Упатување кон Правиот пат

Тефсир на шејх Абдуррахман ас-Саади

Потоа Возвишениот рече: „Упати нè на Правиот пат“ (اهدنا الصراط المستقيم), односно: покажи ни го, упати нè и овозможи ни да го следиме Правиот пат. Тоа е јасниот пат што води до Аллах и до Неговиот Џеннет; тоа е спознавање на вистината и постапување според неа. Затоа, упати нè кон патот и упати нè додека сме на патот. Упатувањето кон патот значи да се држиме до верата ислам и да ги оставиме сите други вери.

А упатувањето додека сме на патот ги опфаќа сите подробности на верата, во знаењето и во делата. Оваа молба е една од најсеопфатните и најкорисните за верникот. Затоа човекот е должен да Му се моли на Аллах со неа во секој рекат од својот намаз, бидејќи има голема потреба од тоа.

Овој Прав пат е „патот на оние на кои благодат им подари“ (صراط الذين أنعمت عليهم) — од пратениците, искрените, шехидите и добрите. „Не“ патот на оние што го предизвикале гневот (المغضوب عليهم), кои ја спознале вистината, но ја оставиле, како Евреите и сличните на нив; ниту патот на заблудените (الضالين), кои ја оставиле вистината поради незнаење и заблуда, како христијаните и сличните на нив.

И покрај својата краткост, оваа сура содржи нешто што го нема во ниедна друга сура во Куранот.

Таа ги опфаќа трите вида на еднобоштво: еднобоштвото во господарењето, кое се разбира од зборовите „Господарот на световите“ (رَبِّ الْعَالَمِينَ); еднобоштвото во обожувањето, односно издвојувањето на Аллах со обожување, кое се разбира од името „Аллах“ (اللَّهِ) и од зборовите „Само Тебе Те обожуваме“ (إِيَّاكَ نَعْبُدُ); и еднобоштвото во имињата и својствата, односно потврдувањето на совршените својства на Возвишениот Аллах, што Самиот си ги потврдил, а Му ги потврдил и Неговиот Пратеник, без нивно негирање, без споредување и без оприличување.

На тоа укажува зборот „пофалба“ (الْحَمْدُ), како што беше претходно објаснето.

Сурата го потврдува и пратеништвото, во зборовите „Упати нè на Правиот пат“ (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ), бидејќи тоа е невозможно без пратеништвото. Таа го потврдува и наградувањето за делата, во зборовите „Владетелот на Судниот ден“ (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ), и дека наградувањето ќе биде праведно, бидејќи „дин“ значи праведна награда. Сурата го потврдува и предодредувањето, а истовремено дека човекот навистина дејствува — спротивно на кадариите и џебриите.

Таа содржи и одговор на сите приврзаници на новововедените верски практики, во зборовите „Упати нè на Правиот пат“ (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ), бидејќи тоа значи спознавање на вистината и постапување според неа, а секој новововедувач ѝ се противи на вистината. Сурата содржи и искреност во верата кон Возвишениот Аллах — во обожувањето и барањето помош — во зборовите „Само Тебе Те обожуваме и само од Тебе помош бараме“ (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ). Па, благодарноста Му припаѓа на Аллах, Господарот на световите. Заблудата; и заблудениот.

Тефсир на имамот Ибн Касир

„Упати нè на Правиот пат“ (اهدنا الصراط المستقيم). Мнозинството го изговара зборот со буквата сад. Исто така, се пренесува изговорот „сират“ со син, како и изговор со зај. Ал-Фара’ рекол: „Тоа е говорен облик на племињата Бану ‘Удра, Балкин и Бану Калб.“

Откако претходно беше упатена пофалба кон Оној од Кого се бара — благословен и возвишен е Тој — соодветно беше веднаш потоа да се упати молба, како што е наведено: „Една половина е за Мене, а една половина е за Мојот роб; и Мојот роб ќе го добие она што го побарал.“ Ова е најсовршената состојба на оној што бара: прво да Го пофали Оној од Кого бара, а потоа да ја побара својата потреба, бидејќи така е поверојатно потребата да му биде исполнета, а молбата прифатена. Затоа Возвишениот Аллах го упатил кон ова, бидејќи тоа е најсовршено.

Молбата понекогаш може да се упати така што човекот ќе ја изложи својата состојба и потреба, како што рекол Муса, мир над него: „Господару мој, навистина ми е потребно секое добро што ќе ми го спуштиш“ (28:24). Понекогаш, покрај тоа, ѝ претходи опис на Оној од Кого се бара, како во молбата на Зу-н-Нун: „Нема друг бог освен Тебе! Славен си Ти! Навистина, јас бев меѓу неправедните“ (21:87).

А понекогаш се состои само од пофалба на Оној од Кого се бара, како што вели поетот:

„Да ја спомнам ли својата потреба, или ми е доволна твојата скромност? Твојата особина е скромноста. Кога човекот еднаш ќе те пофали, таа пофалба му е доволна наместо да ти ја изложува својата потреба.“

Упатувањето овде значи покажување на патот и овозможување да се оди по него. Глаголот „упати“ може да се употреби без предлог, како во овој ајет: „Упати нè на Правиот пат“, со значење: вдахни ни го, овозможи ни го, подари ни го или дај ни го. Така и во зборовите: „И му ги покажавме двата патишта“ (90:10), односно: му ги разјаснивме доброто и злото. Глаголот може да се употреби и со предлогот „кон“, како во зборовите на Возвишениот: „Го избра и го упати кон Правиот пат“ (16:121), и: „Одведете ги кон патот на Џехеннемот“ (37:23).

Тоа значи упатување и покажување. Исто така, Возвишениот рекол: „А ти, навистина, упатуваш кон Правиот пат“ (42:52). Може да се употреби и со предлогот „на“, како во зборовите на жителите на Џеннетот: „Слава Му на Аллах, Кој нè упати на ова“ (7:43), односно: ни овозможи да стигнеме до ова и нè направи достојни за тоа.

Што се однесува до Правиот пат, имамот Абу Џа‘фар ибн Џарир рекол: „Учените во толкувањето едногласно се согласуваат дека Правиот пат е јасниот пат во кој нема искривување. Така е и во јазикот на сите Арапи.“ Меѓу доказите за ова се стиховите на Џарир ибн ‘Атија ал-Хатфи:

„Владетелот на верниците е на прав пат, кога патиштата се искривуваат.“

Потоа рекол: „Доказите за тоа се побројни отколку што можат да се набројат.“ Арапите потоа го употребуваат зборот „сират“ за секој збор или дело опишано како исправно или искривено; исправното го опишуваат како право, а искривеното — како криво.

