана тил албаган адамдарга сенин бооруң оорубашы керек эле. Сен аларга мөөнөт бергенсиң. Каалашса, ошол мөөнөттө кайтып келишмек, бирок тообо кылышкан жок”, — дешти.

Алардын сөзүнө ачууланган падыша жигиттердин аталарын чакыртты. Алар келгенде: “Мага каршы чыккан балдарыңар жөнүндө айтып бергиле”, — деди. Алар: “Биз сага каршы чыккан жокпуз. Кетип, акчаларыбызды шаардын базарларында коротуп, анан Бахлус деген тоого чыгып кеткен бир топ баланын кылганы үчүн бизди эмне үчүн өлтүрөсүң?” — дешти.

Дакйанус аларды коё берди. Жигиттер менен эмне кыларын билбей турганда, Аллах анын көңүлүнө үңкүрдүн оозун бекитүүнү салды. Аллах аларды урматтап, кийин келе турган элге белги кылууну жана Кыяматтын келери шексиз экенин, Аллах кабырдагыларды тирилтерин элге көрсөтүүнү каалады. Дакйанус үңкүрдүн оозун таш менен бекитүүгө буйрук берип: “Аларды ошол бойдон калтыргыла.

Үңкүрүндө ачкадан жана суусуздан өлүшсүн. Өздөрү тандаган үңкүр аларга көр болсун”, — деди. Ал аларды ойгоо, эмне болуп жатканын түшүнүп жатат деп ойлогон. Бирок Аллах алардын рухтарын уйкуда жаткандагыдай алган эле. Ити үңкүрдүн кире беришинде эки алдыңкы бутун сунуп жатты.

Алардын башына келген нерсе ага да келген. Алар оңго-солго оодарылып жатышты.

Андан соң Дакйанустун сарайында ыйманын жашырган эки момун киши бар эле. Биринин аты Йандрус, экинчисинин аты Ронас болчу. Алар жигиттердин окуясын, ата-тегин, аттарын жана кабарын коргошун тактага жазып, жез сандыкка салып, сандыкты имараттын ичине жашырышкан. Алар: “Балким, Кыяматка чейин Аллах бул жигиттерге ыймандуу адамдарды жолугузар.

Бул жазууну окуган киши алардын ким экенин билсин”, — дешкен. Ошентип, алар тактаны жашырып, үстүнө курулуш курушкан. Дакйанус көп жашап, анан өз эли менен кошо өлгөн. Андан кийин көп муун өтүп, падышалар биринин артынан бири келген.

Убайд ибн Умайр мындай деген: «Үңкүр ээлери жаш, билерик жана шакек тагынган, чачы узун жигиттер болгон. Алар менен кошо аңчылык ити бар эле. Алар өздөрүнүн улуу майрамына кооз кийинип, чоң салтанат менен чыгышкан; өздөрү сыйынган буттарын да алып чыгышкан. Аллах алардын жүрөктөрүнө ыйман салган.

Алардын бири падышанын вазири эле. Алар ыйман келтирип, ар бири ыйманын жашырган. Өз ара: “Бул адамдардын арасынан чыгып кетели, алардын күнөөсү үчүн бизге жаза тийбесин”, — дешкен. Алардын бири чыгып, дарактын көлөкөсүнө отурду.

Анан экинчиси чыгып, жалгыз отурганын көрүп, анын да өзүндөй пикирде болушун үмүт кылды, бирок оюн ачык айткан жок. Кийинкиси да чыгып, алар бир жерге чогулушту. Бири-бирине: “Силерди бул жерге эмне чогултту?” — дешти. Ар бири өз жанын ойлоп, ыйманын жашырган эле.

Анан: “Ар кимибиз бир жигит менен өзүнчө сүйлөшөлү. Бирөө сырын досуна ачсын”, — дешип, ошентишти. Алардын баары ыймандуу экени билинди. Жанында тоодо үңкүр бар эле. Алардын бири: “Үңкүргө баш калкалагыла, Раббиңер силерге ырайымын жаят”, — деди.

