د نېغې لارې غوښتنه

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

بيا الله تعالی وفرمایل: «موږ ته نېغه لاره وښیه»؛ یعنې موږ ته لار وښیه، لارښوونه راته وکړه او د نېغې لارې د موندلو توفیق راکړه. نېغه لاره هغه څرګنده لاره ده چې الله او د هغه جنت ته رسوي؛ او هغه د حق پېژندل او پر هغه عمل کول دي. نو موږ ته لارې ته لارښوونه وکړه او په لاره کې مو ثابت قدم کړه. لارې ته لارښوونه دا ده چې د اسلام دین ټینګ ونیسو او نور دینونه پرېږدو؛ او په لاره کې لارښوونه د دین د ټولو جزئیاتو، په پوهه او عمل کې، لارښوونه رانغاړي.

دا دعا د دعاوو له تر ټولو جامع او بنده ته له تر ټولو ګټورو دعاوو څخه ده. له همدې امله انسان ته لازمه ده چې د خپل لمانځه په هر رکعت کې له الله څخه دا دعا وغواړي، ځکه ورته ډېره اړتیا لري.

دا نېغه لاره د هغو کسانو لاره ده چې تا پرې پېرزوینه کړې ده؛ له پېغمبرانو، رښتینو، شهیدانو او نېکانو څخه. نه د هغو کسانو لاره چې غضب پرې شوی دی؛ هغو کسانو چې حق یې پېژندلی، خو پرېښی یې دی، لکه یهودیان او د هغوی په څېر نور. او نه د لارورکو لاره؛ هغو کسانو چې حق یې د ناپوهۍ او ګمراهۍ له امله پرېښی دی، لکه عیسویان او د هغوی په څېر نور.

دا سورت، سره له دې چې لنډ دی، داسې مطالب لري چې د قرآن په بل هېڅ سورت کې په دې بڼه نه دي راغلي. په دې کې د توحید درې واړه ډولونه رانغښتل شوي دي: د ربوبیت توحید د «د عالمیانو پالونکي» له وینا څخه اخیستل کېږي؛ د الوهیت توحید، یعنې عبادت یوازې الله ته ځانګړی کول، د «الله» له لفظ او «یوازې ستا عبادت کوو» له وینا څخه اخیستل کېږي؛ او د نومونو او صفتونو توحید، یعنې الله تعالی ته د کمال د هغو صفتونو ثابتول چې هغه د ځان لپاره ثابت کړي او رسول یې ورته ثابت کړي دي، پرته له انکار، ورته ګڼلو او تشبیه کولو څخه. د «ټولې ستاینې الله لره دي» لفظ پر دې دلالت کوي، لکه مخکې چې بیان شول.

په «موږ ته نېغه لاره وښیه» کې د نبوت اثبات هم شته، ځکه له رسالت پرته دا ناشونې ده. د «د جزا د ورځې څښتن» په وینا کې د عملونو د بدلې اثبات دی، او دا چې بدله به په عدل وي؛ ځکه «دین» د عدل له مخې د بدلې ورکولو معنا لري. دا سورت د قضا او قدر اثبات هم رانغاړي، او دا چې بنده په رښتیا د خپلو کړنو ترسره کوونکی دی؛ د قدریه او جبریه د نظر پر خلاف. بلکې په «موږ ته نېغه لاره وښیه» کې د ټولو بدعتیانو رد هم شته، ځکه نېغه لار د حق پېژندل او پر هغه عمل کول دي، او هر بدعتی له دې سره مخالفت کوي.

په «یوازې ستا عبادت کوو او یوازې له تا مرسته غواړو» کې دین یوازې الله تعالی ته ځانګړی کول، په عبادت او مرسته غوښتلو دواړو کې، رانغښتي دي. نو ستاینه دې د عالمیانو پالونکي الله لره وي.

د امام ابن کثیر تفسیر

«موږ ته نېغه لاره وښیه»؛ د ډېرو قاریانو قرائت په «صاد» دی. په «سین» او «زای» سره یې هم لوستل شوي دي. فراء ویلي: دا د بنی عذره، بلقین او بنی کلب ژبې دي.

کله چې له دې وړاندې د هغه ذات ستاینه وشوه چې غوښتنه ترې کېږي، سبحانه وتعالی، نو مناسبه وه چې ورپسې غوښتنه وشي؛ لکه څنګه چې حدیث کې راغلي: «ما لمونځ زما او زما د بنده ترمنځ په دوو برخو وېشلی دی ...» او «زما د بنده لپاره هغه څه دي چې غوښتنه یې کړې ده». د غوښتونکي تر ټولو بشپړ حالت دا دی چې لومړی له هغه ذات څخه ستاینه وکړي چې غوښتنه ترې کوي، بیا خپله اړتیا وغواړي؛ ځکه دا د اړتیا د پوره کېدو او د دعا د قبلېدو لپاره ډېر اغېزمن دی. له همدې امله الله تعالی خپل بندګان دې لارې ته رابللي؛ ځکه دا تر ټولو بشپړه لاره ده.

کله ناکله غوښتنه د غوښتونکي د حال او اړتیا په بیانولو سره کېږي، لکه موسی علیه السلام چې وویل: «زما ربه، زه هر هغه خیر ته محتاج یم چې تا ماته راولېږې» [القصص: ۲۴]. کله له دې سره د هغه ذات ستاینه هم مل وي چې غوښتنه ترې کېږي، لکه د ذوالنون وینا: «له تا پرته بل معبود نشته، ته پاک یې، په رښتیا زه له ظالمانو څخه وم» [الأنبياء: ۸۷]. او کله یوازې د غوښتل شوي ذات ستاینه وي، لکه د شاعر وینا:

«ایا خپله اړتیا بیان کړم، که ستا حیا راته بس ده؟ ستا خوی حیا ده.

کله چې یو څوک یوه ورځ ستا ستاینه وکړي، د هغه لپاره د ستاینې یادونه کافي ده.»

دلته هدایت د لارښوونې او توفیق معنا لري. هدایت کله په مستقیم ډول مفعول اخلي، لکه دلته: «موږ ته نېغه لاره وښیه»؛ نو د «زموږ په زړونو کې یې واچوه»، «توفیق راکړه»، «روزي یې کړه» او «را یې کړه» معناوې هم رانغاړي. الله تعالی فرمایي: «او هغه ته مو دوه لارې وښودې» [البلد: ۱۰]؛ یعنې خیر او شر مو ورته څرګند کړل. کله «إلى» ورسره راځي، لکه: «هغه یې غوره کړ او نېغې لارې ته یې هدایت کړ» [النحل: ۱۲۱]، او «هغوی د دوزخ لارې ته ورټیل وهئ» [الصافات: ۲۳]؛ دلته د هدایت معنا لارښوونه او د لارې ښودل دي.

همدارنګه د الله تعالی وینا: «او بېشکه ته نېغې لارې ته لارښوونه کوې» [الشورى: ۵۲]. کله له «لام» سره راځي، لکه د جنتیانو وینا: «ټولې ستاینې الله لره دي، هغه چې موږ یې دې ته لارښوونه وکړه» [الأعراف: ۴۳]؛ یعنې موږ ته یې د دې کار توفیق راکړ او د دې وړ یې وګرځولو.

