Пойдорӣ бар ҳидоят ва имон

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

«Парвардигоро, бешак, Ту мардумро барои рӯзе ҷамъ хоҳӣ кард, ки дар он тардиде нест; ҳамоно Аллоҳ ваъдаро хилоф намекунад»; пас онҳоро бар асоси аъмолашон — нек ва бад — подош медиҳад.

Аллоҳи Таоло устуворон дар донишро бо ҳафт сифате сутудааст, ки нишонаи саодати бандаанд. Якум: дониш, ки роҳи расидан ба Аллоҳ ва равшанкунандаи аҳкому шариатҳои Ӯст. Дуюм: устуворӣ дар дониш, ки аз худи дониш доштани дараҷаи баландтар аст. Зеро устувор дар дониш бояд донише муҳаққиқона ва шинохте дақиқ дошта бошад; Аллоҳ ба ӯ зоҳиру ботини донишро омӯхта бошад ва қадамаш дар асрори шариат аз ҷиҳати дониш, ҳол ва амал устувор гардида бошад.

Сеюм: онҳо ба тамоми Китоби Ӯ имон доранд ва оятҳои муташобеҳро ба оятҳои муҳкам бармегардонанд; чунонки мегӯянд: «Мо ба он имон овардем; ҳамаи он аз ҷониби Парвардигори мост». Чорум: аз Аллоҳ афву офият мехоҳанд, то аз он чи мунҳарифон ва каҷравон гирифтор шудаанд, дар амон бошанд. Панҷум: ба неъмати ҳидояти Аллоҳ бар худ иқрор мекунанд; ин ҳамон сухани онҳост: «Парвардигоро, дилҳои моро баъд аз он ки ҳидоятамон кардӣ, мунҳариф магардон». Шашум: бо ин ҳама, аз Ӯ раҳмати Ӯро мехоҳанд, ки дарбаргирандаи ба даст омадани ҳар некӣ ва дур шудани ҳар бадист; ва бо номи Ӯ, «Ваҳҳоб», ба даргоҳи Ӯ рӯ меоранд.

Ҳафтум: Аллоҳ аз имон ва яқини онҳо ба рӯзи қиёмат ва биме, ки аз он доранд, хабар додааст. Ҳамин чиз онҳоро ба амал водор мекунад ва аз лағзиш бозмедорад.

Сипас Аллоҳи Таоло хабар медиҳад, ки устуворон дар дониш дуо мекунанд ва мегӯянд: «Парвардигоро, дилҳои моро баъд аз он ки ҳидоятамон кардӣ, мунҳариф магардон», яъне онҳоро аз рӯи ҷаҳлу саркашии мо аз ҳақ нагардон; балки моро ростқадам, ҳидоятгар ва ҳидоятёфта қарор деҳ. Пас, бар ҳидояти Худ устуворамон бидор ва аз он чи мунҳарифонро гирифтор кардааст, дар амон нигоҳ дор.

«Ва аз ҷониби Худ раҳмате ба мо ато кун», яъне раҳмати бузурге, ки ба василаи он моро барои корҳои нек муваффақ гардонӣ ва аз корҳои нописанд нигоҳ дорӣ. «Бешак, Ту бисёр бахшандаӣ», яъне бахшишу атоҳои Ту фаровон ва некӯкориат густурда аст; карами Ту ҳамаи офаридагонро фаро гирифтааст.

Тафсири имом Ибни Касир

Сипас Аллоҳи Таоло дар бораи онҳо хабар медиҳад, ки ба Парвардигорашон дуо карда, мегӯянд: «Парвардигоро, дилҳои моро баъд аз он ки ҳидоятамон кардӣ, мунҳариф магардон», яъне баъд аз он ки дилҳои моро бар ҳидоят устувор гардондӣ, онҳоро аз ҳидоят нагардон ва моро монанди касоне қарор надеҳ, ки дар дилҳояшон каҷравист ва аз оятҳои муташобеҳи Қуръон пайравӣ мекунанд; балки бар роҳи рости Худ ва дини дурустат устуворамон бидор.

«Ва аз ҷониби Худ ба мо раҳмате ато кун», яъне аз назди Худ; раҳмате, ки дилҳоямонро устувор ва парокандагиамонро бартараф кунад ва имону яқинамонро афзун гардонад. «Бешак, Ту худ бисёр бахшандаӣ».