Потоа толкувачите, од првите и подоцнежните генерации, изнеле различни толкувања на зборот „сират“, иако сите тие во суштина се сведуваат на едно: следење на Аллах и на Пратеникот. Пренесено е дека тоа е Книгата на Аллах. Ибн Аби Хатим рекол: „Ни раскажа ал-Хасан ибн ‘Арафа: ми раскажа Јахја ибн Јаман, од Хамза аз-Зајјат, од Са‘д — а тој е Абу ал-Мухтар ат-Та’и — од синот на братот на ал-Харит ал-А‘вар, од ал-Харит ал-А‘вар, од ‘Али ибн Аби Талиб, Аллах нека биде задоволен со него, дека Пратеникот на Аллах, саллаллаху алејхи ве селлем, рекол: ‘Правиот пат е Книгата на Аллах.’“

Ибн Џарир го пренел истото преку Хамза ибн Хабиб аз-Зајјат. Ахмед и ат-Тирмизи го пренеле од ал-Харит ал-А‘вар, од ‘Али, како изрека припишана на Пратеникот: „Тоа е цврстото јаже на Аллах, мудриот Спомен и Правиот пат.“ Ова е пренесено и како збор на ‘Али, а тоа е поверојатно. Аллах најдобро знае.

Ас-Саури пренел од Мансур, од Абу Ва’ил, од ‘Абдуллах, дека рекол: „Правиот пат е Книгата на Аллах.“ Се вели и дека тоа е исламот. Ад-Дахак пренел од Ибн ‘Аббас дека Џибрил му рекол на Мухаммед, мир над нив двајцата: „Кажи: ‘О, Мухаммеде, упати нè на Правиот пат.’“ Тоа значи: „Упати нè на патот што води до целта — верата на Аллах, во која нема искривување.“

Мајмун ибн Михран пренел од Ибн ‘Аббас, за зборовите „Упати нè на Правиот пат“, дека рекол: „Тоа е исламот.“ Исма‘ил ибн ‘Абд ар-Рахман ас-Суди ал-Кабир пренел од Абу Малик и Абу Салих, од Ибн ‘Аббас, од Мурра ал-Хамдани, од Ибн Мас‘уд, и од некои другари на Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем, дека рекле: „Упати нè на Правиот пат — тоа е исламот.“ ‘Абдуллах ибн Мухаммед ибн ‘Акил пренел од Џабир: „Упати нè на Правиот пат — тоа е исламот“, и додал: „Тој е поширок од растојанието меѓу небото и Земјата.“

Ибн ал-Ханафија рекол за овој ајет: „Тоа е верата на Аллах, покрај која ништо друго не се прифаќа од робовите.“ ‘Абд ар-Рахман ибн Зајд ибн Аслам рекол: „Тоа е исламот.“

Во хадисот што имамот Ахмед го забележал во својот Муснад се вели: „Аллах дал пример за Правиот пат. На двете страни од патот има два ѕида со отворени врати, над кои се спуштени завеси. На влезот од патот стои повикувач и вели: ‘О, луѓе, влезете на патот сите и не скршнувајте!’ А повикувач повикува одозгора над патот.

Кога човекот сака да отвори една од тие врати, тој му вели: ‘Тешко тебе, не отворај ја! Ако ја отвориш, ќе влезеш во неа.’ Патот е исламот; двата ѕида се границите што ги поставил Аллах; отворените врати се забранетите нешта на Аллах; повикувачот на почетокот од патот е Книгата на Аллах, а повикувачот одозгора над патот е опоменувачот на Аллах во срцето на секој муслиман.“ Ибн Аби Хатим и Ибн Џарир го пренеле истото преку ал-Лајт ибн Са‘д.

Ат-Тирмизи и ан-Наса’и го пренеле од ‘Али ибн Хуџр, од Бакија, од Буџајр ибн Са‘д, од Халид ибн Ма‘дан, од Џубајр ибн Нуфајр, од ан-Навас ибн Сам‘ан. Синџирот на пренесувачи е веродостоен. Аллах најдобро знае.

Муџахид рекол за зборовите „Упати нè на Правиот пат“: „Тоа е вистината.“ Ова е пошироко и не е во противречност со претходните толкувања. Ибн Аби Хатим и Ибн Џарир пренеле преку Абу ан-Надр Хашим ибн ал-Касим: ни раскажа Хамза ибн ал-Мугира, од ‘Асим ал-Ахвал, од Абу ал-‘Алија, за зборовите „Упати нè на Правиот пат“, дека рекол: „Тоа е Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем, и двајцата што дошле по него.“ ‘Асим рече: „Му го спомнавме тоа на ал-Хасан, па рече: ‘Абу ал-‘Алија кажал вистина и дал добар совет.’“

Сите овие толкувања се точни и се надополнуваат. Оној што го следи Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем, и ги следи двајцата што дошле по него — Абу Бекр и ‘Умер — ја следи вистината; оној што ја следи вистината го следи исламот; оној што го следи исламот го следи Куранот, Книгата на Аллах, Неговото цврсто јаже и Неговиот Прав пат. Сите овие толкувања се точни и меѓусебно се потврдуваат. Благодарноста Му припаѓа на Аллах.

Ат-Табарани рекол: Ни раскажа Мухаммед ибн ал-Фадл ас-Сакти, ни раскажа Ибрахим ибн Махди ал-Мисиси, ни раскажа Јахја ибн Закарија ибн Аби За’ида, од ал-А‘маш, од Абу Ва’ил, од ‘Абдуллах, дека рекол: „Правиот пат е оној на кој нè остави Пратеникот на Аллах, саллаллаху алејхи ве селлем.“ Затоа имамот Абу Џа‘фар ибн Џарир, Аллах да му се смилува, рекол: „Според мене, најсоодветното толкување на овој ајет — односно ‘Упати нè на Правиот пат’ — е дека се бара: ‘Овозможи ни да останеме цврсти на она што си го одобрил и на кое си ги упатил оние од Твоите робови на кои си им подарил благодат, во зборови и дела.’