د نېغې لارې په اړه امام ابو جعفر ابن جریر ویلي: د تفسیر ټولو پوهانو اجماع کړې چې نېغه لاره هغه څرګنده لاره ده چې هېڅ کوږوالی پکې نشته. په ټولو عربي ژبو کې هم همداسې ده. له دې څخه د جریر بن عطیه خطفي دا وینا ده:

«امیرالمؤمنین پر داسې لارې دی، چې لارې کوږې شي، خو دی نېغ پاتې کېږي.»

ابن جریر ویلي: د دې معنا په اړه شاهدان دومره ډېر دي چې شمېرل یې ناشوني دي. بیا عرب د «صراط» لفظ د هرې وینا او کړنې لپاره هم په استعاري توګه کاروي چې په نېغوالي یا کوږوالي وصف شوې وي؛ نېغه لاره په نېغوالي او کوږه لاره په کوږوالي وصفوي.

د سلفو او خلفو د مفسرانو د صراط په تفسیر کې بېلابېلې څرګندونې شته، خو پایله یې یوه ده: د الله او رسول پیروي. روایت شوی چې دا د الله کتاب دی. ابن ابي حاتم ویلي: حسن بن عرفه موږ ته روایت وکړ، ویې ویل: یحیی بن یمان راته وویل، له حمزه زیات څخه، له سعد ـ چې ابوالمختار طایي دی ـ له حارث اعور څخه د هغه د وراره له لارې، له حارث اعور څخه، له علي بن ابي طالب رضي الله عنه څخه روایت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «نېغه لاره د الله کتاب دی.» ابن جریر هم دا روایت د حمزه بن حبیب زیات له لارې روایت کړی دی.

احمد او ترمذي هم له حارث اعور څخه، له علي رضي الله عنه څخه مرفوعاً روایت کړی: «هغه د الله ټینګه رسۍ، حکمتناک یاد، او نېغه لاره ده.» دا روایت له علي رضي الله عنه څخه موقوف هم روایت شوی، او همدا بڼه یې ډېره مناسبه ښکاري، والله أعلم.

ثوري له منصور، هغه له ابو وائل، او هغه له عبدالله څخه روایت کوي چې ویلي یې دي: «نېغه لاره د الله کتاب دی.» ویل شوي: هغه اسلام دی. ضحاک له ابن عباس رضي الله عنهما څخه روایت کوي چې جبرائیل علیه السلام محمد صلی الله علیه وسلم ته وویل: «ای محمده، ووایه: موږ ته نېغه لاره وښیه»؛ یعنې موږ ته لارښوونکې لاره وښیه، هغه د الله دین چې هېڅ کوږوالی پکې نشته. میمون بن مهران د ابن عباس رضي الله عنهما له قوله روایت کوي چې د «موږ ته نېغه لاره وښیه» په اړه یې وویل: «هغه اسلام دی.»

اسماعیل بن عبدالرحمن سدي کبیر له ابو مالک او ابو صالح څخه، هغوی له ابن عباس، او مره همداني له ابن مسعود او د رسول الله صلی الله علیه وسلم له یو شمېر صحابه‌وو څخه روایت کوي چې د «موږ ته نېغه لاره وښیه» په اړه یې وویل: «هغه اسلام دی.» عبدالله بن محمد بن عقیل له جابر څخه روایت کوي چې د دې آیت په اړه یې وویل: «اسلام دی»، او زیاته یې کړه: «دا د اسمان او ځمکې ترمنځ له هر څه پراخ دی.» ابن حنفیه د همدې آیت په اړه ویلي: «دا د الله دین دی چې له بندګانو څخه له دې پرته بل څه نه مني.» عبدالرحمن بن زید بن اسلم هم ویلي: «هغه اسلام دی.»

په دې اړه د امام احمد په مسند کې هغه حدیث هم دی چې حسن بن سوار ابو العلاء موږ ته روایت کړی، لیث ـ یعنې ابن سعد ـ ورته وویل، له معاویه بن صالح څخه، هغه ته عبدالرحمن بن جبیر بن نفیر له خپل پلار څخه، له نواس بن سمعان څخه، او هغه له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه روایت کړی چې ویې فرمایل: «الله د نېغې لارې مثال بیان کړ: د لارې دواړو غاړو ته دوه دېوالونه دي، په هغو کې پرانیستې دروازې دي او پر دروازو ځوړند پردې دي. د لارې په سر کې یو بلونکی غږ کوي: ای خلکو، ټولې لارې ته ننوځئ او کږېږئ مه. بل بلونکی د لارې له پاسه غږ کوي.

کله چې یو انسان وغواړي له دغو دروازو څخه یوه پرانیزي، هغه ورته وایي: افسوس پر تا، مه یې پرانیزه؛ که دې پرانیسته، ورننوځې. نو لاره اسلام دی، دوه دېوالونه د الله حدود دي، پرانیستې دروازې د الله حرام کړي کارونه دي، د لارې په سر کې بلونکی د الله کتاب دی، او د لارې له پاسه بلونکی د هر مسلمان په زړه کې د الله نصیحت کوونکی دی.» ابن ابي حاتم او ابن جریر هم دا حدیث د لیث بن سعد له لارې روایت کړی دی. ترمذي او نسائي دواړو د علي بن حجر له لارې، له بقیه، هغه له بجیر بن سعد، هغه له خالد بن معدان، هغه له جبیر بن نفیر، او هغه له نواس بن سمعان څخه روایت کړی دی. دا سند صحیح دی، والله أعلم.

مجاهد د «موږ ته نېغه لاره وښیه» په اړه ویلي: «حق دی.» دا تر ټولو پراخه وینا ده، او له پخوانیو ویناوو سره هېڅ ټکر نه لري. ابن ابي حاتم او ابن جریر د ابو النضر هاشم بن قاسم له لارې روایت کوي چې حمزه بن مغیره ورته وویل، له عاصم احول څخه، هغه له ابو العالیه څخه چې د دې آیت په اړه یې وویل: «دا نبي صلی الله علیه وسلم او له هغه وروسته د هغه دوه ملګري دي.» عاصم وايي: دا مو حسن ته وویل، نو ویې ویل: «ابو العالیه رښتیا ویلي او ښه نصیحت یې کړی دی.»

دا ټولې ویناوې سمې او له یو بل سره تړلې دي. څوک چې د نبي صلی الله علیه وسلم پیروي وکړي او له هغه وروسته د ابوبکر او عمر رضي الله عنهما اقتدا وکړي، حق یې پیروي کړې ده؛ څوک چې د حق پیروي وکړي، د اسلام پیروي یې کړې ده؛ څوک چې د اسلام پیروي وکړي، د قرآن پیروي یې کړې ده، او قرآن د الله کتاب، د هغه ټینګه رسۍ او نېغه لاره ده. نو دا ټولې ویناوې سمې دي او یوه د بلې تصدیق کوي، او ستاینه الله لره ده.

طبراني روایت کوي: محمد بن فضل سقطي موږ ته وویل، ابراهیم بن مهدي مصیصي ورته وویل، یحیی بن زکریا بن ابي زائده ورته وویل، له اعمش، هغه له ابو وائل، او هغه له عبدالله څخه چې ویې ویل: «نېغه لاره هغه ده چې رسول الله صلی الله علیه وسلم موږ پرې پرېښي یو.»

