Дуои ҷавонмардони ғор

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Сипас қиссаи онҳоро ба таври мухтасар зикр кард ва баъд онро муфассал баён намуд: «Он гоҳ ки ҷавонмардон ба ғор паноҳ бурданд», яъне ҷавонон, «то» дар он ҷо аз фитнаи қавмашон эмин ва пинҳон бошанд. «Пас гуфтанд: Парвардигоро, аз ҷониби хеш ба мо раҳмате ато кун», яъне раҳмате, ки ба воситаи он моро устувор гардонӣ, аз бадӣ ҳифз кунӣ ва ба некӣ муваффақ созӣ. «Ва дар кори мо барои мо ҳидояту салоҳ омода гардон», яъне ҳар василаеро, ки ба ҳидоят мерасонад, бароямон осон гардон ва кори дину дунёи моро ислоҳ намо.

Пас, онҳо талошу гурехтан аз фитнаро ба ҷойе, ки метавонистанд дар он пинҳон шаванд, бо зорӣ ва дархости осон гардидани корҳояшон аз Худо якҷо карданд ва ба худу мардум такя накарданд. Аз ҳамин рӯ, Худо дуояшонро иҷобат кард.

Тафсири имом Ибни Касир

Сухани Худованд: «Он гоҳ ки ҷавонмардон ба ғор паноҳ бурданд ва гуфтанд: Парвардигоро, аз ҷониби хеш ба мо раҳмате ато кун ва дар кори мо барои мо ҳидояту салоҳ омода гардон» (18:10). Худованди Таоло аз он ҷавонмардоне хабар медиҳад, ки аз тарси он ки қавмашон онҳоро аз динашон бозгардонад, бо имони худ аз миёни қавм гурехтанд ва ба ғоре дар кӯҳ паноҳ бурданд, то аз қавмашон пинҳон шаванд.

Ҳангоме ки вориди ғор шуданд, аз Худованди Таоло раҳмат ва лутфи Ӯро дар ҳаққи худ дархост карда, гуфтанд: «Парвардигоро, аз ҷониби хеш ба мо раҳмате ато кун», яъне аз назди Худ раҳмате ба мо бибахш, ки ба воситаи он ба мо раҳм кунӣ ва моро аз қавмамон пинҳон дорӣ. «Ва дар кори мо барои мо ҳидояту салоҳ омода гардон», яъне дар ин кори мо барои мо салоҳро муқаддар фармо ва оқибати кори моро нек гардон, чунонки дар ҳадис омадааст: «Ва ҳар қазое, ки барои мо муқаддар кардаӣ, оқибаташро барои мо нек гардон».

Дар «Муснад» аз ҳадиси Буср ибни Абӣ Артоа, аз Паёмбари Худо (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) ривоят шудааст, ки чунин дуо мекард: «Аллоҳумма, оқибати моро дар ҳамаи корҳо нек гардон ва моро аз расвоии дунё ва азоби охират паноҳ деҳ».

Тафсири ал-Бағавӣ

Сипас Худо қиссаи асҳоби ғорро зикр кард: «Он гоҳ ки ҷавонмардон ба ғор паноҳ бурданд», яъне ба сӯи он рафтанд. Дар бораи сабаби ба ғор рафтани онҳо ихтилоф шудааст.

Муҳаммад ибни Исҳоқ ибни Ясор гуфтааст: Насрониён ба парешонӣ афтоданд, гуноҳҳо дар миёни онҳо зиёд гардид ва подшоҳонашон саркашӣ карданд, то он ҷо ки бутҳоро парастиданд ва барои тоғутҳо қурбонӣ карданд. Дар байни онҳо касоне боқӣ монда буданд, ки ба дини Масеҳ пойбанд буданд ва Худоро ягона дониста, Ӯро мепарастиданд. Аз ҷумлаи подшоҳонашон подшоҳе аз румиён буд, ки «Дақёнус» ном дошт. Ӯ бутҳоро мепарастид, барои тоғутҳо қурбонӣ мекард ва ҳар касро мухолифат мекард, мекушт.

Ӯ ба деҳаҳои Рум мерафт ва дар ҳар деҳае, ки фуруд меомад, касеро намегузошт, магар ин ки ӯро меозмуд, то бутҳоро бипарастад ва барои тоғутҳо қурбонӣ кунад; вагарна ӯро мекушт. То он ки ба шаҳри асҳоби ғор, яъне «Афсус», расид.

Вақте ба он шаҳр омад, ин кор бар аҳли имон сахт омад. Онҳо аз ӯ пинҳон шуданд ва ба ҳар сӯ гурехтанд. Дақёнус ҳангоми омаданаш фармон дод, ки аҳли имонро ҷустуҷӯ карда, назди ӯ биёранд. Ӯ аз кофирони шаҳр посбонҳо таъйин кард, то аҳли имонро дар ҷойҳояшон пайгирӣ кунанд ва ба назди Дақёнус оваранд.

Ӯ онҳоро миёни кушта шудан ва парастидани бутҳою қурбонӣ барои тоғутҳо мухайяр мекард. Бархе зиндагиро ихтиёр мекарданд ва бархеи дигар аз парастидани ғайри Худо сар боз мезаданд ва кушта мешуданд.

Чун устуворони имон инро диданд, худро ба азобу кушта шудан месупурданд; онҳоро мекуштанд ва пора-пора мекарданд. Сипас пораҳои баданашонро ба деворҳои шаҳр, аз ҳар тараф ва назди ҳар дарвоза, овезон мекарданд, то фитна бузург шуд. Вақте ҷавонмардон ин ҳолро диданд, сахт андӯҳгин шуданд. Ба намоз, рӯза, садақа, тасбеҳ ва дуо машғул гардиданд.

Онҳо аз ашрофи румиён ва ҳашт нафар буданд. Гиристанду ба Худо зорӣ карданд ва мегуфтанд: «Парвардигори мо, Парвардигори осмонҳову замин аст. Ҳаргиз ғайри Ӯ маъбудеро намехонем; агар чунин кунем, сухане аз ҳад гузашта гуфтаем. Аз бандагони муъминат ин фитнаро дур кун ва ин балоеро аз онҳо бардор, то ибодати Туро ошкор кунанд».

