رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ. رَبَّنَا، إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
(هغوى دعا كوي چې) زموږ پروردګاره! كله چې تا موږ پر سمه لاره روان کړي يو، نو بيا مو هېڅكله زړونه مه كږوه، موږ ته د خپلې پېرزوينې له زيرمې نه رحمت را پر برخه كړه چې بېشکه همدا ته حقيقي لوروونكى يي. ای زموږ پروردګاره! ته هرومرو يوه ورځ د ټولو خلكو غونډوونكى يې، چې د هغې په راتګ كې هيڅ شك نشته، الله هېڅكله له خپلې وعدې څخه اووښتونكى نه دى.
په دې دعا کې د منع غوښتونکې بڼه «لا تُزِغْ» (زړونه مه کږوه) او د ورکړې غوښتنه «هَبْ لَنا» (موږ ته راکړه) راغلې ده. دا د علم په پوهه د ټينګو عالمانو دعا ده، چې د ايمان د ساتنې او له شکونو او بدعت څخه د ژغورنې غوښتنه کوي.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
«زموږ پالونکیه! ته به خلک په هغې ورځې راټولوې چې هېڅ شک پکې نشته؛ بېشکه الله له خپلې وعدې څخه نه اوړي.» نو الله به هغوی د خپلو ښو او بدو کړنو له مخې بدله ورکړي.
الله تعالی د علم په پوهه د ټينګو عالمانو اووه صفتونه ستايلي دي؛ دا صفتونه د بنده د نېکمرغۍ بنسټونه دي: لومړی، علم چې الله ته د رسېدو لار ده او د هغه احکام او شريعتونه روښانوي. دویم، په علم کې ټينګوالی، چې يوازې له علم څخه لوړ مقام دی؛ ځکه په علم کې ټينګ کس بايد پوره پوه او په دقت سره پېژندونکی وي. الله هغه د علم پر څرګند او پټ اړخ پوه کړی وي، او د شريعت په رازونو کې يې د علم، حال او عمل له پلوه ګام ټينګ شوی وي. درېیم، هغوی د الله پر ټول کتاب ايمان لري او متشابه آيتونه يې محکم آيتونو ته ورګرځوي؛ لکه چې وايي: «موږ پر هغه ايمان راوړی، ټول زموږ د پالونکي له لوري دي.»
څلورم، هغوی له الله څخه بښنه او سلامتيا غواړي، څو له هغو ازمېښتونو خوندي پاتې شي چې کږلاري او له حقه اوښتي کسان پرې اخته شوي دي. پنځم، هغوی د هدايت کولو په اړه د الله پر لورينه اعتراف کوي؛ او دا د هغوی په دې وينا کې ده: «زموږ پالونکیه! له هغه وروسته چې تا هدايت راکړ، زموږ زړونه مه کږوه.» شپږم، له دې سره سره له الله څخه د هغه رحمت غواړي، چې د هر خير د ترلاسه کېدو او د هر شر د لرې کېدو سبب کېږي، او د هغه په «الوهاب» نوم وسيله نيسي.
اووم، الله د قيامت پر ورځې د هغوی د ايمان او يقين، او له هغې څخه د هغوی د وېرې خبر ورکړی دی؛ همدا وېره د عمل لامل او له ښوېدو څخه د راګرځوونکې ده.
بيا الله تعالی خبر ورکوي چې د علم په پوهه ټينګ کسان دعا کوي او وايي: «زموږ پالونکیه! له هغه وروسته چې تا هدايت راکړ، زموږ زړونه مه کږوه»؛ يعنې زموږ د ناپوهۍ او ضد له امله يې له حقه مه اړوه، بلکې موږ سم، لارښوونکي او هدايت موندونکي وګرځوه. موږ پر خپل هدايت ټينګ وساته او له هغه څه مو خوندي کړه چې کږلاري پرې ازمېيل شوي دي. «او موږ ته له خپل لوري رحمت راوبښه»؛ يعنې ستر رحمت چې په مرسته يې موږ د نېکيو توفيق مومو او له بدو چارو خوندي کېږو.
«بېشکه ته ډېر ورکوونکی يې»؛ يعنې ستا ورکړې او لورينې پراخې دي، احسان دې ډېر دی او سخاوت دې پر ټولو مخلوقاتو خپور دی.