Ибни Абӣ Ҳотим гуфт: Амр ибни Абдуллоҳи Авдӣ ба мо ҳадис гуфт; Ибни Ҷарир гуфт: Абӯ Курейб ба мо ҳадис гуфт. Ҳар ду гуфтанд: Вакеъ аз Абдулҳамид ибни Баҳром, аз Шаҳр ибни Ҳавшаб, аз Умм Салама (разияллоҳу анҳо) ба мо ҳадис гуфт, ки Паёмбар (саллоллоҳу алайҳи ва саллам) мегуфт: «Эй гардонандаи дилҳо, диламро бар динат устувор гардон!» Сипас ин оятро қироат кард: «Парвардигоро, дилҳои моро баъд аз он ки ҳидоятамон кардӣ, мунҳариф магардон ва аз ҷониби Худ ба мо раҳмате ато кун; бешак, Ту худ бисёр бахшандаӣ».

Ибни Мардавейҳ ин ривоятро аз тариқи Муҳаммад ибни Баккор, аз Абдулҳамид ибни Баҳром, аз Шаҳр ибни Ҳавшаб, аз Умм Салама ривоят кардааст. Ӯ ҳамон Асмо бинти Язид ибни Сакан аст. Вай шунидааст, ки Паёмбари Аллоҳ (саллоллоҳу алайҳи ва саллам) дар дуояш бисёр мегуфт: «Аллоҳумма, эй гардонандаи дилҳо, диламро бар динат устувор гардон!» Умм Салама гуфт: «Гуфтам: Эй Расули Аллоҳ, магар дил ҳам тағйир меёбад?»

Фармуд: «Оре. Аллоҳ ҳеҷ як инсонеро аз фарзандони Одам наофаридааст, магар ин ки дилаш миёни ду ангушти Аллоҳи азза ва ҷалла аст; агар бихоҳад, онро устувор мегардонад ва агар бихоҳад, онро мунҳариф месозад». Пас, аз Аллоҳ, Парвардигорамон, мехоҳем, ки дилҳоямонро баъд аз ҳидоятамон мунҳариф насозад; ва аз Ӯ мехоҳем, ки аз ҷониби Худ ба мо раҳмате ато кунад. Бешак, Ӯ бисёр бахшанда аст.

Ибни Ҷарир низ ин ривоятро аз Асад ибни Мӯсо, аз Абдулҳамид ибни Баҳром, бо ҳамин маъно ривоят кардааст. Ҳамчунин онро аз Мусанно, аз Ҳаҷҷоҷ ибни Минҳол, аз Абдулҳамид ибни Баҳром ривоят кардааст ва дар он илова шудааст: «Гуфтам: Эй Расули Аллоҳ, оё дуоеро ба ман намеомӯзӣ, ки барои худам бихонам?» Фармуд: «Оре, бигӯ: Аллоҳумма, эй Парвардигори Паёмбар Муҳаммад, гуноҳамро биёмурз, хашми диламро дур кун ва маро аз фитнаҳои гумроҳкунанда паноҳ деҳ».

Сипас Ибни Мардавейҳ гуфт: Сулаймон ибни Аҳмад ба мо ҳадис гуфт; Муҳаммад ибни Ҳорун ибни Баккори Димишқӣ ба мо ҳадис гуфт; Аббос ибни Валиди Халлол ба мо хабар дод; Язид ибни Яҳё ибни Убайдуллоҳ ба мо хабар дод; Саид ибни Башир аз Қатода, аз Абӯ Ҳассон ал-Аъраҷ, аз Оиша (разияллоҳу анҳо) ба мо хабар дод, ки гуфт: Паёмбар (саллоллоҳу алайҳи ва саллам) бисёр мегуфт: «Эй гардонандаи дилҳо, диламро бар динат устувор гардон!» Гуфтам: «Эй Расули Аллоҳ, чӣ қадар бисёр ин дуоро мехонӣ!»

Фармуд: «Ҳеҷ дил нест, магар ин ки миёни ду ангушти Раҳмон аст; агар бихоҳад, онро устувор мегардонад ва агар бихоҳад, онро мунҳариф месозад. Магар ин сухани Ӯро намешунавӣ: “Парвардигоро, дилҳои моро баъд аз он ки ҳидоятамон кардӣ, мунҳариф магардон ва аз ҷониби Худ ба мо раҳмате ато кун; бешак, Ту худ бисёр бахшандаӣ”?» Ин ривоят бо ин тариқ ғариб аст, аммо асли он дар «Саҳиҳ»-и Бухорӣ ва «Саҳиҳ»-и Муслим ва китобҳои дигар бо роҳҳои бисёр, бе иловаи зикри ин ояти карима, собит аст.