Тоа е Правиот пат. Кој ќе биде упатен на она на што биле упатени оние на кои Аллах им подарил благодат — пратениците, искрените, шехидите и добрите — тој е упатен кон исламот, верувањето во пратениците, држењето до Книгата, постапувањето според она што Аллах му го наредил, воздржувањето од она што му го забранил и следењето на патот на Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем, на четворицата праведни халифи и на секој добар роб. Сето тоа е дел од Правиот пат.“

Ако се праша: „Зошто верникот бара упатство постојано, во секое време и во секој намаз, кога веќе е упатен? Зарем ова не е барање на нешто што веќе го има?“ Одговорот е: не. Ако не му беше потребно, ноќе и дење, да бара упатство, Аллах немаше да го упати кон оваа молба.

Робот во секој миг и во секоја состојба зависи од Возвишениот Аллах, за да го зацврсти на упатството, да му даде цврстина во него, увид, зголемување и истрајност. Човекот не може самиот да си прибави ни корист ни штета, освен она што Аллах го сака. Затоа Возвишениот го упатил во секое време да бара од Него помош, цврстина и успех. Среќен е оној на кого Возвишениот Аллах му овозможил да Му се обраќа со молба, зашто Тој се обврзал да му одговори на оној што Му се моли, особено на оној што е во нужда, потреба и зависност од Него, ноќе и дење.

Возвишениот рекол: „О, верници, верувајте во Аллах и во Неговиот Пратеник, и во Книгата што му ја објавил на Својот Пратеник, и во Книгата што ја објавил порано…“ (4:136). Тој им наредил на верниците да веруваат, а тоа не значи барање нешто што веќе го имаат; намерата е да останат цврсти, да истраат и да бидат постојани во делата што го поткрепуваат тоа. Аллах најдобро знае.

Возвишениот им наредил на верниците да велат: „Господару наш, не дозволувај срцата наши да скршнат откако веќе нè упати, и подари ни милост од Себе! Навистина, Ти си Оној Кој многу дарува“ (3:8). Абу Бекр, Аллах нека биде задоволен со него, ова го учел тивко во третиот рекат од магрибскиот намаз, по Фатиха. Значи, зборовите на Возвишениот „Упати нè на Правиот пат“ значат: „Овозможи ни да истраеме на него и не скршнувај нè на друг пат.“

Потребата на неговите верни браќа е изразена во зборовите „Упати нè“; (28:24; 21:87; 90:10; 16:121; 37:23; 42:52; 7:43). Ова претходно беше спомнато во поглавјето за доблестите на Куранот во врска со значењето; 4:136.

Веќе е спомнат хадисот за зборовите на робот „Упати нè на Правиот пат“ и сè до крајот на сурата, при што Аллах вели: „Ова е за Мојот роб, и Мојот роб ќе го добие она што го побарал.“

Зборовите „патот на оние на кои благодат им подари“ (صراط الذين أنعمت عليهم) го објаснуваат Правиот пат. Според граматичарите, тие се апозиција кон него; можно е да се сметаат и за дополнително појаснување. „Оние на кои им подари благодат“ се спомнати во сурата ан-Ниса’: „А оние што Му се покоруваат на Аллах и на Пратеникот, тие ќе бидат со оние на кои Аллах им подари благодат — со пратениците, искрените, шехидите и добрите. А колку прекрасни сопатници се тие!

Тоа е благодат од Аллах, а Аллах е доволен како Сезнаен“ (4:69–70).

Ад-Дахак пренел од Ибн ‘Аббас дека „патот на оние на кои благодат им подари“ значи: оние на кои им подари благодат преку покорноста и обожувањето што Му ги искажуваат — од ангелите, пратениците, искрените, шехидите и добрите. Тоа е слично на зборовите на нашиот Господар: „А оние што Му се покоруваат на Аллах и на Пратеникот, тие ќе бидат со оние на кои Аллах им подари благодат…“ (4:69). Абу Џа‘фар пренел од ар-Раби‘ ибн Анас дека тие се пратениците. Ибн Џурајџ пренел од Ибн ‘Аббас дека тоа се верниците.

Истото го рекол и Муџахид. Ваки‘ рекол дека тоа се муслиманите. ‘Абд ар-Рахман ибн Зајд ибн Аслам рекол дека тие се Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем, и оние што биле со него. Претходното, пренесено од Ибн ‘Аббас, е пошироко и сеопфатно. Аллах најдобро знае.

Зборовите на Возвишениот „не на оние што го предизвикале гневот, ниту на заблудените“ (غير المغضوب عليهم ولا الضالين) доаѓаат по молбата: „Упати нè на Правиот пат, патот на оние на кои благодат им подари“ — оние што претходно беа опишани: луѓето на упатството, исправноста и покорноста кон Аллах и Неговите пратеници, кои ги исполнуваат Неговите заповеди и ги оставаат Неговите забрани.

Не патот на оние што го предизвикале гневот — луѓето чија волја се расипала, кои ја спознале вистината, но се оттргнале од неа; ниту патот на заблудените — оние што го немаат знаењето и талкаат во заблуда, не наоѓајќи го патот до вистината. Зборот „не“ се повторува за да укаже дека постојат две расипани патеки: патот на Евреите и патот на христијаните.

Некои граматичари тврделе дека „не“ тука е збор за исклучување, така што исклучокот би бил отсечен, бидејќи тие се исклучени од оние на кои им била подарена благодат и не се меѓу нив. Но, толкувањето што го наведовме е посоодветно, како во стихот на поетот: „Како да си од камилите на Бану Укајш, што тропкаат со нозете по кожен сад.“ Намерата е: „Како да си камила од камилите на Бану Укајш“; именката е изоставена, а доволно е спомната особината.

Така и „не на оние што го предизвикале гневот“ значи: „не на патот на оние што го предизвикале гневот“; генитивниот член е употребен наместо изоставената дополнителна именка, на која укажува контекстот: „Упати нè на Правиот пат, патот на оние на кои благодат им подари“, а потоа: „не на оние што го предизвикале гневот“.

Некои тврделе дека „не“ во зборовите „ниту на заблудените“ е вишок, така што значењето би било: „не на оние што го предизвикале гневот и заблудените“. Како доказ го навеле стихот на ал-‘Аџаџ: „Во бунар без дно, тој тргна, а не знаеше“, односно: во бунар без дно. Исправно е толкувањето што претходно го наведовме. Затоа Абу ‘Убајд ал-Касим ибн Селлам во своето дело „Доблести на Куранот“ пренел од Абу Му‘авија, од ал-А‘маш, од Ибрахим, од ал-Асвад, од ‘Умер ибн ал-Хаттаб, Аллах нека биде задоволен со него, дека читал: „не на оние што го предизвикале гневот и не на заблудените“.