Алар аңчылык ити менен үңкүргө кирип, үч жүз жыл жана дагы тогуз жыл укташты. Коому аларды жоготуп, издешти. Аллах алардын изин жана үңкүрүн адамдарга көрсөтпөй койду. Алардын аттарын жана ата-тегин тактага жазышты: “Баланчалар — падышаларыбыздын уулдары.

Баланча жылдын, баланча айында падыша баланчанын тушунда жоголушту”. Тактаны падышанын казынасына коюп: “Бул иштин сөзсүз өзгөчө сыры болот”, — дешти. Ал падыша өлүп, анын артынан муундар өттү.

Вахб ибн Мунаббих мындай деген: «Исанын (ага тынчтык болсун) хауарийлеринин бири Үңкүр ээлери жашаган шаарга келип, аны көздөй киргиси келди. Ага шаар дарбазасында бир бут турганын, кирген ар бир адам ага сажда кылышы керектигин айтышты. Ал кирүүдөн баш тартып, шаардын жанындагы мончого барып, мончонун ээсине жалданып иштеди. Мончонун ээси анын ишинен береке көрүп, аны жакын тутту.

Шаардагы бир нече жигит ага жакын болуп калды. Ал аларга асман-жер, акырет тууралуу айтып берип, алар ыйман келтирип, аны чын деп кабыл алышты. Ал мончонун ээсине: “Түнү менен мени эч ким тоскоол кылбасын жана намазыма эч ким кедерги болбосун”, — деп шарт койгон. Бир күнү падышанын уулу бир аялды ээрчитип келип, аны менен мончого кирди.

Хауарий ага: “Сен падышанын уулусуң, мындай аял менен кирип жүрөсүңбү?” — деп жемеледи. Ал уялып чыгып кетти. Кийин дагы бир жолу кайтып келгенде, хауарий дагы ошондой деди. Падышанын уулу аны тилдеп, кууп чыкты да, ага көңүл бурбай, экөө мончого киришти; ошол жерде өлүштү.

Падышага келип: “Мончонун ээси уулуңду өлтүрдү”, — деп айтышты. Падыша аны издетти, бирок таппай койду. Ал качып кетти. Падыша: “Ал кимдер менен жүрчү?” — деп сурап, жигиттердин аттарын угуп, аларды издетти. Жигиттер шаардан чыгып, ыйманы өздөрүндөй бир досуна жолугушту.

Ал алардын артынан, ити менен кошо жөнөдү. Түн киргенде үңкүргө жетип, ичине кирип: “ИншаАллах, эртең ойгонгондо эмне кыларыбызды көрөбүз”, — дешти. Аллах алардын кулактарына уйку салды. Падыша кошууну менен аларды издеп чыгып, акыры таап алды.

Үңкүргө кирмекчи болгондо, бир кишини коркуу басып, кире албай койду. Алардын бири: “Колуңарга түшсө, аларды өлтүрмөк белең?” — деп сурады. “Ооба”, — дешти. Ошондо үңкүрдүн оозун дубал менен бекитишти. Бир койчу жамгырдан үңкүргө калкаланып, койлорун ичине киргизүү жакшы болорун ойлоп, үңкүрдү ачканга аракет кылып отуруп, акыры ачты. Эртеси эртең менен Аллах алардын рухтарын кайра кайтарды».

Мухаммад ибн Исхак мындай деген: «Андан кийин ошол өлкөгө Бидрус аттуу салих падыша бийлик кылып, алтымыш сегиз жыл падышалык кылды. Анын падышалыгында адамдар топторго бөлүнүп, айрымдары Аллахка ишенип, Кыяматтын чын экенин билишти, башкалары аны жалганга чыгарышты. Салих падышага бул өтө оор тийип, адамдардын арасындагы жалганчылардын күч алып, акыйкат ээлеринен үстөм болуп жатканын көргөндө ыйлап, Аллахка жалбарды. Алар: “Бул дүйнөдөгү жашоодон башка жашоо жок, рухтар гана тирилет, денелер тирилбейт”, — дешчү.