د امام ابن کثیر تفسیر
بيا الله تعالی د هغوی په اړه خبر ورکوي چې خپل پالونکي ته يې دعا وکړه او ويې ويل: «زموږ پالونکیه! له هغه وروسته چې تا هدايت راکړ، زموږ زړونه مه کږوه»؛ يعنې له هغه وروسته چې تا زموږ زړونه پر هدايت ټينګ کړل، له هدايته يې مه اړوه. او موږ د هغو کسانو په څېر مه ګرځوه چې زړونه يې کږېدلي او د قرآن د متشابه آيتونو پيروي کوي؛ بلکې موږ پر خپلې نېغې لارې او سم دين ټينګ وساته.
«او موږ ته له خپل لوري»؛ يعنې له خپل حضور څخه، «رحمت راوبښه»؛ داسې رحمت چې زموږ زړونه پرې ټينګ کړې، زموږ يووالی پرې پياوړی کړې او زموږ ايمان او يقين پرې زيات کړې. «بېشکه ته ډېر ورکوونکی يې.»
ابن ابي حاتم ويلي: عمرو بن عبدالله الاودي موږ ته روايت وکړ؛ او ابن جرير ويلي: ابو کُريب موږ ته روايت وکړ. دواړو وويل: وکيع موږ ته له عبد الحميد بن بهرام، هغه له شهر بن حوشب او هغه له ام سلمه رضي الله عنها څخه روايت وکړ چې رسول الله ﷺ به ويل: «اې د زړونو اړوونکيه! زما زړه پر خپل دين ټينګ وساته.» بيا يې دا آيت ولوست: «زموږ پالونکیه!
له هغه وروسته چې تا هدايت راکړ، زموږ زړونه مه کږوه او موږ ته له خپل لوري رحمت راوبښه؛ بېشکه ته ډېر ورکوونکی يې.» ابن مردويه دا روايت د محمد بن بکار له لارې، هغه له عبد الحميد بن بهرام او هغه له شهر بن حوشب څخه، د ام سلمه په روايت نقل کړی دی. هغه ام سلمه د اسماء بنت يزيد بن السکن په نوم هم پېژندل شوې ده. نوموړې د رسول الله ﷺ په اړه روايت کوي چې هغه به په خپله دعا کې ډېر ويل: «اې الله، د زړونو اړوونکيه!
زما زړه پر خپل دين ټينګ وساته.» ما وويل: «اې د الله رسوله، ايا زړونه اړول کېږي؟» هغه وفرمايل: «هو، الله د آدم له اولادې هېڅ انسان نه دی پيدا کړی، مګر دا چې زړه يې د الله عز وجل له دوو ګوتو ترمنځ دی؛ که وغواړي، سم يې ساتي، او که وغواړي، کږوي يې.» نو موږ له خپل پالونکي الله څخه غواړو چې له هدايت راکولو وروسته زموږ زړونه کږ نه کړي، او له هغه څخه غواړو چې له خپل لوري رحمت راوبښي؛ بېشکه هغه ډېر ورکوونکی دی.
ابن جرير همدا روايت د اسد بن موسی له لارې، هغه له عبد الحميد بن بهرام څخه په ورته بڼه نقل کړی دی. همدارنګه يې د مثنى له لارې، هغه له حجاج بن منهال او هغه له عبد الحميد بن بهرام څخه، په ورته بڼه روايت کړی او دا زياتونه يې هم راوړې ده: ما وويل: «اې د الله رسوله، ايا داسې دعا راته نه ښيې چې د ځان لپاره يې وکړم؟» هغه وفرمايل: «هو، ووايه: اې الله، د محمد نبي پالونکیه! زما ګناه وبښه، زما د زړه غوسه لرې کړه او د فتنو له ګمراه کوونکو لارو مې وساته.»
بيا ابن مردويه وويل: سليمان بن احمد موږ ته روايت وکړ، محمد بن هارون بن بکار الدمشقي موږ ته روايت وکړ، العباس بن الوليد الخلال موږ ته خبر راکړ، يزيد بن يحيى بن عبيد الله موږ ته خبر راکړ، سعيد بن بشير له قتاده، هغه له ابي حسان الاعرج او هغه له عائشې رضي الله عنها څخه روايت کوي چې هغې وويل: رسول الله ﷺ به ډېر ويل: «اې د زړونو اړوونکيه! زما زړه پر خپل دين ټينګ وساته.» ما ورته وويل: «اې د الله رسوله، ته دا دعا ډېره کوې!» هغه وفرمايل: «هېڅ زړه نشته مګر دا چې د رحمان له دوو ګوتو ترمنځ دی؛ که وغواړي، ټينګ يې ساتي، او که وغواړي، کږوي يې.