Ҳангоме ки дар чунин ҳол буданд ва ба намозгоҳашон даромада буданд, посбонҳо ба онҳо расиданд ва ёфтанд, ки рӯ ба замин саҷда карда, гиряву зорӣ менамоянд. Посбонҳо гуфтанд: «Чӣ чиз шуморо аз фармони подшоҳ боздошт? Назди ӯ равед». Онҳо берун омаданд ва посбонҳо хабарро ба Дақёнус расонданд: «Мардумро барои қурбонӣ ба худоёнат ҷамъ мекунӣ, аммо ин ҷавонмардон, ки аз хонаводаи худи ту ҳастанд, туро масхара мекунанд ва фармонатро саркашӣ менамоянд!»

Чун инро шунид, онҳоро назди худ хонд. Онҳоро оварданд, дар ҳоле ки чашмонашон аз ашк пур ва рӯйҳояшон аз хок ғуборолуд буд.

Ба онҳо гуфт: «Чӣ чиз шуморо аз ҳозир шудан ба қурбонӣ барои худоёни мо, ки дар замин парастида мешаванд, ва аз пайравӣ аз бузургони шаҳри худ боздошт? Интихоб кунед: ё барои худоёни мо қурбонӣ мекунед, ё шуморо мекушам». Максалмино, ки бузургтарини онҳо буд, гуфт: «Мо маъбуде дорем, ки азиматаш осмонҳову заминро фаро гирифтааст. Ҳаргиз маъбудеро ҷуз Ӯ намехонем.

Ҳамеша ситоишу бузургдошт ва тасбеҳи мо холис барои Ӯст. Ӯро мепарастем ва аз Ӯ наҷоту некӣ мехоҳем. Аммо тоғутҳоро ҳаргиз намепарастем. Пас, ҳар чӣ мехоҳӣ, бо мо бикун». Ёрони Максалмино низ ба Дақёнус ҳамон чизеро гуфтанд, ки ӯ гуфта буд.

Чун чунин гуфтанд, Дақёнус фармуд либосҳои бузургворонаеро, ки дар тан доштанд, аз онҳо баркананд. Баъд гуфт: «Ба зудӣ ба шумо мерасам ва он ҷазоеро, ки ваъда кардаам, амалӣ мекунам. Танҳо ин ки ҷазоятонро зуд иҷро намекунам, барои он аст, ки шуморо ҷавон мебинам ва намехоҳам пеш аз он ки муҳлате барои андеша ва бозгашт ба ақлатон диҳаматон, ҳалок созам». Сипас фармуд зинату ороиши тиллоиву нуқрагии онҳоро низ бигиранд ва онҳоро аз назди худ берун кунанд.

Дақёнус барои иҷрои баъзе корҳояш ба шаҳре, ки наздики шаҳри онҳо буд, рафт. Ҷавонмардон чун рафтани ӯро диданд, шитоб карданд, ки пеш аз бозгашташ раванд, зеро тарсиданд, ки пас аз бозгашташ онҳоро ба ёд орад. Дар миёни худ машварат карданд, ки ҳар яке аз хонаи падараш каме харҷӣ бигирад, аз он садақа диҳад ва боқимондаро барои роҳ захира кунад; сипас ба ғоре дар кӯҳи назди шаҳр, ки «Бахлус» ном дошт, бираванд ва дар он ҷо монда Худоро ибодат кунанд. Вақте Дақёнус баргашт, назди ӯ меомаданд ва ӯ ҳар коре мехост, бо онҳо мекард.

Чун чунин гуфтанд, ҳар ҷавон аз хонаи падараш харҷӣ гирифт, аз он садақа дод ва боқимондаашро гирифта роҳ пеш гирифт. Саге, ки аз они онҳо буд, аз пасашон рафт. Онҳо ба ғор расиданд ва дар он ҷо монданд.

Каъб ал-Аҳбор гуфтааст: Онҳо аз назди саге гузаштанд, ки аз пасашон омад. Онҳо чанд бор ронданд, аммо боз омад. Саг ба онҳо гуфт: «Эй қавм, аз ман чӣ мехоҳед? Аз ҷониби ман натарсед. Ман дӯстдорони Худоро дӯст медорам. Бихобед, то шуморо посбонӣ кунам».

Ибни Аббос гуфтааст: Онҳо шабона аз Дақёнус гурехта буданд. Ҳафт нафар буданд. Аз назди чӯпоне гузаштанд, ки саге дошт. Чӯпон ба дини онҳо пайравӣ кард ва сагаш низ аз онҳо пайравӣ намуд. Онҳо аз шаҳр ба ғоре рафтанд, ки наздики шаҳр буд.

Ибни Исҳоқ гуфтааст: Онҳо дар ғор монданд ва ҷуз намоз, рӯза, тасбеҳ, такбир ва ҳамд гуфтан барои ризои Худо коре надоштанд. Харҷии худро ба яке аз онҳо, ки Тамлихо ном дошт, супурданд. Ӯ аз ҳама тавонотару пурқувваттар буд. Барои онҳо пинҳонӣ аз шаҳр хӯрок мехарид.

Ҳангоми ба шаҳр даромадан либосҳои хуберо, ки дар тан дошт, аз тан мекашид ва либоси мискинонеро мепӯшид, ки талаби хӯрок мекарданд. Сипас тангаҳояшро гирифта, ба шаҳр мерафт, барояшон хӯроку нӯшокӣ мехарид ва хабар мегирифт, ки оё аз ӯву ёронаш чизе гуфтаанд ё не. Баъд назди ёронаш бармегашт.

Онҳо муддате дар ҳамин ҳол буданд. Сипас Дақёнус ба шаҳр омад ва ба бузургони он фармуд барои тоғутҳо қурбонӣ кунанд. Аҳли имон аз ин тарсиданд. Он вақт Тамлихо дар шаҳр барои ёронашон хӯрок мехарид. Гирён назди ёронаш баргашт, бо хӯроки каме, ва ба онҳо хабар дод, ки ситамгар ба шаҳр омадааст, аз онҳо ёд шудааст ва бо бузургони шаҳр онҳоро меҷӯянд.