Овој синџир е веродостоен. Ова се толкува како негово изговарање со цел да го појасни значењето. Тоа го потврдува нашето толкување: зборот е употребен за дополнително нагласување на негацијата и за разликување на двата патишта, за да се избегнува секој од нив. Патот на верниците ги обединува знаењето за вистината и постапувањето според неа.

Евреите ја изгубиле праксата, а христијаните знаењето. Затоа гневот се однесува на Евреите, а заблудата на христијаните: оној што знае, а не постапува, заслужува гнев, за разлика од оној што не знае. Христијаните барале нешто, но не го нашле патот до него, затоа што не тргнале по правилниот пат — следењето на вистинскиот Пратеник — па затоа залутале. И Евреите и христијаните се заблудени и под гнев, но најкарактеристичниот опис на Евреите е гневот, а на христијаните — заблудата. Така е наведено во хадисите и преданијата.

Имамот Ахмед рекол: Ни раскажа Мухаммед ибн Џа‘фар, ни раскажа Шу‘ба, кој рече: „Го слушнав Симак ибн Харб како вели: ‘Го слушнав ‘Аббад ибн Хубајш како пренесува од ‘Ади ибн Хатим: дојдоа коњаниците на Пратеникот на Аллах, саллаллаху алејхи ве селлем, и ја заробија мојата тетка и неколкумина други. Кога ги доведоа кај Пратеникот, ги наредија пред него. Тогаш таа рече: „О, Пратенику на Аллах, нашиот доаѓач замина, децата ми се оддалечија, а јас сум стара жена и не можам да служам. Покажи ми милост, Аллах нека ти подари милост!“

Тој праша: „Кој е твојот доаѓач?“ Таа одговори: „‘Ади ибн Хатим.“ Тој рече: „Оној што побегна од Аллах и од Неговиот Пратеник?“ Потоа ми ја ослободи. Кога се врати, а со неа имаше човек покрај кого одеше — ми се чинеше дека беше ‘Али — ми рече: „Побарај да ти даде превоз.“

Таа го побара тоа од него и тој ѝ нареди да ѝ се даде. Потоа дојде кај мене и ми рече: „Направи нешто што татко ти никогаш не би го направил! Кога ќе му дојдеше некој, тој ќе му дадеше; кога ќе му дојдеше друг, и нему ќе му дадеше.“ Тогаш отидов кај него и видов жена и деца — или дете — блиску до Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем.

Разбрав дека тој не е цар како Хосрој ниту како Цезар. Тој рече: „О, ‘Ади, што те спречува да сведочиш дека нема друг бог освен Аллах? Зарем има друго божество освен Аллах?“ ‘Ади рече: „Ништо.“ Тој рече: „Што те спречува да кажеш: ‘Аллах е најголем’?

Зарем има нешто поголемо од Аллах, Возвишениот?“ ‘Ади рече: „Потоа примив ислам и видов дека лицето на Пратеникот се озари.“ Тој рече: „Оние што го предизвикале гневот се Евреите, а заблудените се христијаните.“’“ Потоа го навел хадисот.

Ат-Тирмизи го пренел од Симак ибн Харб и рекол: „Добар и необичен хадис; го знаеме само преку неговиот пренос.“ Јас велам: Хаммад ибн Селема го пренел од Симак, од Марри ибн Катри, од ‘Ади ибн Хатим, кој рекол: „Го прашав Пратеникот на Аллах за зборовите на Аллах: ‘Не на оние што го предизвикале гневот’ (غير المغضوب عليهم). Тој рече: ‘Тоа се Евреите.’ ‘Ниту на заблудените’ (ولا الضالين), рече тој, ‘тоа се христијаните; тие се заблудените.’“

Истото го пренел и Суфјан ибн ‘Ујајна од Исма‘ил ибн Аби Халид, од аш-Ша‘би, од ‘Ади ибн Хатим. Овој хадис од ‘Ади е пренесен преку повеќе синџири и со многу формулации, чие наведување би било предолго.

‘Абд ар-Раззак рекол: Ни соопшти Ма‘мар, од Будајл ал-‘Укајли, кому ‘Абдуллах ибн Шакик му соопштил дека некој што го слушнал Пратеникот го известил следново: Пратеникот бил во Вади ал-Кура, јавајќи го својот коњ, кога еден човек од Бану Кајн го прашал: „О, Пратенику на Аллах, кои се тие?“ Тој одговорил: „Оние што го предизвикале гневот“, покажувајќи кон Евреите, „а заблудените се христијаните.“ Ал-Џурајри, ‘Урва и Халид ал-Хадха’ го пренеле од ‘Абдуллах ибн Шакик како прекинато предание, без да го спомнат оној што го слушнал Пратеникот. Во преносот на ‘Урва се спомнува името ‘Абдуллах ибн ‘Умер.

Аллах најдобро знае. Ибн Мардавајх го пренел преку Ибрахим ибн Тахман, од Будајл ибн Мајсара, од ‘Абдуллах ибн Шакик, од Абу Зарр: „Го прашав Пратеникот на Аллах за оние што го предизвикале гневот. Тој рече: ‘Евреите.’ Прашав: ‘А заблудените?’

Тој рече: ‘Христијаните.’“ Ас-Суди пренел од Абу Малик и Абу Салих, од Ибн ‘Аббас, од Мурра ал-Хамдани, од Ибн Мас‘уд и од некои другари на Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем: „Оние што го предизвикале гневот се Евреите, а заблудените се христијаните.“ Ад-Дахак и Ибн Џурајџ го пренеле истото од Ибн ‘Аббас. Истото го рекле ар-Раби‘ ибн Анас, ‘Абд ар-Рахман ибн Зајд ибн Аслам и многумина други.

Ибн Аби Хатим рекол: „Не знам меѓу толкувачите да има несогласување во врска со ова.“ Доказ за зборовите на овие имами дека Евреите се оние што го предизвикале гневот, а христијаните се заблудените, е претходно наведениот хадис, како и зборовите на Возвишениот во обраќањето кон синовите на Израил во сурата ал-Бакара: „Колку е лошо она за што се продадоа себеси: да не веруваат во она што Аллах го објавил, од завист што Аллах од Својата благодат го објавува кому сака од Своите робови. Така навлекоа гнев врз гнев, а на неверниците им следува понижувачка казна“ (2:90).