ايا د الله دا وينا نه اورې: “زموږ پالونکیه! له هغه وروسته چې تا هدايت راکړ، زموږ زړونه مه کږوه او موږ ته له خپل لوري رحمت راوبښه؛ بېشکه ته ډېر ورکوونکی يې”؟» دا روايت له دې لارې غريب دی، خو اصل يې په صحيحينو او نورو کتابونو کې له ډېرو لارو، پرته له دې چې د دغه ستر آيت يادونه پکې وي، ثابت دی.
ابو داود، نسائي او ابن مردويه د ابي عبدالرحمن المقرئ له روايته نقل کړی دی؛ نسائي او ابن حبان عبدالله بن وهب هم ورسره زيات کړی دی. دواړو له سعيد بن ابي ايوب څخه، هغه له عبدالله بن الوليد التجيبي، هغه له سعيد بن المسيب او هغه له عائشې رضي الله عنها څخه روايت کړی چې رسول الله ﷺ به د شپې له خوبه د راويښېدو پر مهال ويل: «له تا پرته بل معبود نشته؛ ته له هر عيب پاک يې. اې الله، زه له تا څخه د خپلې ګناه بښنه غواړم او ستا رحمت درنه غواړم. اې الله، زما علم زيات کړه، له هغه وروسته چې تا هدايت راکړ، زما زړه مه کږوه او له خپل لوري رحمت راوبښه؛ بېشکه ته ډېر ورکوونکی يې.» دا د ابن مردويه لفظ دی.
عبدالرزاق له مالک، هغه له ابي عبيد ــ چې د سليمان بن عبدالملک ازاد شوی مريی و ــ او هغه له عبادة بن نسي څخه روايت کوي چې ده ته قيس بن الحارث خبر ورکړی و. قيس وويل: ابو عبدالله الصنابحي راته خبر راکړ چې د مغرب لمونځ يې د ابوبکر صديق رضي الله عنه تر شا ادا کړ. ابوبکر په لومړيو دوو رکعتونو کې فاتحة الکتاب او د مفصل له لنډو سورتونو څخه دوه سورتونه ولوستل، او په درېيم رکعت کې يې قرائت پيل کړ. هغه وايي: زه دومره ورنژدې شوم چې نږدې وه جامې مې د هغه له جامو سره ولګېږي؛ نو ما واورېدل چې فاتحة الکتاب او دا آيت يې ولوست: «زموږ پالونکیه!
له هغه وروسته چې تا هدايت راکړ، زموږ زړونه مه کږوه.» ابو عبيد وايي: عبادة بن نسي راته خبر راکړ چې د عمر بن عبدالعزيز د خلافت پر مهال له هغه سره ناست و. عمر قيس ته وويل: «د ابو عبدالله الصنابحي په اړه دې راته څنګه خبر راکړ؟» نو هغه ورته بيا هغه څه وويل چې له ابو عبدالله څخه يې اورېدلي وو.
عمر وويل: «له هغه وخته چې دا مو ترې واورېدل، موږ دا پرې نه ښوده؛ حال دا چې تر دې مخکې مې بل څه لوستل.» يو سړي ترې وپوښتل: «اميرالمؤمنين، تر دې مخکې دې څه لوستل؟» هغه وويل: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.»
دا اثر وليد بن مسلم هم له مالک او اوزاعي څخه، دواړو له ابي عبيد څخه په ورته سند روايت کړی دی. وليد دا هم له ابن جابر، هغه له يحيى بن يحيى الغساني او هغه له محمود بن لبيد څخه روايت کړی چې الصنابحي وويل: د ابوبکر رضي الله عنه تر شا يې د مغرب لمونځ ادا کړ. هغه په لومړيو دوو رکعتونو کې فاتحة الکتاب او يو لنډ سورت په لوړ غږ ولوستل. کله چې درېيم رکعت ته ودرېد او قرائت يې پيل کړ، زه دومره ورنژدې شوم چې جامې مې له جامو سره ولګېدې؛ نو دا آيت يې ولوست: «زموږ پالونکیه!
زموږ زړونه مه کږوه او موږ ته له خپل لوري رحمت راوبښه؛ بېشکه ته ډېر ورکوونکی يې»؛ ورپسې يې «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» ولوست.