له همدې امله امام ابو جعفر ابن جریر رحمه الله ویلي: زما په اند د دې آیت ـ یعنې «موږ ته نېغه لاره وښیه» ـ تر ټولو غوره تفسیر دا دی: موږ ته د هغو ویناوو او کړنو پر دوام توفیق راکړه چې ته یې خوښوې او هغو بندګانو ته دې ورکړی چې نعمت دې پرې کړی دی. همدا نېغه لاره ده؛ ځکه څوک چې د هغو نعمت ورکړل شویو کسانو پر لاره د تګ توفیق ومومي ـ چې پېغمبران، رښتیني، شهیدان او نېکان دي ـ نو اسلام ته، د رسولانو تصدیق ته، د کتاب منلو ته، د الله د امرونو عملي کولو ته، د هغه له منع کړیو کارونو څخه ځان ساتلو ته، د نبي صلی الله علیه وسلم د لارې او د څلورو خلفاوو د لارې پیروي ته، او د هر نېک بنده د لارې نیولو ته یې توفیق موندلی دی. دا ټول د نېغې لارې برخه ده.

که وویل شي: مؤمن ولې په هر وخت، په لمانځه او نورو حالاتو کې د هدایت غوښتنه کوي، حال دا چې په هدایت دی؟ ایا دا د شته شي بیا غوښتل نه دي؟ ځواب دا دی: نه. که بنده شپه او ورځ د هدایت غوښتلو ته اړتیا نه درلودای، الله به ورته د دې دعا لارښوونه نه کوله.

بنده په هر ساعت او هر حالت کې الله تعالی ته اړتیا لري، څو یې پر هدایت ثابت کړي، په هغه کې یې ټینګ کړي، بصیرت او پوهه ورزیاته کړي او پر هغه یې روان وساتي؛ ځکه بنده د ځان لپاره د ګټې او زیان واک نه لري، مګر هغه څه چې الله وغواړي. نو الله تعالی بنده ته لارښوونه کړې چې په هر وخت کې له هغه څخه مرسته، ثبات او توفیق وغواړي. نېکمرغه هغه دی چې الله تعالی یې د دعا کولو توفیق ورکړي؛ ځکه الله تعالی د دعا کوونکي د دعا د قبلولو ژمنه کړې، په تېره بیا د هغه تنګلاسي، اړمن او محتاج انسان دعا چې د شپې او ورځې په ټولو وختونو کې ورته اړ وي.

الله تعالی فرمایلي: «ای هغو کسانو چې ایمان مو راوړی، پر الله، د هغه پر رسول، پر هغه کتاب چې پر خپل رسول یې نازل کړی، او پر هغه کتاب چې تر دې مخکې یې نازل کړی، ایمان راوړئ ...» [النساء: ۱۳۶]. الله تعالی هغو کسانو ته امر کړی چې ایمان یې راوړی، چې ایمان راوړي؛ دا د شته شي بیا غوښتل نه دي، بلکې موخه یې د ایمان پر ثبات، دوام او هغو کړنو همېشنی عمل دی چې ایمان پیاوړی کوي، والله أعلم.

الله تعالی مؤمنو بندګانو ته امر کړی چې ووایي: «زموږ ربه، وروسته له دې چې دې موږ ته هدایت راکړ، زموږ زړونه مه کږوه او له خپل لوري پر موږ رحمت ولوروه؛ بېشکه ته ډېر ورکوونکی یې» [آل عمران: ۸]. ابوبکر صدیق رضي الله عنه به د ماښام د لمانځه په درېیم رکعت کې له فاتحې وروسته دا آیت په پټه لوسته. نو د الله تعالی د «موږ ته نېغه لاره وښیه» معنا دا ده: موږ پر همدې لار روان وساته او بلې لارې ته مو مه اړوه.

له دې وړاندې هغه حدیث تېر شو چې کله بنده ووايي: «موږ ته نېغه لاره وښیه» تر پایه، الله وایي: «دا زما د بنده لپاره دي، او زما د بنده لپاره هغه څه دي چې غوښتنه یې کړې ده.»

د «د هغو کسانو لاره چې تا پرې پېرزوینه کړې ده» وینا د نېغې لارې تفسیر دی. د نحويانو په وینا، دا د «نېغې لارې» بدل دی؛ او دا هم شونې ده چې د بیان عطف وي، والله أعلم. هغه کسان چې الله نعمت ورکړی، د النساء په سورت کې یاد شوي دي، چې الله تعالی فرمایي: «او څوک چې د الله او رسول اطاعت وکړي، نو هغوی به له هغو کسانو سره وي چې الله پرې نعمت کړی دی: له پېغمبرانو، رښتینو، شهیدانو او نېکانو سره؛ او هغوی څومره ښه ملګري دي. دا د الله فضل دی، او د پوهېدو لپاره الله کافي دی» [النساء: ۶۹–۷۰].

ضحاک له ابن عباس رضي الله عنهما څخه روایت کوي چې د «د هغو کسانو لاره چې تا پرې پېرزوینه کړې ده» معنا دا ده: د هغو کسانو لاره چې ستا په اطاعت او عبادت کې یې ثبات ورکړی، له ستا له پرښتو، پېغمبرانو، رښتینو، شهیدانو او نېکانو څخه؛ دا د الله تعالی د دې وینا په څېر ده: «او څوک چې د الله او رسول اطاعت وکړي، نو هغوی به له هغو کسانو سره وي چې الله پرې نعمت کړی دی ...» [النساء: ۶۹]. ابو جعفر له ربیع بن انس څخه روایت کوي چې د دې آیت په اړه یې وویل: «هغوی پېغمبران دي.» ابن جریج له ابن عباس څخه روایت کوي چې هغوی مؤمنان دي؛ مجاهد هم همداسې ویلي.

وکیع ویلي: هغوی مسلمانان دي. عبدالرحمن بن زید بن اسلم ویلي: هغوی نبي صلی الله علیه وسلم او د هغه ملګري دي. د ابن عباس پخوانی تفسیر ډېر عمومي او پراخ دی، والله أعلم.

د الله تعالی د «نه د هغو کسانو لاره چې غضب پرې شوی دی او نه د لارورکو» وینا دا معنا لري: موږ ته د نېغې لارې لارښوونه وکړه، د هغو کسانو لارې ته چې تا نعمت ورکړی، او مخکې یې صفتونه بیان شول؛ هغوی د هدایت، نېغوالي او د الله او رسولانو د اطاعت خاوندان دي، د امرونو منونکي او له منع شویو او ډارول شویو کارونو څخه ځان ساتونکي دي. نه د هغو کسانو لاره چې غضب پرې شوی دی؛ د هغوی اراده خرابه شوې، حق یې پېژندلی، خو مخ یې ترې اړولی دی. او نه د لارورکو لاره؛ هغوی پوهه له لاسه ورکړې، په ګمراهۍ کې سرګردانه دي او حق ته لاره نه مومي. په «لا» سره وینا ټینګه شوې، څو څرګنده شي چې دوه فاسدې لارې شته، او هغه د یهودو او عیسویانو لارې دي.

ځینو نحويانو ګومان کړی چې دلته «غیر» د استثنا لپاره ده، نو په دې صورت کې استثنا منقطعه ده؛ ځکه هغوی له نعمت ورکړل شویو کسانو څخه نه دي. خو هغه تفسیر چې موږ وړاندې کړ، ډېر غوره دی، د شاعر د دې وینا له مخې:

«لکه ته چې د بني اقیس له اوښانو څخه یې، چې د پښو تر څنګ یې له څرمنې جوړ شوی لوښی غږېږي.»