Во сурата ал-Ма’ида Возвишениот рекол: „Кажи: ‘Да ве известам ли за полоша награда кај Аллах од ова? Тоа се оние што Аллах ги проколнал и на кои се разгневил, и од кои некои ги претворил во мајмуни и свињи, и кои го обожувале тагутот. Тие се во најлоша положба и најдалеку скршнале од правиот пат’“ (5:60). И Возвишениот рекол: „Оние меѓу синовите на Израил што не веруваа беа проколнати преку јазикот на Давуд и на ‘Иса, синот на Мерјем.

Тоа беше затоа што беа непокорни и ги преминуваа границите. Тие не се одвраќаа еден со друг од злото што го правеа. Навистина, лошо беше тоа што го правеа“ (5:78–79).

Во биографските преданија се наведува дека Зејд ибн ‘Амр ибн Нуфајл, кога со група другари заминал во Шам во потрага по вистинската вера, Евреите му рекле: „Нема да можеш да ни се приклучиш додека не го добиеш својот дел од гневот на Аллах.“ Тој одговорил: „Јас бегам од гневот на Аллах.“ Христијаните му рекле: „Нема да можеш да ни се приклучиш додека не го добиеш својот дел од незадоволството на Аллах.“ Тој одговорил: „Не можам да го поднесам тоа.“

Така останал на својата природна вера и се оддалечил од обожувањето на идолите и од верата на многубошците, не приклучувајќи се ни кон Евреите ни кон христијаните. Неговите другари, пак, станале христијани и ја прифатиле христијанската вера, бидејќи тогаш им се чинела поблиска од еврејската. Меѓу нив бил и Варака ибн Навфал. Потоа Аллах го упатил преку Својот Пратеник, кога го испратил, и тој поверувал во она што го нашол во објавата. Аллах нека биде задоволен со него.

Прашање: Исправното мислење кај учените е дека може да се прости непрецизното разликување меѓу буквите дад и за’, бидејќи нивните изговорни места се блиску. Дад се изговара од предниот дел на страната на јазикот и од делот што се допира до катниците, а за’ од врвот на јазикот и врвовите на горните предни заби. И двете се звучни, фрикативни и емфатични согласки. Затоа на оној што не ги разликува му се простува едната буква да ја изговори наместо другата.

Аллах најдобро знае. А хадисот: „Јас сум најелоквентниот од оние што ја изговараат буквата дад“ нема основа. Аллах најдобро знае.

Оваа благородна сура, составена од седум ајети и со голема вредност, содржи пофалба на Аллах, Негово величање и спомнување на Неговите најубави имиња, кои подразбираат совршени својства. Таа го спомнува и враќањето на Аллах — Судниот ден; ги упатува Неговите робови да Му се молат и да Му се понизуваат, да се одречат од сопствената моќ и сила, искрено да Го обожуваат и да Го издвојуваат во божественоста, и да Го сметаат за возвишен од тоа да има содружник, сличен или еднаков.

Таа ги учи да бараат од Него да ги упати на Правиот пат — исправната вера — и да ги зацврсти на неа, сè додека таа не ги одведе преку сетилниот мост на Судниот ден до градините на блаженството, во друштво на пратениците, искрените, шехидите и добрите. Таа ги поттикнува на добри дела за да бидат со оние што ги правеле на Судниот ден и ги предупредува од патиштата на заблудата, за да не бидат собрани со оние што оделе по нив — со оние што го предизвикале гневот и со заблудените.

Колку е прекрасно припишувањето на благодатта на Аллах во зборовите: „Патот на оние на кои благодат им подари“ (صراط الذين أنعمت عليهم), а изоставувањето на извршителот во зборовите: „не на оние што го предизвикале гневот“ (غير المغضوب عليهم), иако Тој навистина е Оној што го предизвикал гневот врз нив, како што рекол: „Зарем не ги виде оние што се здружија со луѓе на кои Аллах се разгневил?“ (58:14).

Исто така, заблудата им се припишува на оние што се заблудиле, иако Тој, со Своето предодредување, ги довел во заблуда, како што рекол: „Оној кого Аллах ќе го упати — тој е упатениот, а оној кого ќе го остави во заблуда — за него нема да најдеш заштитник што ќе го упати“ (18:17); и: „Оној кого Аллах ќе го остави во заблуда, за него нема водач; и Тој ги остава да талкаат во својата непокорност“ (7:186). Има и други ајети што укажуваат дека само Тој упатува и остава во заблуда, а не како што тврдат кадариите и оние што го следат нивниот пат — дека робовите самите го избираат и го прават тоа.

Тие како доказ за својата новововедена вера се повикуваат на двосмислени делови од Куранот, а ги оставаат оние што јасно ги побиваат. Таква е состојбата на луѓето на заблуда и скршнување. Во веродостоен хадис се вели: „Кога ќе ги видите оние што ги следат двосмислените делови од него, тоа се оние што Аллах ги посочил, па чувајте се од нив“ — алузија на зборовите на Возвишениот: „А оние во чии срца има скршнување, го следат она што е нејасно во него“ (3:7).

На приврзаникот на новововедените верски практики, фала Му на Аллах, нема исправен доказ во Куранот, бидејќи Куранот е објавен за да ја разјасни вистината и невистината и да ги разграничи упатството и заблудата. Во него нема противречност ниту несогласување, зашто е објава од Мудриот и Достојниот за пофалба.

Поглавје: Препорачливо е оној што ќе ја прочита Фатиха да каже „амин“ (آمين). Се вели и „амин“ со кратко изговарање на самогласката. Значењето е: „О, Аллах, прими ја нашата молба.“ Доказ за тоа е хадисот што имамот Ахмед, Абу Давуд и ат-Тирмизи го пренеле од Ва’ил ибн Хуџр: „Го слушнав Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем, како ги чита зборовите ‘не на оние што го предизвикале гневот, ниту на заблудените’, па рече ‘амин’ и го продолжи гласот.“

Во преносот на Абу Давуд стои дека го кренал гласот со тоа. Ат-Тирмизи рекол: „Овој хадис е добар.“ Истото е пренесено од ‘Али, Ибн Мас‘уд и други. Абу Хурејра рекол: „Кога Пратеникот на Аллах ќе ги читаше зборовите ‘не на оние што го предизвикале гневот, ниту на заблудените’, велеше ‘амин’, така што ќе го чуеше оној покрај него во првиот ред.“

Ова го пренеле Абу Давуд и Ибн Маџа. Ибн Маџа додал: „Толку одекнуваше што џамијата се тресеше.“ Ад-Даракутни рекол: „Овој синџир е добар.“ Билал му рекол на Пратеникот: „О, Пратенику на Аллах, не кажувај ‘амин’ пред мене.“ Ова го пренел Абу Давуд.