د الله تعالی دا وينا: «زموږ پالونکیه! ته به خلک په هغې ورځې راټولوې چې هېڅ شک پکې نشته؛ بېشکه الله له خپلې وعدې څخه نه اوړي»؛ يعنې هغوی په خپلو دعاوو کې وايي: اې زموږ پالونکیه! ته به د قيامت په ورځ خپل مخلوق راټول کړې، د هغوی ترمنځ به پرېکړه وکړې او د هغو چارو په اړه به حکم وکړې چې پکې يې اختلاف کړی و؛ او هر چاته به د هغه د کړنو او د دنيا د ژوند د نېکۍ او بدۍ له مخې بدله ورکړې.
د البغوي تفسیر
د الله تعالی وينا: «زموږ پالونکیه! ته به خلک د يوې ورځې لپاره راټولوې»؛ يعنې د هغې ورځې د پرېکړې لپاره. او ويل شوي چې «لـ» دلته د «په» په معنا دی، يعنې په هغې ورځ. «چې هېڅ شک پکې نشته»؛ يعنې شک پکې نشته، او هغه د قيامت ورځ ده.
«بېشکه الله له خپلې وعدې نه اوړي»؛ «ميعاد» د وعدې له ريښې څخه د مبالغې صيغه ده.
د الله تعالی وينا: «زموږ پالونکیه! زموږ زړونه مه کږوه»؛ يعنې د علم په پوهه ټينګ کسان وايي: زموږ پالونکیه، زموږ زړونه له حق او هدايت څخه مه اړوه، لکه څنګه چې دې د هغو کسانو زړونه واړول چې په زړونو کې يې کوږوالی دی. «له هغه وروسته چې تا هدايت راکړ»؛ يعنې ستا د دين او ستا د کتاب د محکم او متشابه آيتونو د ايمان راوړلو توفيق دې راکړ. «او موږ ته له خپل لوري راوبښه»؛ يعنې له خپل لوري موږ ته راکړه.
«رحمت»؛ يعنې په هغه ايمان او هدايت کې چې موږ پرې يو، توفيق او ټينګښت. ضحاک ويلي: بښنه او مغفرت. «بېشکه ته ډېر ورکوونکی يې.»
ابو الفرج المظفر بن اسماعيل التميمي موږ ته خبر راکړ، هغه ته ابو القاسم حمزة بن يوسف السهمي خبر ورکړ، هغه ته ابو احمد ابن عدي الحافظ خبر ورکړ، هغه ته ابو بکر بن عبدالرحمن بن القاسم القرشي، چې په دمشق کې په ابن الرواّس الکبير پېژندل کېده، خبر ورکړ، هغه ته ابو مسهر عبدالأعلى بن مسهر الغساني خبر ورکړ، هغه ته صدقه خبر ورکړ، هغه ته عبدالرحمن بن زيد بن جابر خبر ورکړ، هغه وويل: بشر بن عبيدالله راته روايت وکړ چې ما له ابي ادريس الخولاني څخه واورېدل؛ هغه راته وويل چې نواس بن سمعان الکلابي ورته روايت وکړ چې رسول الله ﷺ وفرمايل: «هېڅ زړه نشته مګر دا چې د رحمان له دوو ګوتو ترمنځ دی؛ که وغواړي، ټينګ يې ساتي، او که وغواړي، کږوي يې.»
او رسول الله ﷺ به ويل: «اې الله، د زړونو اړوونکيه! زموږ زړونه پر خپل دين ټينګ وساته. او تله د رحمان په لاس کې ده؛ د قيامت تر ورځې پورې ځينې خلک پورته کوي او ځينې ټيټوي.»
احمد بن عبدالله الصالحي موږ ته خبر راکړ، ابو بکر احمد بن الحسن الحيري موږ ته روايت وکړ، هغه ته حاجب بن احمد الطوسي روايت وکړ، هغه ته عبدالرحيم بن منيب روايت وکړ، هغه ته يزيد بن هارون روايت وکړ، هغه ته سعيد بن اياس الجريري له غنيم بن قيس او هغه له ابي موسی الاشعري رضي الله عنه څخه روايت وکړ چې رسول الله ﷺ وفرمايل: «د زړه بېلګه په يوه ورانه دښته کې د بڼکې په څېر ده، چې بادونه يې اړخ پر اړخ اړوي.»
په «سنن الترمذي» (۳۵۲۲) کې له ام سلمې څخه روايت شوی چې د رسول الله ﷺ تر ټولو ډېره تکرارېدونکې دعا، د هغې په کور کې، دا وه: «اې د زړونو اړوونکيه! زما زړه پر خپل دين ټينګ وساته!»