یعنې: ته د بني اقیس له اوښانو څخه یو اوښ یې؛ صفت یې یاد کړی او موصوف یې پرېښی دی. همداسې «نه د هغو کسانو لاره چې غضب پرې شوی دی» یعنې: د هغو کسانو د لارې پرته چې غضب پرې شوی دی؛ مضاف یې حذف کړی او مضاف‌الیه یې یوازې راوړی، خو د وینا سیاق پر مضاف دلالت کوي. الله تعالی لومړی فرمایي: «موږ ته نېغه لاره وښیه، د هغو کسانو لاره چې تا پرې پېرزوینه کړې ده»، بیا فرمایي: «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی دی». ځینو ګومان کړی چې د «او نه د لارورکو» په وینا کې «لا» زیاته ده، او د دوی په اند د وینا اټکلي بڼه دا ده: «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی، او لارورکي».

د عجاج د دې بیت په وسیله یې دلیل راوړی: «په داسې څاه کې چې نه حور لري، روان شو او خبر نه و»؛ یعنې: په حور لرونکې څاه کې. خو سمه خبره هغه ده چې مخکې مو وویل.

له همدې امله ابو عبید قاسم بن سلام په خپل کتاب «فضائل القرآن» کې له ابو معاویه، هغه له اعمش، هغه له ابراهیم، هغه له اسود، او هغه له عمر بن خطاب رضي الله عنه څخه روایت کړی چې ده به داسې لوستل: «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی دی، او نه د لارورکو». دا سند صحیح دی. د دې قرائت وجه دا ده چې دا د تفسیر په توګه ترې صادر شوی؛ او پر دې دلالت کوي چې «لا» د نفي د ټینګار او د دوو لارو د بېلولو لپاره راوړل شوې، څو له دواړو څخه ځان وساتل شي. د ایمان د خلکو لاره حق پېژندل او پر هغه عمل کول رانغاړي؛ یهودو عمل له لاسه ورکړی و او عیسویانو پوهه له لاسه ورکړې وه.

له همدې امله غضب د یهودو او ګمراهي د عیسویانو ځانګړی وصف شو؛ ځکه څوک چې پوهه ولري او پرې عمل ونه کړي، د غضب مستحق دی، د هغه چا په خلاف چې نه پوهېږي. عیسویانو یو هدف غوښت، خو د هغه لارې ته نه پوهېدل؛ ځکه د حق رسول د پیروۍ له لارې نه وو ورغلي، نو ګمراه شول. یهود او عیسویان دواړه ګمراه او د غضب وړ دي، خو د یهودو تر ټولو څرګند صفت غضب او د عیسویانو تر ټولو څرګند صفت ګمراهي ده. احادیث او آثار هم په همدې معنا راغلي دي.

امام احمد ویلي: محمد بن جعفر موږ ته روایت وکړ، شعبة ورته وویل، ما له سماک بن حرب څخه واورېدل چې عباد بن حبیب د عدي بن حاتم روایت ورته کاوه. عدي وویل: د رسول الله صلی الله علیه وسلم سپاره راغلل، زما ترور او یو شمېر نور کسان یې ونیول. کله چې یې هغوی رسول الله صلی الله علیه وسلم ته راوستل، په لیکه کې یې ودرول. هغې وویل: ای د الله رسوله، راغلی پلاوی له موږه لرې شوی، اولاد مې له ما پرې شوی، او زه بوډۍ یم، د خدمت توان نه لرم؛ پر ما احسان وکړه، الله دې پر تا احسان وکړي.

هغه وفرمایل: «ستا استازی څوک دی؟» هغې وویل: «عدي بن حاتم.» هغه وفرمایل: «هغه چې له الله او د هغه له رسول څخه تښتېدلی؟» هغې وویل: «پر ما احسان وکړه.» کله چې هغه ولاړ او د هغه تر څنګ یو سړی و چې ګومان کېده علي دی، نو هغه وویل: «له هغه څخه د سپرلۍ غوښتنه وکړه.»

هغې غوښتنه وکړه، نو رسول الله صلی الله علیه وسلم ورته د سپرلۍ امر وکړ. هغې ماته راغله او ویې ویل: «هغه داسې کار وکړ چې ستا پلار به نه کاوه؛ فلانی راغی، نو هغه ورته څه ورکړل؛ فلانی راغی، هغه ته یې هم څه ورکړل.» زه ورغلم او ومې لیدل چې یوه ښځه او ماشومان ورسره وو، یا یو ماشوم؛ راوي وویل چې هغوی رسول الله صلی الله علیه وسلم ته نږدې وو. نو پوه شوم چې هغه د کسری او قیصر پاچا نه دی.

هغه وفرمایل: «ای عدي، څه شی دې منع کوي چې ووایې: له الله پرته بل معبود نشته؟ ایا له الله پرته بل معبود شته؟» عدي وویل: «څه شی مې منع کوي چې ووایم: الله تر ټولو لوی دی؟ ایا له الله تعالی څخه لوی څه شته؟» عدي وویل: بیا مې اسلام راوړ.

د رسول الله صلی الله علیه وسلم څېره خوشحاله شوه او ویې فرمایل: «غضب پرې شوي کسان یهودیان دي، او لارورکي عیسویان دي.» راوي د حدیث پاتې برخه بیان کړه. ترمذي دا حدیث د سماک بن حرب له لارې روایت کړی او ویلي یې دي: «حسن غریب دی، یوازې د هغه له لارې یې پېژنو.» زه وایم: حماد بن سلمه هم له سماک، هغه له مرّي بن قطري، او هغه له عدي بن حاتم څخه روایت کړی چې ما له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه د الله تعالی د «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی» په اړه وپوښتل.

هغه وفرمایل: «هغوی یهودیان دي.» ما وویل: «او لارورکي څوک دي؟» هغه وفرمایل: «عیسویان دي؛ هغوی لارورکي دي.» سفیان بن عیینه هم له اسماعیل بن ابي خالد، هغه له شعبي، او هغه له عدي بن حاتم څخه همدا روایت کړی دی. د عدي دا حدیث له ډېرو لارو او په ګڼو الفاظو روایت شوی، چې بیانول یې اوږدېږي.

عبدالرزاق ویلي: معمر موږ ته د بدیل عقیلي له لارې روایت وکړ، هغه وویل: عبدالله بن شقیق راته وویل، هغه ته چا خبر ورکړی و چې رسول الله صلی الله علیه وسلم یې د وادي القرى په سیمه کې پر آس سپور لیدلی و. د بني قین له خلکو څخه یو سړي ترې وپوښتل: «ای د الله رسوله، دا کسان څوک دي؟» هغه د یهودو لوري ته اشاره وکړه او ویې فرمایل: «غضب پرې شوي دي؛ او لارورکي عیسویان دي.» جریري، عروه او خالد حذاء هم له عبدالله بن شقیق څخه روایت کړی، خو دا روایتونه مرسل دي او هغه کس یې نه دی یاد کړی چې له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه یې اورېدلي وو.

د عروه په روایت کې عبدالله بن عمر نومول شوی؛ الله ښه پوهېږي. ابن مردویه د ابراهیم بن طهمان له لارې، هغه له بدیل بن میسره، هغه له عبدالله بن شقیق، او هغه له ابوذر څخه روایت کوي چې وایي: له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه مې د غضب پرې شویو کسانو په اړه وپوښتل؛ ویې فرمایل: «یهودیان.» ما وویل: «لارورکي څوک دي؟» ویې فرمایل: «عیسویان.»