Абу Наср ал-Кушајри пренел од ал-Хасан и Џа‘фар ас-Садик дека го удвојувале изговорот на мим во „амин“, како во зборовите „амин ал-бајт ал-харам“ [верните на Светиот дом]. Нашите учени и други велат: тоа е препорачливо и за оној што е надвор од намазот, а уште посилно е нагласено за оној што се моли; без разлика дали е сам, имам или следбеник, и во сите состојби. Во двата „Сахиха“ од Абу Хурејра, Аллах нека биде задоволен со него, се пренесува дека Пратеникот на Аллах рекол: „Кога имамот ќе каже ‘амин’, и вие кажете ‘амин’.

Кој ќе се совпадне во своето изговарање на амин со изговарањето на ангелите, ќе му бидат простени претходните гревови.“ Кај Муслим стои дека Пратеникот на Аллах рекол: „Кога некој од вас ќе каже ‘амин’ во намазот, а ангелите на небото ќе кажат ‘амин’, и едното се совпадне со другото, ќе му бидат простени претходните гревови.“ Во „Сахих Муслим“ од Абу Муса се пренесува како изрека на Пратеникот: „Кога имамот ќе каже ‘ниту на заблудените’, кажете ‘амин’; Аллах ќе ви одговори.“ Џувајбир пренел од ад-Дахак, од Ибн ‘Аббас, кој рекол: „Го прашав: ‘О, Пратенику на Аллах, што значи амин?’

Тој рече: ‘Господару, исполни го!’“ Ал-Џавхари рекол дека „амин“ значи: „Така нека биде.“ Ат-Тирмизи рекол: „Значењето е: ‘Не оставај ја нашата надеж неисполнета.’“ Мнозинството рекло: „Значењето е: ‘О, Аллах, прими ја нашата молба.’“

Ал-Куртуби пренел од Муџахид, Џа‘фар ас-Садик и Хилал ибн Кајсан дека „амин“ е едно од имињата на Возвишениот Аллах. Тоа е пренесено и од Ибн ‘Аббас како изрека припишана на Пратеникот, но не е веродостојно, како што рекол Абу Бекр ибн ал-‘Араби ал-Малики.

Приврзаниците на Маликискиот правец велат дека имамот не кажува амин, а следбеникот кажува, повикувајќи се на преданието што Малик го пренел од Сумај, од Абу Салих, од Абу Хурејра, дека Пратеникот на Аллах рекол: „Кога имамот ќе каже ‘ниту на заблудените’, кажете ‘амин’“ — до крајот на хадисот. Како поткрепа го навеле и хадисот на Абу Муса: „Кога ќе ги прочита зборовите ‘ниту на заблудените’, кажете ‘амин’.“

Но претходно го наведовме хадисот што го пренесуваат и Бухари и Муслим: „Кога имамот ќе каже ‘амин’, и вие кажете ‘амин’“, како и дека Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем, кажувал амин откако ќе ги прочитал зборовите „не на оние што го предизвикале гневот, ниту на заблудените“.

Нашите учени се разидуваат околу тоа дали следбеникот треба гласно да каже амин во намазот во кој имамот чита наглас. Суштината на разидувањето е следнава: ако имамот заборави да каже амин, следбеникот едногласно треба да го каже гласно. Ако имамот го каже гласно, според подоцнежното мислење следбеникот не го кажува гласно; тоа е мислењето на Абу Ханифа и едно предание од Малик, бидејќи станува збор за спомнување што се изговара во намазот и не се кажува гласно, како и другите спомнувања во намазот.

Според постарото мислење, се кажува гласно; тоа е мислењето на имамот Ахмед ибн Ханбал и другото предание од Малик, како што претходно беше спомнато: „така што џамијата се тресеше“. Имаме и трето мислење: ако џамијата е мала, следбеникот не го кажува гласно, бидејќи го слуша имамот како чита; ако е голема, го кажува гласно за да го чујат сите во џамијата. Аллах најдобро знае.

Имамот Ахмед во својот Муснад пренел од ‘Аиша, Аллах нека биде задоволен со неа, дека кај Пратеникот ги спомнале Евреите, па тој рекол: „Тие не ни завидуваат за ништо толку колку за петокот, кон кој Аллах нè упати, а тие залутаа; за киблата, кон која Аллах нè упати, а тие залутаа; и за нашето изговарање амин зад имамот.“ Ова го пренел и Ибн Маџа со зборовите: „Евреите не ви завидуваат за ништо толку колку за поздравот селам и за изговарањето амин.“ Ибн Маџа од Ибн ‘Аббас пренел дека Пратеникот на Аллах рекол: „Евреите не ви завидуваат за ништо колку за вашето изговарање ‘амин’. Затоа изговарајте го често.“

Во синџирот на преносители се наоѓа Талха ибн ‘Амр, кој е слаб пренесувач.

Ибн Мардавајх пренел од Абу Хурејра дека Пратеникот на Аллах рекол: „Амин е печатот на Господарот на световите врз Неговите верни робови.“ Од Анас се пренесува дека Пратеникот на Аллах рекол: „Ми беше дадено амин во намазот и при молбата; никому пред мене не му беше дадено, освен Муса: Муса се молеше, а Харун велеше амин. Затоа завршувајте ја молбата со амин, зашто Аллах ќе ви ја прими.“ Јас велам: од ова некои извеле доказ од благородниот ајет: „Муса рече: ‘Господару наш, Ти на фараонот и на неговите старешини им даде украси и имоти во овоземниот живот, за да скршнуваат од Твојот пат.

Господару наш, уништи им го имотот и скаменети им ги срцата, па нека не поверуваат сè додека не ја видат болната казна!’“ Аллах рече: „Молбата на двајцата е примена. Истрајте и не одете по патот на оние што не знаат“ (10:88–89). Молбата во текстот му се припишува само на Муса, но од контекстот се разбира дека Харун велел амин, па затоа е третиран како да ја упатил молбата.