Онҳо тарсиданд ва ба саҷда афтода, Худоро мехонданду зорӣ мекарданд ва аз фитна паноҳ меҷустанд. Сипас Тамлихо ба онҳо гуфт: «Эй бародаронам, сар боло кунед, бихӯред ва ба Парвардигоратон таваккал намоед». Онҳо сар боло карданд, дар ҳоле ки чашмонашон аз ашк пур буд, ва хӯрданд. Ин ҳангоми ғуруби офтоб буд.

Баъд нишастанду сӯҳбат карданд, дарс хонданд ва якдигарро ёдоварӣ намуданд. Дар ҳамин ҳол Худо онҳоро дар ғор ба хоб андохт. Сагашон дар остонаи ғор бозувонашро дароз карда буд ва он чи ба онҳо расид, ба ӯ низ расид. Онҳо муъмин ва яқинманд буданд, ва захираи хӯрокашон назди сарашон буд.

Чун рӯзи дигар шуд, Дақёнус онҳоро наёфт. Ҷустуҷӯ кард, вале пайдо накард. Ба баъзе аз ҳамроҳонаш гуфт: «Аз рафтани ин ҷавонмардон сахт нороҳатам. Онҳо гумон кардаанд, ки ман аз нодониашон бар онҳо хашм гирифтаам. Агар тавба мекарданд ва худоёни маро мепарастиданд, бар онҳо сахт намегирифтам».

Бузургони шаҳр гуфтанд: «Ту сазовор нестӣ, ки ба гурӯҳи фосиқу саркаш ва нофармон раҳм кунӣ. Ба онҳо муҳлат дода будӣ; агар мехостанд, дар он муҳлат бармегаштанд, аммо тавба накарданд». Ин суханон ӯро сахт ба хашм овард. Падару модари ҷавонмардонро хонд ва аз онҳо пурсид: «Дар бораи фарзандони саркаши ман, ки нофармонӣ карданд, ба ман хабар диҳед».

Онҳо гуфтанд: «Мо ба ту нофармонӣ накардаем; чаро моро барои гурӯҳи саркаше, ки рафта молҳои моро дар бозорҳои шаҳр сарф карданд ва сипас ба кӯҳе бо номи Бахлус баромаданд, мекушӣ?» Дақёнус онҳоро раҳо кард ва намедонист бо ҷавонмардон чӣ кунад. Худо ба дилаш андохт, ки фармон диҳад ғорро бар онҳо бибанданд. Худо мехост онҳоро гиромӣ дорад, барои уммате, ки пас аз онҳо меояд, нишона қарор диҳад ва ба онҳо бифаҳмонад, ки Қиёмат омаданист ва дар он шакке нест ва Худо мурдагони қабрҳоро зинда мекунад.

Дақёнус фармуд даҳани ғорро бубанданд ва гуфт: «Онҳоро ҳамон тавр дар ғор бигузоред, то аз гуруснагӣ ва ташнагӣ бимиранд ва ғоре, ки интихоб карданд, қабрашон шавад». Ӯ гумон мекард, ки онҳо бедоранд ва медонанд бо онҳо чӣ мекунанд, дар ҳоле ки Худо рӯҳҳояшонро ба хоби маргмонанд гирифта буд. Сагашон бо бозувони дарозкарда дар остонаи ғор буд; ҳамон ҳолате, ки ба онҳо расида буд, ӯро низ фаро гирифта буд ва онҳо ба тарафи росту чап мегаштанд.

Сипас ду марди муъмин, ки имонашонро дар хонаи подшоҳ Дақёнус пинҳон медоштанд, яке «Яндрус» ва дигаре «Рунос» ном доштанд, машварат карданд, ки саргузашт, насаб ва номҳои ҷавонмардонро бар лавҳаи сурбӣ бинависанд ва онро дар сандуқе аз мис гузоранд, сипас сандуқро дар девор ҷой диҳанд. Гуфтанд: «Шояд Худо пеш аз рӯзи Қиёмат ин ҷавонмардонро ба гурӯҳе аз муъминон ошкор кунад ва касе, ки онҳоро меёбад, ҳангоми хондани ин навишта аз ҳолашон огоҳ шавад». Онҳо чунин карданд ва болояшро бино намуданд.

Дақёнус муддате подшоҳӣ кард, сипас ӯ ва қавмаш мурданд ва пас аз онҳо наслҳои бисёре гузаштанд; подшоҳон паси ҳам омаданд.

Убайд ибни Умайр гуфтааст: Асҳоби ғор ҷавононе буданд, ки гарданбанду дастбандҳои заррин доштанд ва мӯйҳои дароз мепарвариданд. Саги шикориашон низ ҳамроҳашон буд. Онҳо дар иди бузурги худ бо зинату ҷалоли зиёд ва дар пайраҳаи тантанавӣ берун омаданд ва бутҳои парастишкардаашонро низ бароварданд. Худо ба дилҳои ҷавонмардон имон андохт.

Яке аз онҳо вазири подшоҳ буд. Онҳо имон оварданд, вале ҳар яке имони худро пинҳон дошт. Дар дил гуфтанд: «Аз миёни ин мардум меравем, то ба сабаби гуноҳи онҳо ҷазо набинем». Яке аз онҳо берун рафт ва зери сояи дарахте нишаст.

Сипас дигаре баромад ва ӯро танҳо дид; умед кард, ки ӯ низ ҳамфикри ӯст, вале инро ошкор накард. Баъд дигарон омаданд ва дар як ҷо ҷамъ шуданд. Яке аз онҳо гуфт: «Чӣ чиз шуморо ҷамъ кардааст?» Ҳар яке имони худро аз дигарӣ пинҳон медошт, аз тарси ҷони худ.

Сипас гуфтанд: «Биёед, ҳар ҷавон бо ҳамроҳаш дар танҳоӣ бинишинад ва яке сирри худро ба дигаре бигӯяд». Чунин карданд ва маълум шуд, ки ҳама имон доранд. Дар кӯҳе, ки дар наздикиашон буд, ғоре ёфтанд. Яке ба дигарон гуфт: «Пас, ба ғор паноҳ баред, то Парвардигоратон раҳмати Худро бар шумо густариш диҳад».