سدي له ابو مالک او ابو صالح څخه، هغوی له ابن عباس، او مره همداني له ابن مسعود او د رسول الله صلی الله علیه وسلم له یو شمېر صحابه‌وو څخه روایت کوي چې د «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی» په اړه یې وویل: «هغوی یهودیان دي»؛ او د «او نه لارورکي» په اړه یې وویل: «هغوی عیسویان دي.» ضحاک او ابن جریج هم له ابن عباس څخه همدا روایت کړی دی. ربیع بن انس، عبدالرحمن بن زید بن اسلم او نورو هم همدا ویلي دي. ابن ابي حاتم ویلي: «زه د مفسرانو ترمنځ په دې اړه اختلاف نه پېژنم.»

د دغو امامانو د وینا شاهد هغه مخکینی حدیث دی چې یهود غضب پرې شوي او عیسویان لارورکي بولي؛ او د بقرې په سورت کې د بني اسرائیلو په خطاب کې د الله تعالی دا وینا: «څومره بد شی دی چې دوی خپل ځانونه پرې پلورلي دي؛ دا چې د الله له نازل کړي شي څخه انکار کوي، له دې امله چې الله خپل فضل له خپلو بندګانو څخه پر چا چې وغواړي نازلوي. نو پر غضب پسې غضب ورسېد، او کافرانو ته سپکوونکی عذاب دی» [البقرة: ۹۰]. په مائده سورت کې فرمایي: «ووایه: ایا تاسو ته د الله په نزد د بدې بدلې خاوندان در وښیم؟ هغه کسان چې الله لعنت کړي او غضب یې پرې کړی دی، او له هغوی څخه یې ځینې بیزوګانې، خنزیران او د طاغوت عبادت کوونکي ګرځولي دي.

هغوی د مقام له پلوه تر ټولو بد او له نېغې لارې څخه ډېر ګمراه دي» [المائدة: ۶۰]. او فرمایي: «له بني اسرائیلو څخه پر هغو کسانو د داود او عیسی بن مریم په ژبه لعنت شوی و، دا د دې لپاره چې نافرماني یې کړې وه او له حده تېرېدل؛ هغوی به یو بل له هغو بدو کارونو نه منع کول چې ترسره کول یې؛ څومره بد وو هغه کارونه چې کول یې» [المائدة: ۷۸–۷۹].

په سیرت کې د زید بن عمرو بن نفیل په اړه راغلي چې کله هغه او د ملګرو یوه ډله د رښتیني دین د لټون لپاره شام ته ولاړل، یهودو ورته وویل: «ته زموږ په دین کې نه شې داخلېدای، مګر دا چې د الله له غضب څخه خپله برخه واخلې.» هغه وویل: «زه د الله له غضبه تښتم.» عیسویانو ورته وویل: «ته زموږ په دین کې نه شې داخلېدای، مګر دا چې د الله له ناخوښۍ څخه خپله برخه واخلې.» هغه وویل: «زه دا نه شم زغملای.»

نو پر خپل فطرت پاتې شو، د بوتانو عبادت او د مشرکانو دین یې پرېښود، او نه د یهودو له ډلې سره یوځای شو او نه د عیسویانو. خو ملګري یې عیسویان شول او د عیسویت دین ته داخل شول، ځکه هغه مهال یې د یهودیت په پرتله دې دین ته ډېر نږدې والی وموند. په هغوی کې ورقه بن نوفل هم و، تر دې چې الله هغه د خپل نبي په وسیله هدایت کړ؛ کله چې نبي مبعوث شو، د نازل شوي وحی په اړه یې ایمان راوړ، الله دې ترې راضي وي.

یوه مسئله: د علماوو په نزد صحیح نظر دا دی چې د «ضاد» او «ظاء» د دقیق توپیر په مراعاتولو کې تېروتنه معاف ده، ځکه د دواړو مخرجونه یو بل ته نږدې دي. د «ضاد» مخرج د ژبې له لومړۍ غاړې او ورسره نږدې غاښونو څخه دی، او د «ظاء» مخرج د ژبې له څوکې او د پاسنیو مخکنیو غاښونو له څوکو څخه دی. دواړه توري په لوړ غږ ادا کېږي، نرم دي او د ژبې په پورته کېدو سره ادا کېږي. له همدې امله هغه چا ته چې د دواړو توپیر نه شي کولای، د یوه پر ځای د بل کارول معاف دي، والله أعلم.

او د «زه د ضاد په توري ویونکو کې تر ټولو فصیح یم» حدیث هېڅ اصل نه لري، والله أعلم.

دا مبارک سورت، چې اووه آیتونه لري، د الله ستاینه، لويي او ثنا د هغه د ښکلو نومونو په یادولو رانغاړي؛ هغه نومونه چې د الله د لوړو صفتونو غوښتنه کوي. په دې کې د بېرته راژوندي کېدو او د جزا د ورځې یادونه ده؛ بندګانو ته د الله څخه د غوښتنې او عاجزۍ لارښوونه ده؛ د خپل زور او ځواک له ادعا څخه ځان بېزاره کول دي؛ عبادت یوازې الله ته ځانګړی کول او د هغه په الوهیت کې یو ګڼل دي؛ او الله تعالی له شریک، سیال او ورته والي څخه پاک ګڼل دي.

همدارنګه په دې کې له الله څخه نېغې لارې ته د لارښوونې غوښتنه ده، چې هغه سم دین دی، او پر هغې د ثبات غوښتنه ده، څو بنده د قیامت په ورځ له حسي صراط څخه تېر شي او د نعمتونو جنتونو ته د پېغمبرانو، رښتینو، شهیدانو او نېکانو په ګاونډ کې ورسېږي. دا سورت نېکو کړنو ته هڅونه کوي، څو د قیامت په ورځ له هغو کړنو له خاوندانو سره وي؛ او د باطل له لارو څخه خبرداری ورکوي، څو د قیامت په ورځ له هغو لارو له لارویانو سره راپاڅول نه شي، یعنې له هغو کسانو سره چې غضب پرې شوی او لارورکي دي.

څومره ښه ده چې د «هغو کسانو لاره چې تا پرې پېرزوینه کړې ده» په وینا کې د نعمت نسبت الله ته شوی، خو د «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی» په وینا کې د غضب کوونکی نه دی یاد شوی؛ حال دا چې په حقیقت کې هغه هم غضب کوونکی دی، لکه د الله تعالی دا وینا: «ایا هغه کسان دې نه دي لیدلي چې له داسې قوم سره ملګري شوي چې الله غضب پرې کړی دی؟» [المجادلة: ۱۴].

همدارنګه ګمراهي د هغه چا فعل ته منسوبه شوې چې ګمراه شوی، که څه هم الله د خپل تقدیر له مخې هغوی ګمراه کړي دي، لکه د الله تعالی دا وینا: «څوک چې الله هدایت کړي، هماغه هدایت موندونکی دی، او څوک چې هغه ګمراه کړي، نو ته به هېڅ لارښود ملګری ورته ونه مومې» [الكهف: ۱۷]؛ او: «څوک چې الله ګمراه کړي، د هغه لپاره هېڅ لارښود نشته، او هغوی په خپلې سرغړونې کې سرګردانه پرېږدي» [الأعراف: ۱۸۶]. او دې ته ورته نور آیتونه چې څرګندوي الله سبحانه تعالی په خپله یوازې د هدایت او ګمراه کولو واک لري؛ د قدریه ډلې او د هغوی د لارې د نیوونکو د وینا خلاف، چې وایي بندګان پخپله هغه غوره کوي او ترسره کوي.