Бидрус жакшылык күтүлгөн, эл арасында жетекчи саналган адамдарга кабар жиберди. Бирок алар Кыяматты жалганга чыгара башташып, элди акыйкаттан жана хауарийлердин дининен буруп коё жаздашты. Муну көргөн салих падыша үйүнө кирип, эшигин бекитти. Ал жүн кездемени кийип, астына күл төшөп, ошонун үстүнө отуруп, бир топ убакыт күнү-түнү Аллахка жалбарып, ыйлап: “Оо, Раббим!

Бул адамдардын пикир келишпестигин көрүп турасың. Аларга Өзүңдүн белгиңди жибер”, — деп тиленди.

Пенделердин кыйроосун каалабаган Ырайымдуу Аллах үңкүр ээлерин элге көрсөтүп, алардын окуясын ачык кылууну жана аларды элге белги, далил кылууну каалады. Ошондо адамдар Кыяматтын келери шексиз экенин билишмек. Аллах Өзүнүн салих пендеси Бидрустун дубасын кабыл алып, ага нематын толук кылууну, чачырап кеткен момундарды чогултууну каалады. Үңкүрдүн жанындагы шаардын Олианус аттуу бир кишисине ошол жердеги имаратты бузуп, таштарынан кой короосун куруу оюн салды.

Ал эки жумушчу жалдап, алар үңкүрдүн оозундагы таштарды алып, короо кура башташты. Ошентип, үңкүрдүн оозун ачышты. Аллах адамдарды коркуу менен тосуп, жигиттерди алардан жашырды. Кудуреттүү жана падышалыктын Ээси, өлүктөрдү тирилтүүчү Аллах жигиттерге ошол жерде отурууга уруксат берди.

Алар жүздөрү жаркырап, көңүлдөрү жайдары болуп, кубаныч менен ойгонуп, бири-бирине салам беришти. Алар кадимки түнкү уйкудан кийин ойгонгондой сезишти. Анан туруп, мурда кылып жүргөндөрүндөй намаз окушту. Жүздөрүндө жана өңдөрүндө өзгөргөн эч нерсе көрүнгөн жок; уктагандагыдай эле калышкан.

Алар Дакйанус өздөрүн издеп жүрөт деп ойлошту. Намазын бүткөндөн кийин: “Азыгыбызды алып келген Темлиха, кечээ кечинде бул залимдин алдында эл биздин тууралуу эмне деди, бизди эмне үчүн сурашты?” — деп сурашты. Алар кадимки уктаган убактысынан узагыраак уктадык деп ойлошуп, өз ара канча укташканын сурашты. Айрымдары: “Бир күн же күндүн бир бөлүгү уктадык”, — дешти.

Анан: “Канча жаткандыгыбызды Раббиңер жакшы билет”, — дешти. Бул алардын ою боюнча анчалык деле маанилүү эмес эле.

Темлиха аларга: “Шаарда силерди издешти, бирок таппады. Бүгүн силерди алып келип, жалган кудайларга курмандык чалдырмак же өлтүрмөк экен. Андан кийин Аллах эмне кылса, ошол болот”, — деди. Максалимина: “Бир туугандарым, силер Аллахка жолугарыңарды билгиле.

Аллахтын душманы чакырганда ыйманыңардан кийин каапыр болбогула”, — деди. Анан алар Темлихага: “Шаарга барып, ал жерде биз жөнүндө эмне айтылып жатканын, Дакйанус тууралуу кандай кабар бар экенин бил. Этият бол, эч ким сени тааныбасын. Бизге тамак алып кел.

Алып келген тамагыңдан көбүрөөк ал, анткени ачка болдук”, — дешти. Темлиха мурдагыдай кылды: кийимин чечип, жашынып жүрүүгө кийчү кийимин кийди жана акчасын алды. Үңкүрдүн оозунан өткөндө, кире бериштеги таштар алынганын көрүп таң калды. Бирок ага көңүл бурбай, шаарга карай жолун улады.

Шаардын дарбазасына жеткенде, ишеними үстөм болгон учурда момундардын белгиси катары коюлган тамганы дарбазанын үстүнөн көрдү. Таң калып, жашырынып, жан-жагын карады. Анан башка дарбазага барса, ал жерден да ушундай белгини көрдү. Шаар өзү билген шаар эмес окшойт деп ойлоду.