Онҳо бо саги шикориашон вориди ғор шуданд ва сесад сол хобиданду нӯҳ сол бар он афзуданд. Қавмашон онҳоро наёфт ва ҷустуҷӯ кард, аммо Худо нишонаҳои онҳоро аз чашмашон пинҳон дошт. Онҳо ном ва насаби ҷавонмардонро бар лавҳае навиштанд: «Фалон ва фалон, писарони подшоҳони мо; онҳоро дар фалон моҳ ва фалон сол, дар замони подшоҳии фалон ибни фалон, гум кардем». Лавҳаро дар хазинаи подшоҳ гузоштанд ва гуфтанд: «Ин кор ҳатман саргузаште хоҳад дошт». Он подшоҳ мурд ва пас аз ӯ наслҳои дигар омаданд.

Ваҳб ибни Мунаббиҳ гуфтааст: Яке аз ёрони Исо (алайҳиссалом) ба шаҳри асҳоби ғор омад ва хост ба он ворид шавад. Ба ӯ гуфтанд: «Дар дарвозаи шаҳр буте ҳаст; касе ба он ворид намешавад, магар ин ки ба он саҷда кунад». Ӯ нахост ворид шавад ва ба ҳаммоме, ки назди шаҳр буд, рафт. Худашро ба соҳиби ҳаммом муздкор кард ва дар он ҷо кор мекард.

Соҳиби ҳаммом дар кори ӯ баракат дид ва ӯро дӯст дошт. Ҷавонмардоне аз аҳли шаҳр бо ӯ дӯст шуданд. Ӯ хабари осмон, замин ва охиратро ба онҳо мегуфт, то ин ки имон оварданд ва тасдиқ карданд. Ӯ бо соҳиби ҳаммом шарт карда буд, ки шаб аз они ӯ бошад ва касе миёни ӯву намозаш монеъ нашавад.

Ӯ бар ҳамин ҳол буд, то ин ки писари подшоҳ бо зане ба ҳаммом омад. Ёри Исо ӯро сарзаниш кард ва гуфт: «Ту писари подшоҳӣ, чаро бо ин зан медароӣ?» Писар шарм кард ва рафт. Бори дигар баргашт ва ёри Исо ҳамон суханро гуфт.

Писар ӯро дашном дод ва сарзаниш кард, вале ӯ аҳамият надод. Сипас ҳар ду вориди ҳаммом шуданд ва мурданд. Ба подшоҳ хабар доданд: «Соҳиби ҳаммом писари туро кушт». Ӯ ҷустуҷӯ кард, аммо ёри Исо пайдо нашуд ва гурехт. Подшоҳ пурсид: «Ӯ бо кӣ ҳамнишинӣ мекард?»

Ҷавонмардонро ном бурданд ва онҳоро ҷустуҷӯ карданд. Онҳо аз шаҳр берун шуданд ва аз назди ҳамроҳи худ, ки ҳамимонашон буд, гузаштанд. Ӯ ҳамроҳашон рафт ва саге низ дошт. Шаб онҳоро ба ғор расонд ва вориди он шуданд. Гуфтанд: «Ин ҷо мемонем; агар Худо бихоҳад, пагоҳ фикратонро хоҳед гуфт».

Худо онҳоро ба хоб андохт. Подшоҳ бо ҳамроҳонаш аз паси онҳо рафта, пайдо кард. Онҳо ба ғор даромаданд, аммо чун яке аз мардон хост вориди он шавад, чунон тарсид, ки натавонист. Яке гуфт: «Оё агар метавонистӣ ба онҳо даст ёбӣ, мекуштӣ?»

Гуфт: «Оре». Гуфт: «Пас, дари ғорро барояшон бибанд». Баъд чӯпоне ҳангоми борон ба ғор расид ва гуфт: «Агар ин ғорро мекушодам ва гӯсфандонамро аз борон ба он медаровардам, хуб мебуд». Ҳамеша дарро мекушод, то билохира онро кушод ва гӯсфандонашро дохил кард.

Рӯзи дигар Худо рӯҳҳояшонро ба онҳо бозгардонд ва онҳо бедор шуданд.

Муҳаммад ибни Исҳоқ гуфтааст: Сипас подшоҳи солеҳе бар он сарзамин ҳукмрон шуд, ки «Бидрус» ном дошт. Вай шасту ҳашт сол подшоҳӣ кард. Дар замони ҳукмронии ӯ мардум ба гурӯҳҳо ҷудо шуданд: бархе ба Худо имон доштанд ва медонистанд, ки Қиёмат ҳақ аст, бархе онро инкор мекарданд. Ин ҳол бар подшоҳи солеҳ гарон омад.

Ӯ гирист, ба Худо зорӣ кард ва аз ин ки аҳли ботил бар аҳли ҳақ зиёд шуда, бар онҳо ғолиб мегарданд ва мегӯянд: «Зиндагӣ ҷуз зиндагии дунё нест; танҳо рӯҳҳо зинда мешаванд, на ҷисмҳо», сахт андӯҳгин шуд. Бидрус касонеро, ки ба хайр умед дошт ва пешвоёни мардум мепиндошт, назди худ мехонд, вале онҳо Қиёматро инкор мекарданд ва қариб буд мардумро аз ҳақ ва оини ҳавориён бозгардонанд.

Чун подшоҳи солеҳ инро дид, ба хонааш даромад ва дарро ба рӯи худ баст. Пашмина пӯшид ва зери он хокистар гузошт; бар он нишаста, муддате шабу рӯз бо зорӣ ва гиря ба Худованди Таоло рӯ овард ва мегуфт: «Эй Парвардигори ман, Ту ихтилофи инҳоро мебинӣ; барои онҳо нишонае бифирист, ки ҳақро барояшон равшан кунад». Он гоҳ Худованди Раҳмон ва Раҳим, ки ҳалок шудани бандагонро намехоҳад, хост ҷавонмардони асҳоби ғорро ошкор созад, саргузашташонро ба мардум нишон диҳад ва онҳоро нишонаю далеле бар мардум қарор диҳад, то бидонанд, ки Қиёмат меояд ва дар он шакке нест.