هغوی د خپل بدعت د ملاتړ لپاره د قرآن متشابه آیتونو ته لاس اچوي او هغه پرېږدي چې په څرګند ډول یې ردوي. دا د ګمراهۍ او سرغړونې د خلکو حال دی. په صحیح حدیث کې راغلي: «کله چې هغه کسان ووینئ چې د قرآن د متشابه آیتونو پیروي کوي، همدوی هغه کسان دي چې الله نومولي؛ نو ځانونه ترې وساتئ.» مراد د الله تعالی دا وینا ده: «خو هغه کسان چې په زړونو کې یې کوږوالی دی، د فتنې او د خپل تفسیر د لټون لپاره د هغه متشابه آیتونه تعقیبوي» [آل عمران: ۷].

د الله شکر دی چې په قرآن کې د هېڅ بدعتي لپاره سم دلیل نشته؛ ځکه قرآن د دې لپاره راغلی چې حق له باطله بېل کړي او هدایت له ګمراهۍ جلا کړي. په قرآن کې نه تضاد شته او نه اختلاف؛ ځکه دا د حکیم او ستایل شوي الله له لوري نازل شوی دی.

د فاتحې له لوستلو وروسته «آمین» ویل مستحب دي. «أمین» هم په لنډه بڼه ویل کېږي، او معنا یې دا ده: «اې الله، دعا مو قبوله کړه.» د دې دلیل هغه روایت دی چې امام احمد، ابو داود او ترمذي له وائل بن حجر څخه روایت کړی چې وایي: ما نبي صلی الله علیه وسلم واورېد چې «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی او نه د لارورکو» یې ولوستل، بیا یې «آمین» وویل او غږ یې پرې اوږد کړ. د ابو داود په روایت کې راغلي چې غږ یې پرې لوړ کړ.

ترمذي ویلي: دا حدیث حسن دی. له علي، ابن مسعود او نورو څخه هم روایت شوی دی. ابو هریره ویلي: کله به چې رسول الله صلی الله علیه وسلم «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی او نه د لارورکو» لوستل، «آمین» به یې ویل، تر دې چې د لومړي صف تر څنګ ولاړ کس به واورېده. دا ابو داود او ابن ماجه روایت کړی، او ابن ماجه زیاتوي: مسجد به پرې په انګازو شو.

دارقطني هم روایت کړی او ویلي یې دي: دا ښه سند دی. بلال رضي الله عنه ویلي: «ای د الله رسوله، له ما مخکې آمین مه وایه.» ابو داود روایت کړی دی.

ابو نصر قشیري له حسن او جعفر صادق څخه روایت کړی چې هغوی د «آمین» میم په تشدید لوسته، لکه د «البيت الحرام» په کلمه کې. زموږ ملګرو او نورو علماوو ویلي: له لمانځه بهر یې ویل مستحب دي، او د لمانځه کوونکي لپاره یې ویل لا ډېر ټینګار لري؛ که یوازې لمونځ کوي، امام وي یا مقتدي، او په ټولو حالاتو کې. په صحیحینو کې له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «کله چې امام آمین ووایي، تاسې هم آمین ووایئ؛ ځکه د چا آمین چې د پرښتو له آمین سره برابر شي، د هغه تېرو ګناهونه بښل کېږي.»

د مسلم په روایت کې راغلي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «کله چې له تاسو څخه یو څوک په لمانځه کې آمین ووایي او په اسمان کې پرښتې آمین ووایي، او د دواړو له ډلې یوه له بلې سره برابره شي، د هغه تېرو ګناهونه بښل کېږي.» په صحیح مسلم کې له ابو موسی څخه مرفوعاً روایت دی: «کله چې امام «او نه لارورکي» ووایي، تاسې آمین ووایئ، الله به مو دعا قبوله کړي.»

جویبر له ضحاک، هغه له ابن عباس څخه روایت کوي چې ابن عباس وویل: ما وویل: «ای د الله رسوله، د آمین معنا څه ده؟» هغه وفرمایل: «اې ربه، همداسې یې وکړه.» جوهري ویلي: د آمین معنا ده: «همداسې دې وشي.» ترمذي ویلي: معنا یې دا ده: «زموږ هیلې مه ناهیلې کوه.»

د ډېرو علماوو په وینا، معنا یې ده: «اې الله، زموږ دعا قبوله کړه.» قرطبي له مجاهد، جعفر صادق او هلال بن کیسان څخه نقل کړي چې آمین د الله تعالی له نومونو څخه یو نوم دی. دا له ابن عباس څخه مرفوعاً هم روایت شوی، خو صحیح نه دی؛ دا خبره ابو بکر ابن العربي مالکي کړې ده.

د مالک ملګرو ویلي: امام آمین نه وایي، خو مقتدي یې وایي؛ ځکه مالک له سمي، هغه له ابو صالح، او هغه له ابو هریره څخه روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «کله چې امام «او نه لارورکي» ووایي، تاسې آمین ووایئ.» هغوی د ابو موسی حدیث ته هم دلیل نیولی: «کله چې امام «او نه لارورکي» ووایي، تاسې آمین ووایئ.» خو مخکې مو د ټولو په اتفاق روایت شوی حدیث یاد کړ: «کله چې امام آمین ووایي، تاسې هم آمین ووایئ»، او دا هم چې رسول الله صلی الله علیه وسلم به د «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی او نه د لارورکو» له لوستلو وروسته آمین ویله.

زموږ د مذهب علماوو د لوړ غږ په لمانځه کې د مقتدي له خوا په لوړ غږ د آمین ویلو د حکم په اړه اختلاف کړی دی. د اختلاف لنډه دا ده: که امام آمین ویل هېر کړي، مقتدي به په لوړ غږ آمین وایي؛ په دې کې اختلاف نشته. که امام آمین په لوړ غږ ووایي، نو د مذهب نوی نظر دا دی چې مقتدي به یې په لوړ غږ نه وایي؛ دا د ابو حنیفه او له مالک څخه په یوه روایت کې هم همدا نظر دی، ځکه آمین د اذکارو له ډلې یو ذکر دی، نو د لمانځه د نورو اذکارو په څېر به یې غږ نه لوړوي. د مذهب پخوانی نظر دا دی چې په لوړ غږ به یې وایي؛ دا د امام احمد بن حنبل او له مالک څخه د بل روایت نظر دی، لکه مخکې چې راغلي: «تر دې چې مسجد پرې په انګازو شي.»

زموږ درېیم نظر دا دی: که مسجد کوچنی وي، مقتدي به غږ نه لوړوي، ځکه د امام قرائت اوري؛ او که لوی وي، غږ به لوړوي، څو د مسجد د ټولو برخو خلک د آمین غږ واوري، والله أعلم.