Буга чейин көрбөгөн көп адамдарды көрүп, таң кала басып жүрдү. Анан кайра өзү кирген дарбазага келип, ичинен: “Кызык, бул эмне болду? Кечээ кечинде мусулмандар бул белгини жашырышчу, ал эми бүгүн ачык көрсөтүп коюшуптур. Балким, уктап жатам?” — деди.

Бирок өзүн уктап жаткандай сезген жок. Кийимин башына жамынып, шаарга кирди. Базарды аралап жүрүп, адамдардын Иса ибн Марямдын аты менен ант берип жатканын угуп, ого бетер чочулады. Ар бир адам Исаны коркпой эле эскерип жатканын көрүп, өзүнө өзү: “Кечээ кечинде жер үстүндө Иса ибн Марямды эскерген киши өлтүрүлчү эле.

Бүгүн болсо баары анын атын айтып жатышат, эч ким коркпойт. Балким, бул мен билген шаар эмес чыгар. Биздин шаардын жанында мен билген башка шаар жок эле”, — деди. Ал аң-таң болуп турганда, бир жигитке жолугуп: “Эй, жигит, бул шаардын аты эмне?” — деп сурады.

“Аты — Эфес”, — деди ал. Темлиха ичинен: “Балким, башыма бир нерсе болуп, акылымдан адаштым. Маскара болуп же кырсыкка учурап калбайын деп, бул жерден тезирээк кетишим керек”, — деди. Анан өзүнө келип: “Мени байкап кала электе шаардан чыгып кетсем, мага жеңилирээк болот”, — деп ойлоду.

Ал азык-түлүк саткандарга барып, колундагы акчаны бирөөгө берип: “Ушул акчага тамак сат”, — деди. Сатуучу акчаны алып, анын калыбы менен жазуусун карап, таң калды. Аны жолдошуна берди; ал да көрүп, таң калды. Алар акчаны биринин колунан бирине берип, бири-бирине көрсөтүп, таңыркап: “Бул эски замандан калган кенчти жерден таап алган окшойт”, — дешти.

Темлиха алардын өз ара кеңешип жатканын көрүп, катуу коркуп, алар аны таанып калгандай жана Дакйанус падышага алып барчудай сезди. Кээ бирөөлөр келип, аны сурай башташты. Темлиха коркконунан: “Мага акчамды эле бергиле. Тамагыңардын кереги жок”, — деди.

Алар: “Эй, жигит, сен кимсиң? Бул эмне болгон иш?” — деп сурашты. “Силер байыркы замандын кенчин таап алыпсың, бизден жашыргың келип жатат. Биз менен жүрүп, тапканыңды көрсөт; сен тапканыңдын бир бөлүгүн бизге берсең, сага жеңил болот.

Эгер макул болбосоң, бийликке алып барып, сени өлтүртүп коёбуз”, — дешти. Алардын сөзүн укканда, Темлиха ичинен: “Мен корккон нерсенин баары башыма келди”, — деди.

Алар: “Эй, жигит, тапканыңды жашыра албайсың”, — дешти. Темлиха аларга эмне деп жооп берерин билбей, коркконунан сүйлөй албай калды. Анын үн катпаганын көрүп, чепкенин алып мойнуна салышты да, шаардын көчөлөрү менен сүйрөп алып жүрүштү. Бул кабарды уккан шаар элинин баары чогулду.

Чоңу да, кичүүсү да аны карап: “Бул жигит биздин шаардан эмес. Аны буга чейин көргөн эмеспиз, тааныбайбыз”, — дешти. Темлиха эмне дээрин билбей калды. Шаар эли чогулганда, ал коркуп унчукпай турду. Ал атасы жана бир туугандары шаарда, ал эми анын үй-бүлөсү шаардын белгилүү адамдарынан деп бекем ишенип, анын кабарын укканда келип, аны булардын колунан бошотот деп үмүттөнүп турду.

Ал айран-таң болуп, туугандарынын бири качан келип бошоторун күтүп турганда, аны шаарды башкарган эки жетекчиге алып барышты. Алардын бири Ариус, экинчиси Тантусий эле; экөө тең салих адамдар болчу. Аны аларга алып бара жатканда, Темлиха Дакйанус деген залим падышага жеткирип жатышат деп ойлоп, улам жан-жагын карады. Эл аны жиндини карагандай шылдыңдап жатты.