Ҳамчунин хост дуои бандаи солеҳаш Бидрусро иҷобат кунад, неъмати Худро бар ӯ комил гардонад ва муъминони парокандаро ҷамъ оварад.

Худо ба дили марде аз он шаҳр, ки ғор дар он буд, андохт, ки бинои назди даҳани ғорро вайрон кунад ва аз сангҳояш барои гӯсфандонаш оғил бисозад. Ӯ ду ғуломро киро кард. Онҳо сангҳои биноеро бардоштанд ва оғил сохтанд, то он ки ҳар чӣ бар даҳани ғор буд, гирифтанд ва даромадгоҳи онро боз карданд. Худо мардумро ба ҳарос андохт ва ҷавонмардонро аз назари онҳо пинҳон кард.

Чун дари ғор кушода шуд, Худованди Қодиру Мутаъол, ки мурдагонро зинда мекунад, ба ҷавонмардон фармуд дар миёнаи ғор нишинанд. Онҳо бо чеҳраҳои нуронӣ ва дилҳои шод нишастанд ва ба ҳамдигар салом доданд, чунон ки гӯё дар ҳамон соате аз хоб бедор шуда бошанд, ки одатан субҳи пас аз шаб бедор мешуданд. Баъд барои намоз бархостанд ва ҳамон гуна намоз хонданд, ки қаблан мекарданд. Дар чеҳраҳо ва ранги баданашон чизе набуд, ки ба назарашон аҷиб ояд; ҳамон гуна буданд, ки ҳангоми хоб рафтан буданд. Онҳо гумон мекарданд, ки Дақёнус ҳанӯз дар ҷустуҷӯяшон аст.

Чун намозашонро ба поён расонданд, гуфтанд: «Малиҳо, ки харҷии моро нигоҳ медорӣ, ба мо бигӯ, ки дирӯз бегоҳ мардум дар бораи мо ва назди ин ситамгар чӣ гуфтанд». Онҳо гумон мекарданд, ки ҳамонанди дигар вақт каме хобидаанд, вале ба назар мерасид, ки ин дафъа аз хобҳои пешина бештар хоб кардаанд ва дар ин бора аз якдигар мепурсиданд. Яке ба дигаре гуфт: «Чӣ қадар хобидед?» Гуфтанд: «Як рӯз ё як қисми рӯз».

Баъд гуфтанд: «Парвардигоратон беҳтар медонад, чӣ қадар хобидед». Ҳамаи ин ба назари онҳо муддати кӯтоҳ менамуд. Малиҳо ба онҳо гуфт: «Шуморо дар шаҳр ҷустуҷӯ карданду наёфтанд. Ӯ мехоҳад имрӯз шуморо биёранд, то барои тоғутҳо қурбонӣ кунед ё бикушад.

Баъд аз он Худо ҳар чӣ бихоҳад, мекунад». Максалмино ба онҳо гуфт: «Эй бародаронам, бидонед, ки бо Худо рӯ ба рӯ мешавед; агар душмани Худо шуморо даъват кард, пас аз имон кофир нашавед».

Сипас ба Малиҳо гуфтанд: «Ба шаҳр рав, бишнав, ки дар бораи мо чӣ мегӯянд ва назди Дақёнус чӣ хабар аст. Бо эҳтиёт амал кун ва нагузор касе туро бишиносад. Барои мо хӯрок бихар ва биёр, ва аз хӯроке, ки оварда будем, бештар биёр, зеро гурусна шудаем». Малиҳо ҳамон тавре ки пеш мекард, амал намуд: либосҳояшро кашид, либосҳои пинҳонкунандаашро пӯшид ва тангаҳояшро гирифт.

Вақте аз назди дари ғор гузашт, сангҳоро дид, ки аз дари ғор бардошта шуда буданд. Аз он дар ҳайрон шуд, вале аҳамият надод ва пинҳонӣ ба дарвозаи шаҳр рафт, зеро метарсид касе аз сокинон ӯро бишиносад. Ӯ намедонист, ки Дақёнус ва наздиконаш сесад сол пеш мурда буданд.

Чун ба дарвозаи шаҳр расид, чашмаш ба нишонаи болои дар афтод, ки дар замони ошкор будани имон нишонаи аҳли имон буд. Онро дида, дар ҳайрат монд ва пинҳонӣ ба он менигарист; ба росту чапаш назар мекард. Сипас он дарвозаро гузошта, ба дарвозаи дигар рафт ва ҳамон нишонаеро дид. Ба назараш чунин омад, ки ин шаҳр ҳамон шаҳрест, ки мешинохт.

Одамони бисёреро дид, ки пештар онҳоро надида буд. Ҳайрону саргардон роҳ мерафт. Боз ба ҳамон дарвозае, ки аз он омада буд, баргашт ва дар дилаш мегуфт: «Эй кош медонистам, ин чист? Магар дирӯз бегоҳ муъминон ин нишонаҳоро пинҳон мекарданд ва пинҳонӣ нигоҳ медоштанд, аммо имрӯз ошкоранд.

Шояд ман дар хобам?» Баъд дид, ки бедор аст. Чодарашро гирифта, бар сараш андохт ва вориди шаҳр шуд. Дар бозор қадам мезад ва мешунид, ки мардум ба номи Исо ибни Марям савганд мехӯранд. Саргардониаш бештар шуд. Ба девори шаҳр такя карда, дар дил мегуфт: «Ба Худо савганд, намедонам ин чист.

Магар дирӯз бегоҳ дар рӯи замин касе набуд, ки номи Исо ибни Марямро ба забон орад, магар ин ки кушта шавад, аммо имрӯз мешунавам, ки ҳама аз Исо ёд мекунанд ва касе наметарсад». Баъд дар дил гуфт: «Шояд ин шаҳр ҳамон шаҳре нест, ки ман мешиносам. Ба Худо, дар наздикии шаҳри мо шаҳри дигареро намешиносам». Саргардон истод.