امام احمد په خپل مسند کې له عائشې رضي الله عنها څخه روایت کړی چې د رسول الله صلی الله علیه وسلم په حضور کې د یهودو یادونه وشوه، نو ویې فرمایل: «هغوی به له هېڅ شي سره داسې حسد ونه کړي لکه له جمعې سره چې حسد کوي، هغه جمعه چې الله موږ ته هدایت کړې او هغوی ترې بې‌لارې شوي؛ له قبلې سره چې الله موږ ته هدایت کړې او هغوی ترې بې‌لارې شوي؛ او د امام تر شا زموږ له آمین ویلو سره.» ابن ماجه هم روایت کړی او الفاظ یې دا دي: «یهودو له هېڅ شي سره دومره حسد نه دی کړی لکه له سلام او آمین سره چې یې حسد کړی.»

ابن ماجه له ابن عباس څخه روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «یهودو له هېڅ شي سره دومره حسد نه دی کړی لکه ستاسو له آمین ویلو سره؛ نو آمین ډېره وایئ.» په دې روایت کې طلحه بن عمرو دی چې کمزوری دی.

ابن مردویه له ابو هریره څخه روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «آمین د مؤمنو بندګانو لپاره د ټولو عالمیانو د رب مهر دی.» انس رضي الله عنه ویلي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «ما ته په لمانځه او دعا کې آمین راکړل شوې ده؛ له ما مخکې بل چا ته نه وه ورکړل شوې، پرته له موسی چې دعا به یې کوله او هارون به آمین ویله. نو دعا په آمین پای ته ورسوئ، ځکه الله به مو دعا قبوله کړي.»

زه وایم: له همدې ځایه ځینو کسانو د دې مبارک آیت له مخې دلیل نیولی، چې الله تعالی فرمایي: «او موسی وویل: زموږ ربه، تا فرعون او د هغه قوم مشرانو ته د دنیا په ژوند کې ښکلا او مالونه ورکړي دي، زموږ ربه، څو هغوی ستا له لارې خلک ګمراه کړي. زموږ ربه، د هغوی مالونه له منځه یوسه او زړونه یې سخت کړه، څو تر هغه ایمان رانه وړي چې دردناک عذاب وویني. الله وفرمایل: ستاسو دواړو دعا قبوله شوه، نو نېغ اوسئ او د ناپوهانو د لارې پیروي مه کوئ» [يونس: ۸۸–۸۹]. دعا یوازې موسی ته منسوبه شوې، خو د وینا له سیاقه څرګندېږي چې هارون آمین ویلې وه؛ ځکه الله وفرمایل: «ستاسو دواړو دعا قبوله شوه».

دا څرګندوي چې څوک د دعا په پای کې آمین ووایي، داسې ده لکه خپله یې چې دعا کړې وي. له همدې امله ځینو ویلي چې مقتدي په لوړ غږ لمانځه کې قرائت نه کوي، ځکه د فاتحې له لوستلو وروسته یې آمین ویل د فاتحې د لوستلو په څېر دي. په حدیث کې هم راغلي: «څوک چې امام ولري، د امام قرائت د هغه قرائت دی.» بلال به ویل: «له ما مخکې آمین مه وایه.»

له دې استدلال څخه څرګندېږي چې مقتدي په لوړ غږ لمانځه کې قرائت نه کوي، والله أعلم.

له همدې امله ابن مردویه ویلي: احمد بن حسن موږ ته وویل، عبدالله بن محمد بن سلام ورته وویل، اسحاق بن ابراهیم ورته وویل، جریر ورته وویل، له لیث بن ابي سلیم، هغه له کعب، او هغه له ابو هریره څخه روایت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «کله چې امام «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی او نه د لارورکو» ووایي او آمین ووایي، او د ځمکې د خلکو آمین د اسمان د خلکو له آمین سره برابر شي، الله د بنده تېرو ګناهونه بښي. د هغه چا مثال چې آمین نه وایي د هغه سړي په څېر دی چې له یوې ډلې سره جګړې ته ولاړ، بیا یې د غنیمت د برخې لپاره پچه واچوله؛ د هغوی برخې راووتې، خو د ده برخه راونه وته. هغه وویل: زما برخه ولې راونه وته؟ ورته وویل شول: ځکه تا آمین نه دی ویلی.»

د النساء: ۶۹–۷۰ آیتونو ته پام وکړئ. ډېرو قاریانو «غیر» په زیر لوستې، د صفت په توګه. زمخشري ویلي چې په زبر سره یې هم لوستل شوي، د حال په توګه؛ دا د رسول الله صلی الله علیه وسلم او عمر بن خطاب قرائت دی او له ابن کثیر څخه هم روایت شوی دی. د حال خاوند په «عليهم» کې ضمیر دی او عامل یې «أنعمت» دی، یعنې: په داسې حال کې چې هغوی ...

همدا د اُبي بن کعب له قرائت څخه هم روایت شوي، څو دا ګومان رامنځته نه شي چې «غیر المغضوب» د «الذين أنعمت عليهم» پر «الذين» عطف شوی دی؛ لکه د الله تعالی په وینا کې: «هغه څوک چې الله لعنت کړي او غضب یې پرې کړی» [المائدة: ۶۰]؛ او: «هغوی پخوا ګمراه شوي وو، ډېر یې ګمراه کړي وو او له نېغې لارې څخه بې‌لارې شوي وو» [المائدة: ۷۷]. دا خبره څرګنده ده. ځینو ویلي: دا د ... معنا لري.

په البقرة: ۹۰ او المائدة: ۶۰، ۷۸–۷۹ او المجادلة: ۱۴ کې ورته څرګندونې دي. په «الکهف» کې هم د بېلګې په توګه راغلي. ځینو د «حَور» او «يمين» په څېر د کلمو بېلګې یادې کړې دي؛ او د المائدة: ۲ آیت ته هم پام وکړئ. ویل شوي: «د چا آمین چې د پرښتو له آمین سره برابره شي» یعنې په وخت کې ورسره برابره شي؛ یا په قبلېدو کې، یا د اخلاص په صفت کې. د یونس: ۸۸–۸۹ آیتونه هم وګورئ.

د البغوي تفسیر

د الله تعالی د «موږ ته نېغه لاره وښیه» وینا: «اهدنا» یعنې موږ ته لارښوونه وکړه. علي او اُبي بن کعب ویلي: «موږ پر دې لارې ثابت وساته.» دا د هغه چا د وینا په څېر ده چې ولاړ کس ته وایي: «ودرېږه، څو بېرته درشم»، یعنې پر هماغه حال چې یې، پاتې شه. مؤمنان دا دعا کوي، سره له دې چې پر هدایت دي، ځکه یې معنا ثبات غوښتل دي، او همدارنګه د لا ډېر هدایت غوښتنه ده؛ ځکه د اهل سنتو د مذهب له مخې د الله تعالی پېرزوینې او هدایتونه پای نه لري.

«صراط» او «سراط» په سین سره هم راغلي؛ اویس دا له یعقوب څخه روایت کړی، او دا یې اصلي بڼه ده. دې ته «صراط» ځکه ویل شوي چې پر لاره تلونکي تېر باسي. په «زای» سره هم لوستل کېږي، او حمزه یې د زای د غږ په څېر په اشمام لوستی دی. دا ټولې سمې ژبنۍ بڼې دي؛ خو د ډېرو قاریانو په نزد غوره قرائت «صاد» دی، ځکه له مصحف سره سمون لري.

د «نېغې لارې» په اړه ابن عباس او جابر رضي الله عنهما ویلي: «هغه اسلام دی»؛ دا د مقاتل وینا هم ده. ابن مسعود رضي الله عنه ویلي: «هغه قرآن دی.» له علي رضي الله عنه څخه مرفوعاً روایت شوی: «نېغه لاره د الله کتاب دی.» سعید بن جبیر رضي الله عنه ویلي: «د جنت لاره ده.»