Возвишениот вели: „Молбата на двајцата е примена“, што покажува дека оној што вели амин на молбата е како да ја упатил самиот. Поради тоа некои рекле дека следбеникот не ја чита Фатиха, бидејќи неговото амин на читањето на Фатиха е како самиот да ја прочитал. Оттаму и хадисот: „Кој има имам, читањето на имамот е и негово читање.“ Билал велел: „Не кажувај амин пред мене.“

Овој доказ укажува дека следбеникот не чита во намазот во кој имамот чита наглас. Аллах најдобро знае.

Затоа Ибн Мардавајх рекол: Ни раскажа Ахмед ибн ал-Хасан, ни раскажа ‘Абдуллах ибн Мухаммед ибн Селлам, ни раскажа Исхак ибн Ибрахим, ни раскажа Џарир, од Лајт ибн Аби Сулејм, од Ка‘б, од Абу Хурејра, дека Пратеникот на Аллах рекол: „Кога имамот ќе ги прочита зборовите ‘не на оние што го предизвикале гневот, ниту на заблудените’ и ќе каже ‘амин’, па амин на луѓето на Земјата се совпадне со амин на жителите на небото, Аллах ќе му ги прости на робот претходните гревови.

А оној што не кажува амин е како човек што тргнал во поход со група луѓе; тие фрлиле ждрепка и добиле соодветни стрели, а неговата стрела не излегла. Тој рекол: ‘Зошто мојата стрела не излезе?’ Му било речено: ‘Затоа што не кажа амин.’“ (4:69–70; мнозинството ги чита зборовите „не на оние што го предизвикале гневот“ со генитивна наставка како опис; аз-Замахшари спомнал и читање во акузатив како состојбен опис, а тоа е читањето што му се припишува на Пратеникот на Аллах, ‘Умер ибн ал-Хаттаб и Ибн Касир. Состојбата се однесува на заменката во „врз нив“, а дејството е „подари им благодат“.

Се пренесува и дека Убај ибн Ка‘б читал така, за да не помисли некој дека се поврзува со „оние на кои им подари благодат“, како во зборовите: „кого Аллах го проколнал и на кого се разгневил“ (5:60), и: „Тие одамна залутаа, многумина доведоа во заблуда и скршнаа од правиот пат“ (5:77). Тоа е јасно и разбирливо; алузијата е кон нив; 2:90; 5:60; 5:78–79; 58:14; 18:17; 7:186; 3:7; како „јас“; како „заклетва“; 5:2; се вели дека совпаднувањето на амин со амин на ангелите е во времето, а се вели и во прифаќањето на молбата или во искреноста; 10:88–89.

Сурата Фатиха ги опфаќа сите овие значења. Препорачливо е оној што ќе ја прочита да каже „амин“ по неа, со кратка пауза што ја одвојува од сурата; зборот се изговара кратко, а според граматичарите дозволено е да се изговара и долго или кратко. Неговото значење е: „О, Аллах, слушни ја и прими ја молбата.“ Муслим во својот Сахих, од Абу Хурејра, пренесува дека Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем, рекол: „Кога некој од вас во намазот ќе каже ‘амин’, а ангелите на небото ќе кажат ‘амин’, и едното се совпадне со другото, ќе му бидат простени претходните гревови.“

Во „Сахих Муслим“ од Абу Муса, како хадис што му се припишува на Пратеникот, се пренесува: „Кога имамот ќе ги прочита зборовите ‘ниту на заблудените’, кажете ‘амин’; Аллах ќе ви одговори.“ Џувајбир пренел од ад-Дахак, од Ибн ‘Аббас: „Го прашав: ‘О, Пратенику на Аллах, што значи амин?’ Тој рече: ‘Господару, исполни ја молбата!’“ Ал-Џавхари рекол дека значи: „Така нека биде.“

Ат-Тирмизи рекол: „Значењето е: ‘Не разочарувај ја нашата надеж.’“ Мнозинството рекло: „О, Аллах, прими ја нашата молба.“ Ал-Куртуби пренел од Муџахид, Џа‘фар ас-Садик и Хилал ибн Кајсан дека амин е едно од имињата на Возвишениот Аллах. Тоа е пренесено и од Ибн ‘Аббас како хадис, но не е веродостојно, како што рекол Абу Бекр ибн ал-‘Араби ал-Малики.

Сахих. 69–70 — сура ан-Ниса’; 12 — сура ал-Мумтахана; 60 — сура ал-Ма’ида; 77 — сура ал-Ма’ида.

Тефсир на ал-Багави

За зборовите „Упати нè на Правиот пат“ (اهدنا الصراط المستقيم): „Упати нè“ значи: упати нè и покажи ни го патот. ‘Али и Убај ибн Ка‘б рекле: „Зацврсти нè.“ Тоа е како да му се каже на човек што стои: „Стој додека не се вратам кај тебе“, односно: „Остани во состојбата во која си.“ Верниците ја упатуваат оваа молба иако веќе се на упатството, затоа што бараат зацврстување и дополнително упатство.

Според верувањето на следбениците на Суннетот, благодатите и упатствата од Аллах Возвишениот немаат крај.

Зборот „сират“ се изговара и „сират“ со буквата син; така го пренел Увајс од Ја‘куб, а тоа е првобитниот изговор. Наречен е „сират“ затоа што ги голта патниците [ги води по себе]. Се изговара и со зај, а Хамза го изговара со звук меѓу сад и зај. Сите овие се правилни јазични облици, но мнозинството читачи го претпочитаат изговорот со сад, бидејќи така одговара на консонантскиот запис на мусхафот.

За „Правиот пат“ Ибн ‘Аббас и Џабир, Аллах нека биде задоволен со нив, рекле: „Тоа е исламот.“ Истото го рекол и Мукатил. Ибн Мас‘уд, Аллах нека биде задоволен со него, рекол: „Тоа е Куранот.“ За ‘Али, Аллах нека биде задоволен со него, се пренесува како изрека припишана на Пратеникот: „Правиот пат е Книгата на Аллах.“

Са‘ид ибн Џубајр рекол: „Тоа е патот кон Џеннетот.“ Сахл ибн ‘Абдуллах рекол: „Тоа е патот на Суннетот и заедницата.“ Бекр ибн ‘Абдуллах ал-Музани рекол: „Тоа е патот на Пратеникот на Аллах, саллаллаху алејхи ве селлем.“ Абу ал-‘Алија и ал-Хасан рекле: „Тоа се Пратеникот на Аллах, неговите следбеници и двајцата што дошле по него.“ Во основата на јазикот, „сират“ значи јасен пат.