Темлиха ыйлап, асманды карап, ичинен: “Оо, асман менен жердин Кудайы! Бүгүн мага сабыр бер жана бул залимдин алдында мени колдош үчүн Өзүңдөн рух сал”, — деп дуба кылды. Ал ыйлап: “Бир туугандарымдан бөлүп коюшту. Алар менин башыма эмне түшкөнүн билишсе кана!

Келип мени куткарышса кана! Биз бул залимдин алдына чогуу барабыз деп, Аллахтан каапыр болбойбуз, Ага эч нерсени шерик кылбайбыз деп убада кылганбыз. Эми болсо бири-бирибизден бөлүндүк; алар мени эч качан көрбөйт, мен да аларды көрбөйм. Өмүрдө да, өлүмдө да ажырашпайбыз деп убада кылган элек”, — деп ойлоду.

Темлиха булардын баарын кийин жолдошторуна айтып берген. Ошентип, ал эки салих киши — Ариус менен Тантусийге жеткирилди.

Темлиха аны Дакйануска алып барбай жатканын көргөндө, эсине келип, ыйлаганын токтотту. Ариус акчаны алып, экөө аны карап таң калышты. Алардын бири: “Эй, жигит, тапкан кенчиң кайда?” — деп сурады. Темлиха: “Мен кенч тапкан жокмун.

Бул — аталарымдын акчасы. Шаардын тамгасы, калыбы да. Бирок, Аллахка ант болсун, мен өзүмдүн абалымды жана силерге эмне деп айтарымды билбей турам”, — деди. Алардын бири: “Сен кимсиң?” — деп сурады. Темлиха: “Мен өзүмдү ушул шаардын тургуну деп ойлочумун”, — деди.

Алар: “Атаң ким? Бул жерде сени ким тааныйт?” — дешти. Ал атасынын атын айтты, бирок аны да, атасын да тааныган эч ким табылган жок. Алардын бири: “Сен калп айткан адамсың, чындыкты айтпай жатасың”, — деди. Темлиха эмне деп жооп берерин билбей, башын жерге салды.

Анын тегерегиндегилердин бири: “Бул жинди”, — десе, экинчиси: “Жинди эмес, силерден кутулуу үчүн атайылап акылсыз болуп жатат”, — деди.

Алардын бири аны тиктеп: “Биз сага ишенип, бул акча атаңдыкы, анын жазуусу менен калыбы үч жүз жылдан ашык убакыт мурунку деп кабыл алат деп ойлодуңбу? Сен болсо жаш жигитсиң. Бизди алдап, шылдыңдап жатасыңбы? Биз көрүп турганыңдай кары адамдарбыз, айланаңда шаардын кадырлуу адамдары жана башкаруучулары турат.

Бул шаардын казыналары биздин колдо, бирок бизде мындай акчанын бир да дирхамы же динары жок. Мен сени катуу кыйнап, тапкан кенчээ хаана экенин моюнга алдырууга буйрук берем окшойт”, — деди. Темлиха: “Силерге бир суроо берейин. Эгер жооп берсеңер, мен өзүм жөнүндө чындыкты айтам”, — деди.

“Сура, биз сага эч нерсени жашырбайбыз”, — дешти. Ал: “Дакйанус падышага эмне болду?” — деп сурады. Алар: “Бүгүн жер үстүндө Дакйанус деген падыша жок. Ал көп убакыт мурун өлгөн, андан кийин көптөгөн муундар алмашкан”, — дешти.

Темлиха: “Анда мен чындап эле таң калган абалда экенмин. Айтканыма хүмүүсдин эч бири ишенбейт. Биз бир топ жигит элек. Падыша бизди буттарга сыйынууга, жалган кудайларга курмандык чалууга мажбурлады. Кечээ кечинде андан качып, уктадык.

Ойгонгондо аларга тамак сатып алып, кабар билип келейин деп чыккам. Мына, өзүңөр көргөндөй болуп калдым. Мени менен тоодогу Бенжелус деген үңкүргө баргыла, жолдошторумду көрсөтөм”, — деди. Ариус анын сөзүн угуп: “Эй, жамаат!