سهل بن عبدالله ویلي: «د سنت او جماعت لاره ده.» بکر بن عبدالله مزني ویلي: «د رسول الله صلی الله علیه وسلم لاره ده.» ابو العالیه او حسن ویلي: «رسول الله، د هغه کورنۍ او د هغه دوه ملګري دي.» په لغت کې د «صراط» اصل څرګنده لاره ده.

د الله تعالی د «د هغو کسانو لاره چې تا پرې پېرزوینه کړې ده» وینا: یعنې تا هغوی ته د هدایت او توفیق په ورکړه احسان کړی دی. عکرمه ویلي: «تا هغوی ته پر ایمان د ثبات او پر نېغوالي د پاتې کېدو نعمت ورکړی؛ هغوی پېغمبران دي، علیهم السلام.» ویل شوي: هغوی هر هغه څوک دي چې الله پر ایمان ثابت ساتلی دی، له پېغمبرانو او مؤمنانو څخه؛ هغه کسان چې الله تعالی یې په دې وینا کې یاد کړي دي: «نو هغوی به له هغو کسانو سره وي چې الله پرې نعمت کړی دی: له پېغمبرانو ...» [النساء: ۶۹].

ابن عباس ویلي: «هغوی د موسی او عیسی علیهما السلام قومونه دي، مخکې له دې چې خپل دین بدل کړي.» عبدالرحمن بن زید ویلي: «هغوی نبي صلی الله علیه وسلم او د هغه ملګري دي.» ابو العالیه ویلي: «هغوی د رسول الله صلی الله علیه وسلم کورنۍ، ابوبکر او عمر رضي الله عنهما او د هغه د کورنۍ کسان دي.» شهر بن حوشب ویلي: «هغوی د رسول الله صلی الله علیه وسلم صحابه او د هغه کورنۍ دي.»

حمزه د «عليهم»، «لديهم» او «إليهم» د هاءګانو په پېښ لوستل کړي دي. یعقوب هره هغه هاء په پېښ لولي چې تر مخه یې د تثنیې یا جمعې په کلمه کې ساکنه یاء وي، پرته له «بين أيديهن وأرجلهن» څخه. نورو قاریانو دواړه په زیر لوستي دي. چا چې هاء په پېښ لوستې، هغه یې اصلي حالت ته ورګرځولې، ځکه چې د بېلتون پر مهال په پېښ ده؛ او چا چې په زیر لوستې، دا یې د ساکنې یاء له امله کړې، ځکه زېر د یاء د جنس له غږونو څخه ده.

ابن کثیر او ابو جعفر د وصل پر مهال د جمعې هر میم په اوږد غږ سره پېښ لولي، که له هغې وروسته ساکن را نه شي؛ که ورپسې ساکن راشي، اوږدوالی نه ورکوي. نافع په دې کې اختیار لري. ورش د قطع له الف سره یې پېښ لولي. که له هغې وروسته د وصل الف راشي او تر هاء مخکې زېر یا ساکنه یاء وي، حمزه او کسایي هاء او میم په پېښ لولي؛ ابو عمرو دواړه په زیر لولي.

یعقوب هم هغه مهال دواړه په زیر لولي چې تر مخه یې زېر وي. نور قاریان په ټولو ځایونو کې میم په پېښ او هاء په زیر لولي؛ یا د یاء له امله، یا د مخکیني توري د زیر له کبله، او میم د خپل اصلي حالت له مخې په پېښ لولي.

د الله تعالی د «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی دی» وینا: یعنې د هغو کسانو د لارې پرته چې غضب پرې شوی دی. غضب د ګناهکارانو څخه د غچ اخیستلو اراده ده. د الله تعالی غضب د ګناهکارو مؤمنانو برخه نه ګرځي؛ بلکې یوازې کافرانو ته رسېږي. «او نه لارورکي» یعنې له هدایت څخه بې‌لارې کسان.

د «ضلال» تر ټولو سخت ډول هلاکت او ورکېدل دي. ویل کېږي: «اوبه په شیدو کې ورکې شوې»، یعنې له منځه ولاړې او ورکې شوې.

دلته «غیر» د «لا» په معنا ده، او «لا» د «غیر» په معنا ده؛ له همدې امله عطف کول پرې روا دي، لکه چې ویل کېږي: «فلانی نه نېککار دی او نه ښایسته.» خو که «غیر» د «سوى» په معنا وي، نو پر هغې د «لا» په وسیله عطف کول روا نه دي، او داسې ویل هم روا نه دي: «له عبدالله پرته زما سره زید هم شته.» عمر بن خطاب رضي الله عنه داسې لوستي دي: «د هغو کسانو لاره چې تا نعمت ورکړی، نه د هغو چې غضب پرې شوی او نه د لارورکو.»

ویل شوي چې غضب پرې شوي کسان یهودیان دي، او لارورکي عیسویان دي؛ ځکه الله تعالی یهودیان د غضب وړ بللي دي او فرمایلي یې دي: «هغه څوک چې الله لعنت کړي او غضب یې پرې کړی دی» [المائدة: ۶۰]؛ او عیسویان یې ګمراهان بللي، لکه چې فرمایلي یې دي: «او د هغو خلکو د غوښتنو پیروي مه کوئ چې مخکې ګمراه شوي دي» [المائدة: ۷۷]. سهل بن عبدالله ویلي: «له غضب پرې شویو څخه موخه د بدعتیانو لاره ده، او له لارورکو څخه موخه د سنتو پرېښودونکي دي.»

د فاتحې له لوستلو وروسته د قاري لپاره سنت دا دی چې په لږه وقفه سره «آمین» ووایي، څو له فاتحې جلا وي. دا په سپک غږ ویل کېږي؛ او د نحوې د پوهانو په نزد یې په اوږده یا لنډه بڼه ویل روا دي. معنا یې دا ده: «اې الله، واوره او قبوله یې کړه.» ابن عباس او قتاده ویلي: معنا یې ده: «همداسې دې وشي.»

مجاهد ویلي: «دا د الله تعالی له نومونو څخه یو نوم دی.» ویل شوي: دا د دعا مهر دی. او ویل شوي: دا د الله مهر دی چې خپل بندګان پرې له آفتونو ساتي، لکه د لیک مهر چې هغه له خرابېدو او د منځپانګې له څرګندېدو ساتي.

امام ابو علي حسین بن محمد قاضي او ابو حامد احمد بن عبدالله صالحي موږ ته خبر راکړ، هغوی وویل: ابو بکر احمد بن حسن حېري موږ ته خبر راکړ، هغه وویل: ابو علي محمد بن احمد بن محمد بن معقل مېداني موږ ته روایت وکړ، محمد بن یحیی موږ ته وویل، عبدالرزاق موږ ته له معمر، هغه له زهري، هغه له ابن مسیب، او هغه له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت وکړ چې نبي صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «کله چې امام «نه د هغو کسانو چې غضب پرې شوی او نه د لارورکو» ووایي، تاسې آمین ووایئ؛ ځکه پرښتې آمین وایي او امام هم آمین وایي. د چا آمین چې د پرښتو له آمین سره برابر شي، تېرو ګناهونه یې بښل کېږي.» دا حدیث صحیح دی.