Ҷавонеро вохӯрд ва аз ӯ пурсид: «Эй ҷавон, номи ин шаҳр чист?» Гуфт: «Афсус». Дар дил гуфт: «Шояд ба ман чизе расидааст ё ақламро аз даст додаам. Ба Худо, бояд ҳар чи зудтар аз ин шаҳр берун шавам, то дар он расво ё ба бало гирифтор нашавам ва ҳалок нагардам».

Баъд ба худ омад ва гуфт: «Агар пеш аз он ки маро бишиносанд, зуд аз шаҳр берун шавам, бароям осонтар аст».

Ба назди фурӯшандагони хӯрок рафт, тангаҳои худро баровард ва ба яке аз онҳо дод: «Бо ин тангаҳо барои ман хӯрок бихар». Фурӯшанда тангаҳоро гирифт, ба нақш ва сиккаи онҳо нигарист ва дар ҳайрат монд. Онҳоро ба ҳамроҳаш дод; ӯ низ нигарист. Онҳо тангаҳоро аз даст ба даст мегардонданд ва дар ҳайрат буданд.

Сипас бо ҳам машварат карданд. Яке гуфт: «Ин ҷавон ганҷе аз ганҷҳои қадимиро, ки аз замонҳои бисёр пеш дар замин пинҳон будааст, пайдо кардааст». Малиҳо дид, ки онҳо дар бораи ӯ машварат мекунанд, сахт тарсид ва ба ларза афтод. Гумон кард, ки ӯро шинохтаанд ва мехоҳанд назди подшоҳашон Дақёнус баранд.

Дигарон низ наздаш омада, аз ӯ мепурсиданд. Ӯ аз шиддати тарс гуфт: «Ба ман некӣ кунед; тангаҳои маро гирифта нигоҳ доштед, хӯроки шуморо намехоҳам». Ба ӯ гуфтанд: «Ту кистӣ, эй ҷавон, ва саргузаштат чист? Ба Худо, ганҷе пайдо кардаӣ ва мехоҳӣ онро аз мо пинҳон дорӣ.

Бо мо биё ва онро нишон деҳ, дар он чизе, ки пайдо кардаӣ, моро шарик кун, то бо ту сабукгирӣ кунем. Агар чунин накунӣ, туро назди подшоҳ мебарем ва ба ӯ месупорем, то бикушад». Чун ин суханро шунид, дар дилаш гуфт: «Ба ҳамаи чизҳое, ки аз онҳо метарсидам, гирифтор шудам».

Ба ӯ гуфтанд: «Эй ҷавон, ба Худо, он чизеро ки пайдо кардаӣ, пинҳон карда наметавонӣ». Малиҳо намедонист ба онҳо чӣ гӯяд ва чӣ посух диҳад; аз тарс хомӯш монда буд. Чун диданд, ки сухан намегӯяд, чодарашро аз гарданаш гузаронданд ва ӯро дар кӯчаҳои шаҳр кашида бурданд. Одамони шаҳр аз ин хабар ёфтанд ва гуфтанд: «Ин мард ганҷе дорад».

Сокинони шаҳр, хурду бузург, назди ӯ ҷамъ шуданд ва ба ӯ менигаристанд. Мегуфтанд: «Ба Худо, ин ҷавон аз аҳли ин шаҳр нест. Мо ӯро ҳаргиз дар ин ҷо надидаем ва намешиносем». Малиҳо намедонист ба онҳо чӣ гӯяд. Чун мардум гирдаш ҷамъ шуданд, тарсид ва хомӯш монд.

Яқин дошт, ки падару бародаронаш дар шаҳр ҳастанд, насабу хешовандонаш аз бузургони шаҳр аст ва вақте аз ӯ хабар меёбанд, назди ӯ меоянд. Дар ҳоле ки саргардон меистод ва интизори омадани яке аз наздиконаш буд, то ӯро аз дасти онҳо халос кунад, ӯро бурда, назди ду сарвару мудири шаҳр, ки корҳои онро ба ӯҳда доштанд, оварданд. Яке «Ариюс» ва дигаре «Тантюс» ном дошт.

Вақте ӯро назди онҳо бурданд, Малиҳо гумон кард, ки ӯро назди Дақёнуси ситамгар мебаранд. Ба росту чап менигарист ва мардум мисли девона масхарааш мекарданд. Ӯ гирист, сарашро ба осмон бардошт ва дар дил гуфт: «Эй Худои осмон ва замин, имрӯз бар ман сабр фурӯ рез ва аз ҷониби Худ рӯҳе ба ман ато кун, ки дар назди ин ситамгар маро қувват бахшад». Ӯ гиря карда, дар дил мегуфт: «Маро аз бародаронам ҷудо карданд.

Эй кош медонистанд, ки чӣ бар сари ман омадааст ва меомаданд, то ҳамагӣ дар назди ин ситамгар биистем. Мо бо ҳам паймон баста будем, ки ҳамеша бо ҳам бошем, ба Худо кофир нашавем ва чизеро шарики Ӯ нагардонем. Маро аз онҳо ҷудо карданд; дигар ҳаргиз онҳоро намебинам ва онҳо маро намебинанд. Мо паймон баста будем, ки дар зиндагӣ ва марг аз ҳам ҷудо нашавем».

Малиҳо ин суханонро дар дил мегуфт; баъд аз бозгашташ ба ёронаш аз он чи ба сараш омада буд, хабар дод.

Чун Малиҳо дид, ки ӯро назди Дақёнус намебаранд, ба худ омад ва гиряаш қатъ шуд. Ариюс тангаҳоро гирифт. Онҳо ба тангаҳо нигариста, дар ҳайрат монданд. Яке аз онҳо гуфт: «Эй ҷавон, ганҷе, ки пайдо кардаӣ, куҷост?» Малиҳо гуфт: «Ман ганҷе наёфтаам.

Ин тангаҳои падаронам аст; нақшу сиккаи онҳо низ аз ҳамин шаҳр аст. Аммо ба Худо, намедонам бар сари ман чӣ омада ва ба шумо чӣ бигӯям». Яке аз онҳо пурсид: «Пас, ту кистӣ?» Малиҳо гуфт: «Ман гумон мекардам, ки аз аҳли ҳамин шаҳр ҳастам».