Балким, бул — Аллах силерге ушул жигит аркылуу көрсөткөн белгилеринин бири. Келгиле, ал бизге жолдошторун көрсөтсүн”, — деди. Ариус, Астий жана шаардын чоң-кичине тургундары аны менен бирге Үңкүр ээлерин көргөнү жөнөштү.

Үңкүрдөгү жигиттер Темлиха аларга тамак-аш менен суусундукту мурдагыдан кечиктирип алып келгенин көрүп, аны кармап алып, Дакйанус падышага жеткиришти деп ойлошту. Алар чочулап турганда, жакындап келе жаткан үндөрдү жана аттардын дүбүртүн угушту. Дакйанус падышанын жиберген адамдары келип, аларды алып кетет деп ойлошту. Алар намазга турушуп, бири-бирине салам берип, насаат айтышты.

“Темлихага баралы. Ал азыр залимдин алдында турат, бизди күтүп жаткандыр”, — дешти. Алар үңкүрдүн ичинде отурушканда, Ариус менен анын жолдоштору үңкүрдүн оозунда турганын гана көрүштү.

Темлиха алардан мурда кирип, ыйлап келди. Жигиттер аны көрүп, аны менен кошо ыйлашты. Андан эмне болгонун сурашканда, ал башынан өткөндөрдүн баарын айтып берди. Ошондо алар ошол убакыттын баарын Аллахтын буйругу менен уктап жатышканын билишти.

Аллах аларды адамдарга белги кылуу, кайра тирилүүнүн чын экенин далилдөө жана Кыяматтын келери шексиз экенин билдирүү үчүн ойготкон эле.

Темлиханын артынан Ариус кирип, мөөр басылган жез сандыкты көрдү. Анын мөөрү күмүштөн эле. Ал үңкүрдүн оозунда туруп, шаардын кадырлуу адамдарынан бирөөнү чакырды. Алардын көзүнчө сандыкты ачышты. Ичинен коргошундан жасалган эки такта табылды.

Анда мындай деп жазылыптыр: “Максалимина, Махшалимина, Темлиха, Мартунус, Каштунус, Ябрунус, Димус, Батйус жана Халуш — залим падыша Дакйанустан, ал аларды дининен азгырып кетишинен коркуп качкан жигиттер. Алар ушул үңкүргө киришкен. Алардын турган жерин укканда, падыша үңкүрдүн оозун таш менен бекитүүгө буйрук берген. Алардын окуясы менен кабарын кийин таба тургандар билиши үчүн жаздык”.

Бул жазууну окуп, таң калышты. Алардын арасынан кайра тирилүүнүн белгисин көрсөткөн Аллахка мактоо айтышты. Үн чыгарып, Аллахты мактап, тасбих айтышты. Анан үңкүргө кирип, жигиттерди жарык жүздүү, кийимдери эскирбеген бойдон отурган жеринен көрүштү.

Ариус жана анын жолдоштору саждага жыгылып, Аллахтын белгилеринин бирин көрсөткөнү үчүн Ага мактоо айтышты. Жигиттер бири-бири менен сүйлөшүп, Дакйанус падышадан көргөндөрүн айтып беришти.

Анан Ариус менен анын жолдоштору салих падыша Бидруска кабар жеткирүү үчүн чабарман жөнөтүп: “Бизге тез кел. Балким, падышалыгыңда Аллах жараткан жана бүткүл дүйнөгө белги кылган бир белгини көрөсүң. Ал адамдарга нур, жарык жана кайра тирилүүнүн далили болот. Аллах Таала үч жүз жылдан ашык убакыт мурда өлтүрүп, анан тирилткен жигиттер жөнүндө кабарды угуп, тез кел”, — дешти.

Бул кабар падышага жеткенде, анын санаасы арылып, акылы ордуна келди. Ал: “Асман менен жердин Раббиси Аллахка мактоо болсун! Мен Ага ибадат кылып, Аны тасбих кылам. Сен мага жакшылык кылып, ырайымыңды төктүң. Менин ата-бабаларым үчүн салих падыша Константинус орноткон нурду өчүргөн жоксуң”, — деди.