Абӯ Довуд, Насоӣ ва Ибни Мардавейҳ аз ҳадиси Абдурраҳмон ал-Муқриъ ривоят кардаанд; Насоӣ ва Ибни Ҳиббон ҳамчунин аз Абдуллоҳ ибни Ваҳб ривоят кардаанд. Ҳар ду аз Саид ибни Абӣ Айюб, ки гуфт: Абдуллоҳ ибни Валиди Туҷибӣ аз Саид ибни Мусайяб барои ман ҳадис гуфт; ӯ аз Оиша (разияллоҳу анҳо) ривоят кард, ки Расули Аллоҳ (саллоллоҳу алайҳи ва саллам) ҳар гоҳ шаб аз хоб бедор мешуд, мегуфт: «Ҳеҷ маъбуди барҳақ ҷуз Ту нест; покӣ Турост. Аллоҳумма, барои гуноҳам аз Ту омурзиш мехоҳам ва аз Ту раҳмат металабам.

Аллоҳумма, дониши маро афзун кун, диламро баъд аз он ки ҳидоятам кардӣ мунҳариф магардон ва аз ҷониби Худ ба ман раҳмате ато кун; бешак, Ту худ бисёр бахшандаӣ». Ин лафзи ривояти Ибни Мардавейҳ аст.

Абдурраззоқ аз Молик, аз Абӯ Убайд — озодшудаи Сулаймон ибни Абдулмалик — аз Убода ибни Насӣ ривоят кардааст, ки ӯ ба Қайс ибни Ҳорис хабар дод ва гуфт: Абӯ Абдуллоҳ ас-Санобиҳӣ ба ман хабар дод, ки пушти сари Абӯбакри Сиддиқ намози мағрибро хонд. Абӯбакр дар ду ракъати аввал «Уммул-Қуръон» [сураи «Фотиҳа»] ва ду сураи кӯтоҳ аз «Муфассал»-ро қироат кард. Дар ракъати сеюм қироат кард. Қайс гуфт: «Ба ӯ наздик шудам, то ҷое ки либосам қариб ба либосаш мерасид; шунидам, ки “Уммул-Қуръон” ва ин оятро мехонд: “Парвардигоро, дилҳои моро баъд аз он ки ҳидоятамон кардӣ, мунҳариф магардон”».

Абӯ Убайд гуфт: Убода ибни Насӣ ба ман хабар дод, ки ӯ дар замони хилофати Умар ибни Абдулазиз назди ӯ буд. Умар ба Қайс гуфт: «Он чиро дар бораи Абӯ Абдуллоҳ ас-Санобиҳӣ ба ман хабар додӣ, чӣ гуна буд?» Қайс ҳамон чизеро, ки аз Абӯ Абдуллоҳ шунида буд, ба ӯ бозгӯ кард. Умар гуфт: «Аз он рӯзе, ки инро аз ӯ шунидем, дигар онро тарк накардаем, дар ҳоле ки пеш аз он ба гунаи дигар амал мекардам».

Марде аз ӯ пурсид: «Амирулмуъминин пеш аз ин бар чӣ амал мекард?» Гуфт: «Сураи “Қул ҳуваллоҳу аҳад”-ро мехондам». Валид ибни Муслим ин асарро аз Молик ва Авзоӣ, ҳар ду аз Абӯ Убайд, бо ҳамин роҳ ривоят кардааст. Валид ҳамчунин аз Ибни Ҷобир, аз Яҳё ибни Яҳёи Ғассонӣ, аз Маҳмуд ибни Лабид, аз ас-Санобиҳӣ ривоят кардааст, ки ӯ пушти сари Абӯбакр (разияллоҳу анҳу) намози мағрибро хонд.

Абӯбакр дар ду ракъати аввал «Фотиҳатул-китоб» ва сураи кӯтоҳеро бо овози баланд қироат кард. Чун ба ракъати сеюм бархост ва қироатро оғоз намуд, ас-Санобиҳӣ ба ӯ наздик шуд, то ҷое ки либосаш ба либоси ӯ мерасид. Пас, ин оятро қироат кард: «Парвардигоро, дилҳои моро мунҳариф магардон ва аз ҷониби Худ ба мо раҳмате ато кун; бешак, Ту худ бисёр бахшандаӣ».