Гуфтанд: «Падарат кист ва дар ин ҷо кӣ туро мешиносад?» Ӯ номи падарашро гуфт, аммо касе ӯ ва падарашро нашинохт. Яке аз он ду гуфт: «Ту дурӯғгӯӣ; ҳақиқатро ба мо намегӯӣ». Малиҳо намедонист чӣ посух диҳад ва сарашро ба замин хам кард.

Баъзе аз атрофиёнаш гуфтанд: «Ин мард девона аст». Бархе гуфтанд: «Девона нест, балки худро аҳмақ вонамуд мекунад, то аз дасти шумо раҳо шавад».

Яке аз он ду ба ӯ сахт нигариста гуфт: «Гумон мекунӣ мо туро раҳо мекунем ва бовар мекунем, ки ин моли падарат аст ва нақшу сиккаи ин тангаҳо аз они ӯст? Ин тангаҳо беш аз сесад сол пеш сикка зада шудаанд, аммо ту ҷавони наврасӣ. Гумон мекунӣ моро фиреб дода, масхара мекунӣ, дар ҳоле ки мо пиронсолем, чунон ки мебинӣ, ва бузургони шаҳр, сарварони он ва хазинаҳояш дар дасти моянд, вале мо аз ин навъ ҳатто як дирҳаму як динор надорем? Ба гумони ман, фармон медиҳам туро сахт азоб диҳанд ва бандат кунанд, то ганҷи пайдокардаатро эътироф кунӣ».

Малиҳо гуфт: «Дар бораи чизе аз шумо мепурсам; агар ҷавоб диҳед, он гоҳ ман ҳам дар бораи он чи медонам, рост мегӯям». Гуфтанд: «Бипурс, чизеро аз ту пинҳон намекунем». Ӯ пурсид: «Подшоҳ Дақёнус чӣ шуд?» Гуфтанд: «Имрӯз дар рӯи замин подшоҳеро бо номи Дақёнус намешиносем; ӯ подшоҳе буд, ки хеле пеш мурдааст ва баъд аз ӯ низ наслҳои бисёре аз байн рафтаанд».

Малиҳо гуфт: «Пас, ман саргардонам ва мардум ба суханам бовар намекунанд. Мо ҷавонмардоне будем, ки подшоҳ моро маҷбур мекард бутҳоро бипарастем ва барои тоғутҳо қурбонӣ кунем. Дирӯз бегоҳ аз ӯ гурехтем ва хобидем. Чун бедор шудам, берун рафтам, то барояшон хӯрок бихарам ва аз хабарҳо огоҳ шавам, аммо маро дар ҳамин ҳол мебинед.

Бо ман ба ғоре, ки дар кӯҳи Бинҷалус аст, биёед; ёронамро ба шумо нишон медиҳам». Чун Ариюс сухани Малиҳоро шунид, гуфт: «Эй қавм, шояд ин нишонае аз нишонаҳои Худост, ки ба дасти ин ҷавон барои шумо қарор додааст. Бо ӯ биравем, то ёронашро ба мо нишон диҳад».

Ариюс ва Асстюс ҳамроҳи ӯ рафтанд ва тамоми мардуми шаҳр, хурду бузург, ба сӯи асҳоби ғор равон шуданд, то онҳоро бубинанд. Вақте ҷавонмардони ғор диданд, ки Малиҳо бо миқдори хӯроку нӯшокие, ки одатан меовард, барнагашт, гумон карданд, ки ӯро дастгир карда, назди подшоҳи онҳо Дақёнус бурдаанд. Дар ҳоле ки аз ин метарсиданд, садои мардум ва наъраи аспҳоро шуниданд, ки ба сӯи онҳо мебаромаданд. Гумон карданд, ки онҳо фиристодагони Дақёнуси золиманд ва омадаанд онҳоро баранд.

Онҳо ба намоз хестанд, ба ҳамдигар салом доданд ва якдигарро васият карданд. Гуфтанд: «Биёед, назди бародарамон Малиҳо биравем; ӯ акнун дар ҳузури ситамгар аст ва мунтазири омадани мост». Дар ҳамин ҳол, дар дохили ғор нишаста буданд ва ҷуз Ариюс ва ҳамроҳонашро, ки назди даромадгоҳи ғор истода буданд, намедиданд.

Малиҳо аз онҳо пештар даромад ва гирён ба назди ёронаш расид. Чун ӯро гирён диданд, ҳамроҳаш гиристанд ва аз ҳолаш пурсиданд. Ӯ саргузашташро ба онҳо нақл кард. Он гоҳ фаҳмиданд, ки бо амри Худо тамоми он муддат дар хоб буданд ва танҳо барои он бедор карда шуданд, ки барои мардум нишона ва далели зиндашавӣ бошанд ва бидонанд, ки Қиёмат омаданист ва дар он шакке нест.

Баъд аз Малиҳо Ариюс вориди ғор шуд ва сандуқеро аз мис дид, ки бо муҳри нуқра мӯҳр зада шуда буд. Вай назди дари ғор истод ва мардеро аз бузургони шаҳр хонд. Сандуқро дар ҳузури онҳо кушоданд ва дар он ду лавҳаи сурбӣ ёфтанд, ки бар онҳо навишта шуда буд: «Максалмино, Махшалмино, Малиҳо, Мартунус, Каштунус, Ябрунус, Димус, Батюс ва Ҳалуш ҷавонмардоне буданд, ки аз тарси он ки подшоҳи золимашон Дақёнус онҳоро аз динашон баргардонад, аз назди ӯ гурехтанд ва ба ин ғор даромаданд. Чун ӯ аз ҷойи онҳо огоҳ шуд, фармуд ғорро бар онҳо бо санг банданд.

Мо саргузашту ҳолашонро навиштем, то касоне, ки баъд аз мо дар бораи онҳо хабар меёбанд, бидонанд». Чун ин навиштаро хонданд ва дар ҳайрат монданд, Худоро ҳамд гуфтанд, ки нишонаи зиндашавиро ба онҳо нишон дод. Сипас бо овози баланд Худоро ҳамду тасбеҳ гуфтанд ва ба назди ҷавонмардон дар ғор даромаданд. Онҳоро дар миёнаи ғор нишаста ёфтанд; чеҳраҳояшон нуронӣ ва либосҳояшон носуда буд.