Шаар эли бул кабарды укканда падышага кошулуп, аны менен Эфес шаарына жөнөштү. Шаар тургундары аларды тосуп алып, үңкүрдү көздөй көтөрүлүштү. Жигиттер Бидрусту көргөндө кубанып, жүзтөмөн саждага жыгылышты. Бидрус аларды кучактап, ыйлады.

Алар анын алдында жерге отуруп, Аллахка тасбих жана мактоо айтышты. Анан жигиттер Бидруска: “Сени Аллахка аманат кылабыз. Сага салам, Аллахтын ырайымы болсун. Аллах сени жана падышалыгыңды сактасын. Адамдар менен жиндердин жамандыгынан Аллахка баш калкалайбыз”, — дешти.

Падыша турган учурда алар кайра жаткан жерлерине жатып, уктап калышты. Аллах алардын жанын алды. Падыша алардын жанына келип, кийимдерин үстүнө жаап, ар бирин алтын сандыкка салууга буйрук берди. Түнкүсүн уктап жатканда түшүнө кирип: “Биз алтындан да, күмүштөн да жаратылган эмеспиз.

Биз топурактан жаралганбыз жана кайра топуракка кайтабыз. Бизди үңкүрдө мурдагыдай топурактын үстүндө калтыр. Аллах бизди ошол жерден тирилтет”, — дешти. Ошондо падыша аларды жыгач табытка салууга буйрук берди. Адамдар үңкүрдөн чыкканда, Аллах аларды коркуу менен жашырды, эч ким алардын жанына кире алган жок.

Падыша үңкүрдүн оозуна мечит куруп, анда намаз окууга буйрук берди. Ошондой эле алардын урматына чоң майрам уюштуруп, аны жыл сайын өткөрүүнү буюрду.

Дагы айтылгандай, Темлиханы салих падышага алып келгенде, падыша: “Сен кимсиң?” — деп сураган. Ал: “Мен ушул шаардын тургуну болом”, — деп жооп берип, кечээ же бир нече күн мурун шаардан чыгып кеткенин айтып, үйүнүн жайын жана адамдардын аттарын атаган. Бирок эч ким аларды тааныган эмес. Падыша мурда заманда жоголгон жигиттер жөнүндө угуп, алардын аттары казынадагы тактага жазылганын билчү.

Ал тактаны алып келтирип, аттарын караганда, Темлиха ошол жигиттердин бири болуп чыкты. Падыша башка жигиттердин аттарын атаганда, Темлиха: “Алар менин жолдошторум”, — деди. Падыша жана жанындагы адамдар аттанып, үңкүргө келишти. Темлиха: “Жолдошторумдун алдына кирип, аларга жакшы кабарды айтышым үчүн мени киргизгиле.

Эгер силерди мени менен бирге көрсө, коркушат”, — деди. Ал ичкери кирип, аларга сүйүнчүлөдү. Ошондо Аллах алардын жандарын алды да, изин адамдарга жашырды. Эл аларды таба алган жок. Аллах Тааланын: «Жигиттер үңкүргө баш калкалашканда…» деген сөзү ушул окуяга тиешелүү.

«Жигиттер үңкүргө баш калкалашты» — башкача айтканда, ошол үңкүргө барышты. «Аваа фуланун илаа мавдиъин» деген сөз айкашы бирөө белгилүү бир жерди өзүнө жай кылып алганын билдирет. Ал үңкүр Бенжелус тоосундагы үңкүр эле, анын аты «Хайрам» болгон.

«Алар: “Раббибиз! Бизге Өз тарабыңдан ырайым бере көр”, — дешти». Ырайым деген — динде туура жол көрсөтүү. Ошондой эле ырыскы деп да айтылган.

«Ишибизде бизге туура жолду даярда» — бизге жеңил кыл. «Ишибизде бизге туура жолду даярда» деген — Сенин ыраазычылыгыңды көздөгөн жана биз үчүн туура болгон нерсени билдирет. Ибн Аббас: «Туура жол» — үңкүрдөн аман-эсен чыгууга жол табуу, — деген.