Сухани Ӯ: «Парвардигоро, бешак, Ту мардумро барои рӯзе ҷамъ хоҳӣ кард, ки дар он тардиде нест; ҳамоно Аллоҳ ваъдаро хилоф намекунад» — яъне мегӯянд: Эй Парвардигори мо, Ту офаридагонатро дар рӯзи бозгашташон ҷамъ хоҳӣ кард, миёнашон ҳукм хоҳӣ кард ва дар он чи ихтилоф доштанд, доварӣ хоҳӣ намуд; ҳар касро бар асоси амалаш ва он чи дар дунё бар он буд — некӣ ё бадӣ — подош хоҳӣ дод.

Тафсири ал-Бағавӣ

Сухани Аллоҳи Таоло: «Парвардигоро, бешак, Ту мардумро барои рӯзе ҷамъ хоҳӣ кард», яъне барои ҳукмронӣ дар рӯзи қиёмат. Ва гуфтаанд, ки «ли» ба маънои «дар» аст, яъне: дар рӯзе. «Ки дар он тардиде нест», яъне шакке дар он нест; он рӯзи қиёмат аст. «Ҳамоно Аллоҳ ваъдаро хилоф намекунад».

«Миъод» калимаест бар вазни «мифъол», ки аз ваъда гирифта шудааст.

Сухани Аллоҳи Таоло: «Парвардигоро, дилҳои моро мунҳариф магардон», яъне устуворон дар дониш мегӯянд: Парвардигоро, дилҳои моро аз ҳақ ва ҳидоят нагардон, чунонки дилҳои касонеро, ки дар дилҳояшон каҷравист, мунҳариф гардондӣ. «Баъд аз он ки ҳидоятамон кардӣ», яъне моро ба дини Худ ва имон овардан ба оятҳои муҳкам ва муташобеҳи Китобат муваффақ гардондӣ. «Ва аз ҷониби Худ ба мо ато кун», яъне аз назди Худ ба мо бидеҳ. «Раҳмате», яъне муваффақият ва устуворӣ бар имону ҳидояте, ки бар он қарор дорем.

Заҳҳок гуфтааст: яъне гузашт ва омурзиш. «Бешак, Ту худ бисёр бахшандаӣ».

Абул-Фараҷ Музаффар ибни Исмоили Тамимӣ ба мо хабар дод; Абулқосим Ҳамза ибни Юсуфи Саҳмӣ ба мо ҳадис гуфт; Абӯ Аҳмад ибни Адии Ҳофиз ба мо ҳадис гуфт; Абӯбакр Абдурраҳмон ибни Қосими Қурашӣ, ки дар Димишқ бо номи Ибни Раввоси Кабир шинохта мешуд, ба мо ҳадис гуфт; Абӯ Мусҳир Абдул-Аълои Ғассонӣ ба мо ҳадис гуфт; Садақа ба мо ҳадис гуфт; Абдурраҳмон ибни Зайд ибни Ҷобир ба ман ҳадис гуфт ва гуфт: Бишр ибни Убайдуллоҳ ба ман ҳадис гуфт: Аз Абӯ Идрис ал-Хавлонӣ шунидам, ки гуфт: Наввос ибни Самъони Калобӣ ба ман ҳадис гуфт, ки Расули Аллоҳ (саллоллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Ҳеҷ дил нест,

магар ин ки миёни ду ангушти Раҳмон аст; агар бихоҳад, онро устувор мегардонад ва агар бихоҳад, онро мунҳариф месозад». Расули Аллоҳ (саллоллоҳу алайҳи ва саллам) мегуфт: «Аллоҳумма, эй гардонандаи дилҳо, дилҳои моро бар динат устувор гардон; ва тарозу дар дасти Раҳмон аст: гурӯҳеро боло мебарад ва гурӯҳи дигареро то рӯзи қиёмат поин мебарад».

Аҳмад ибни Абдуллоҳи Солеҳӣ ба мо хабар дод; Абӯбакр Аҳмад ибни Ҳасани Ҳайрӣ ба мо ҳадис гуфт; Ҳоҷиб ибни Аҳмад ат-Тусӣ ба мо хабар дод; Абдурраҳим ибни Муниб ба мо хабар дод; Язид ибни Ҳорун ба мо хабар дод; Саид ибни Иёс ал-Ҷурайрӣ аз Ғунайм ибни Қайс, аз Абӯ Мӯсои Ашъарӣ (разияллоҳу анҳу) ривоят кард, ки гуфт: Расули Аллоҳ (саллоллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Мисоли дил монанди парест дар биёбони васеъ, ки бодҳо онро рӯву пушт мегардонанд».