Ариюс ва ҳамроҳонаш саҷда карданд ва Худоро ҳамд гуфтанд, ки нишонае аз нишонаҳояшро ба онҳо нишон додааст. Баъд бо ҷавонмардон сӯҳбат карданд ва онҳо аз он чи аз ҷониби Дақёнус дида буданд, хабар доданд.

Сипас Ариюс ва ҳамроҳонаш қосиде назди подшоҳи солеҳашон Бидрус фиристоданд: «Зуд назди мо биё, шояд нишонае аз нишонаҳои Худоро, ки дар ҳукмронии ту қарор додааст ва барои ҷаҳониён далел сохтааст, бубинӣ; то барои онҳо нур, равшанӣ ва тасдиқи зиндашавӣ бошад. Зуд назди ҷавонмардоне биё, ки Худои азза ва ҷалла онҳоро, пас аз он ки беш аз сесад сол пеш даргузашта буданд, зинда кардааст». Чун хабар ба подшоҳ расид, андӯҳаш бартараф шуд ва ақлаш ба ҷой омад. Гуфт: «Туро ҳамд мегӯям, эй Парвардигори осмонҳову замин.

Туро мепарастам ва тасбеҳ мегӯям. Ба ман лутф кардӣ ва раҳм намудӣ; он нуре, ки барои падаронам, бандаи солеҳ ва подшоҳ Константинус қарор дода будӣ, хомӯш накардӣ».

Чун аҳли шаҳр аз ин хабар огоҳ шуданд, назди подшоҳ омаданд. Ӯ савор шуд ва ҳамроҳашон ба шаҳри Афсус рафт. Сокинони шаҳр ба пешвозаш баромаданд ва ҳамроҳаш ба сӯи ғор боло рафтанд. Ҷавонмардон Бидрусро дида, шод шуданд ва рӯ ба замин саҷда карданд.

Бидрус бархост, онҳоро ба оғӯш гирифт ва гирист. Онҳо дар ҳузури ӯ бар замин нишаста, Худоро тасбеҳ мегуфтанду ҳамд мекарданд. Сипас ҷавонмардон ба Бидрус гуфтанд: «Туро ба Худо месупорем. Салом бар ту ва раҳмати Худо. Худо туро ва ҳукмронии туро ҳифз кунад ва аз шарри ҷинну инс ба Худо паноҳат медиҳем».

Ҳанӯз подшоҳ истода буд, ки онҳо ба ҷойҳои хоби худ баргаштанд, хобиданд ва Худованди Таоло ҷонашонро гирифт.

Подшоҳ назди онҳо омад, либосҳояшонро бар танашон гузошт ва фармуд ҳар яке аз онҳоро дар тобути тиллоӣ бигузоранд. Чун шаб фаро расиду хобид, дар хоб назди ӯ омаданд ва гуфтанд: «Мо аз тилло ё нуқра офарида нашудаем; аз хок офарида шудаем ва ба хок бармегардем. Моро ҳамон гуна, ки дар ғор бар хок будем, бигузор, то Худо моро аз он зинда кунад». Он гоҳ подшоҳ фармуд тобуте аз чӯби тик созанд ва онҳоро дар он гузоштанд.

Вақте аз назди онҳо берун рафтанд, Худо онҳоро бо тарс аз мардум пинҳон кард ва касе натавонист назди онҳо дарояд. Подшоҳ фармуд назди ғор масҷиде бино кунанд, ки дар он намоз хонда шавад. Ид гирифтани рӯзи бузургеро барои онҳо қарор дод ва фармуд ҳар сол ба он рӯз эҳтиром гузоранд.

Ҳамчунин гуфта шудааст: Вақте Малиҳоро назди подшоҳи солеҳ оварданд, подшоҳ пурсид: «Ту кистӣ?» Ӯ гуфт: «Ман марде аз аҳли ин шаҳр ҳастам». Ӯ гуфт, ки дирӯз ё чанд рӯз пеш берун рафтааст ва аз хонаю хешовандонаш ном бурд, аммо касе онҳоро нашинохт. Подшоҳ шунида буд, ки дар замонҳои қадим ҷавонмардоне гум шудаанд ва номҳояшон бар лавҳаи хазина навишта шудааст.

Лавҳаро хост ва номҳоро дид; Малиҳо аз ҳамон гурӯҳ буд. Ӯ номҳои дигаронро низ гуфт. Малиҳо гуфт: «Онҳо ёрони мананд». Подшоҳ ва ҳамроҳонаш савор шуданд. Чун назди ғор расиданд, Малиҳо гуфт: «Бигзоред, то назди ёронам дароям ва онҳоро хушхабар диҳам; агар шуморо ҳамроҳи ман бинанд, метарсанд».

Ӯ даромад ва ба онҳо башорат дод. Худо ҷонҳояшонро гирифт ва нишонаҳои онҳоро аз назари мардум пинҳон кард, то роҳи расидан ба онҳо наёбанд. Ин аст сухани Худованди азза ва ҷалла: «Он гоҳ ки ҷавонмардон ба ғор паноҳ бурданд», яъне ба сӯи ғор рафтанд. Дар арабӣ мегӯянд: «Овӣ фалон ило мавзиъин», яъне фалонӣ ҷойеро манзил қарор дод. Ғор шикофе дар кӯҳи Бинҷалус буд ва номи ғор «Хайрам» аст.

«Пас гуфтанд: Парвардигоро, аз ҷониби хеш ба мо раҳмате ато кун»; маънои раҳмат ин ҷо ҳидоят дар дин аст. Ҳамчунин гуфтаанд: ризқ. «Ва омода гардон», яъне осон кун. «Дар кори мо барои мо ҳидояту салоҳ», яъне он чиро, ки ризои Туро талаб мекунад ва мояи ҳидояти мост. Ибни Аббос гуфтааст: «Рашад» яъне роҳи баромадан аз ғор бо саломатӣ.