За зборовите „патот на оние на кои благодат им подари“ (صراط الذين أنعمت عليهم), односно: на кои им подари благодат преку упатство и овозможување да истраат. ‘Икриме рекол: „Им подари благодат така што ги зацврсти во верата и исправноста; тоа се пратениците, мир над нив.“ Се вели и дека тоа се сите што Аллах ги зацврстил во верата — пратениците и верниците што Аллах ги спомнал со зборовите: „Тие ќе бидат со оние на кои Аллах им подари благодат — со пратениците…“ (4:69). Ибн ‘Аббас рекол: „Тоа се луѓето на Муса и ‘Иса, мир над нив, пред да ја изменат својата вера.“

‘Абд ар-Рахман ибн Зајд рекол: „Тоа се Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем, и оние што биле со него.“ Абу ал-‘Алија рекол: „Тоа се семејството на Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем, Абу Бекр и ‘Умер, Аллах нека биде задоволен со нив, и неговото семејство.“ Шахр ибн Хавшаб рекол: „Тоа се другарите на Пратеникот на Аллах и неговото семејство.“

Хамза ги изговара заменките во зборовите „врз нив“ (عليهم), „кај нив“ (لديهم) и „кон нив“ (إليهم) со дамма на буквата ха’. Ја‘куб ја изговара со дамма секоја ха’ на која ѝ претходи неподвижна ја’, во двојна и множинска форма, освен во зборовите „меѓу нивните раце и нозе“ (60:12). Другите ги изговараат со кесра. Оној што ја изговара со дамма ја враќа на нејзината основна форма, бидејќи во изолирана форма се изговара со дамма.

Оној што ја изговара со кесра го прави тоа поради неподвижната ја’, а кесрата е сродна со ја’. Ибн Касир и Абу Џа‘фар ја изговараат секоја мим на множинската форма долго при поврзано читање, ако зад неа не следува неподвижна согласка; ако следува, не ја продолжуваат. Нафи‘ дава избор. Варш ја изговара мимот со дамма пред алифот-хамза.

Ако по неа следува поврзувачки алиф, а пред ха’ има кесра или неподвижна ја’, Хамза и ал-Кисаи ја изговараат ха’ и мим со дамма; Абу ‘Амр ги изговара двете со кесра. Така чита и Ја‘куб кога пред нив има кесра. Останатите ја читаат мимот со дамма, а ха’ со кесра во сите случаи, поради ја’ или кесрата пред неа, додека мимот ја задржува основната дамма.

За зборовите на Возвишениот „не на оние што го предизвикале гневот“ (غير المغضوب عليهم), значењето е: не патот на оние на кои им се разгневил. Гневот е намерата да се казнат непокорните. Гневот на Возвишениот Аллах не ги опфаќа непокорните верници; тој ги опфаќа неверниците. „Ниту на заблудените“ (ولا الضالين), односно: ниту на оние што скршнале од упатството.

Најкрајната заблуда е пропаста и исчезнувањето; се вели: „Водата се изгуби во млекото“, кога исчезнала и не се гледа. „Гајр“ тука значи „не“, а „не“ значи „поинаку од“, па затоа е дозволено сврзување со „и“, како кога се вели: „Тој не е ниту добар ниту убав.“ Ако „гајр“ значи „освен“ или „поинаку од“, тогаш не е дозволено да се сврзе со „не“, ниту е исправно да се каже: „Кај мене има некој освен ‘Абдуллах и Зејд.“ ‘Умер ибн ал-Хаттаб, Аллах нека биде задоволен со него, читал: „Патот на оние на кои им подари благодат, не на оние што го предизвикале гневот, ниту на заблудените.“

Се вели дека оние што го предизвикале гневот се Евреите, а заблудените се христијаните. Аллах за Евреите рекол: „Кого Аллах го проколнал и на кого се разгневил“ (5:60), а за христијаните рекол: „И не ги следете страстите на луѓето што одамна залутаа“ (5:77). Сахл ибн ‘Абдуллах рекол: „Не на оние што го предизвикале гневот преку новововедените верски практики, ниту на оние што скршнале од Суннетот.“

Суннет е читателот, кога ќе заврши со читањето на сурата Фатиха, да каже „амин“ (آمين), по кратка пауза што го одвојува од сурата. Зборот се изговара кратко, а според граматичарите е дозволено да се изговара и долго и кратко. Неговото значење е: „О, Аллах, слушни ја и прими ја молбата.“ Ибн ‘Аббас и Катада рекле: „Значи: ‘Така нека биде.’“

Муџахид рекол: „Тоа е едно од имињата на Возвишениот Аллах.“ Се вели и дека е печат на молбата, и дека е печат на Аллах врз Неговите робови, со кој ги штити од несреќи — како печатот на писмото, кој го чува од расипување и откривање на неговата содржина.

Ни соопштија имамот Абу ‘Али ал-Хусеин ибн Мухаммед ал-Кади и Абу Хамид Ахмед ибн ‘Абдуллах ас-Салихи: ни соопшти Абу Бекр Ахмед ибн Хасан ал-Хајри, ни соопшти Абу ‘Али Мухаммед ибн Ахмед ибн Мухаммед ибн Ма‘кил ал-Мајдани, ни раскажа Мухаммед ибн Јахја, ни раскажа ‘Абд ар-Раззак, од Ма‘мар, од аз-Зухри, од Ибн ал-Мусајјаб, од Абу Хурејра, Аллах нека биде задоволен со него, дека Пратеникот, саллаллаху алејхи ве селлем, рекол: „Кога имамот ќе ги прочита зборовите ‘не на оние што го предизвикале гневот, ниту на заблудените’, кажете ‘амин’, зашто ангелите велат ‘амин’, а имамот вели ‘амин’.

Кој ќе се совпадне во своето изговарање амин со изговарањето на ангелите, ќе му бидат простени претходните гревови.“ (4:69; 12 — сура ал-Мумтахана; 60 — сура ал-Ма’ида; 77 — сура ал-Ма’ида; веродостоен).