Doğru yola yönəlmək duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Sonra Uca Allah buyurur: «Bizi doğru yola yönəlt!» Yəni bizə göstər, yol göstər və bizi doğru yola müvəffəq et. Doğru yol Allah’a və Onun Cənnətinə aparan aydın yoldur. Bu, haqqı tanımaq və ona əməl etməkdir. Bizi həmin yola yönəlt və o yol üzərində addımlamağa müvəffəq et.

Yola yönəlmək İslam dininə bağlanmaq və ondan başqa dinləri tərk etməkdir. Yolun içində hidayət isə dini məsələlərin bütün təfərrüatlarını elm və əməl baxımından əhatə edir. Bu dua qullar üçün ən əhatəli və ən faydalı dualardandır. Buna görə də insan namazının hər rükətində bu duanı Allahdan diləməlidir; çünki buna ehtiyacı vardır.

Bu doğru yol «nemət bəxş etdiyin kəslərin yoludur»: peyğəmbərlərin, sidq əhlinin, şəhidlərin və əməlisalehlərin yolu. «Qəzəbə uğramışların» yolu deyil; onlar haqqı tanıdıqları halda onu tərk etmişlər, yəhudilər və onlara bənzəyənlər kimi. «Azmışların» yolu da deyil; onlar haqqı bilmədikləri üçün azğınlıq içində onu tərk etmişlər, xristianlar və onlara bənzəyənlər kimi.

Bu surə qısa olmasına baxmayaraq, Quran surələrindən heç birinin ehtiva etmədiyi mənaları özündə toplamışdır. Burada tövhidin üç növü vardır: «Aləmlərin Rəbbi» ifadəsindən Rübubiyyət tövhidi; Allahı ibadətdə tək tutmaq olan Uluhiyyət tövhidi «Allah» kəlməsindən və «Yalnız Sənə ibadət edirik» ifadəsindən anlaşılır; kamillik sifətlərini Uca Allah üçün təsdiq etməkdən ibarət olan ad və sifətlər tövhidi isə əvvəl izah olunduğu kimi, «Həmd» kəlməsində ifadə olunur. Bu surədə «Bizi doğru yola yönəlt!» ifadəsi ilə peyğəmbərliyin təsdiqi də vardır; çünki elçilik olmadan bu mümkün deyil.

«Haqq-hesab gününün Hökmdarı» ifadəsində əməllərə görə əvəz verilməsinin təsdiqi də vardır. Əvəz ədalətlə veriləcək, çünki “din” burada ədalətli əvəz mənasındadır. Surə qədərin təsdiqini də ehtiva edir: qədəri inkar edənlərin və insanı məcbur sayanların əksinə olaraq, qul həqiqətən əməl edəndir. Həmçinin «Bizi doğru yola yönəlt!»

ifadəsi bütün bidət əhlinə cavabdır; çünki bu, haqqı tanımaq və ona əməl etməkdir, hər bir bidətçi isə bundan fərqli yoldadır. «Yalnız Sənə ibadət edir və yalnız Səndən kömək diləyirik» ifadəsi dini yalnız Uca Allaha məxsus etməyi, ibadəti və kömək diləməyi ehtiva edir. Həmd aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Zəlalət; azmış.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

«Bizi doğru yola yönəlt!» Ayəni əksər qiraət alimləri ص hərfi ilə oxumuşlar. س ilə «sirāt», ز ilə isə «zirāt» şəklində də oxunmuşdur. Fərrə demişdir: Bu, Üzr, Bəqliyn və Kəlb qəbilələrinin ləhcəsidir.

Uca Allahdan əvvəl Onu təriflədikdən sonra Ondan istəmək münasib oldu. Necə ki, Allah buyurmuşdur: «Namazın yarısı Mənim, yarısı da qulum üçündür; quluma istədiyi veriləcək». Dua edənin ən kamil halı budur: əvvəl istədiyi şəxsi tərifləyir, sonra istəyini diləyir. Bu, istəyə çatmaq və duanın qəbul olunması baxımından daha uğurludur.

Buna görə də Allah Öz qullarını ən kamil olan bu yola yönəltmişdir. Bəzən insan öz halını və ehtiyacını bildirməklə də istəyir. Musa (əleyhissəlam) belə demişdi: «Ey Rəbbim! Mən Sənin mənə nazil edəcəyin xeyrə möhtacam» (əl-Qəsəs, 24).

Bəzən isə bununla yanaşı, istənilən şəxsin sifətləri də qeyd olunur. Zün-Nun belə demişdir: «Səndən başqa ilah yoxdur! Sən pak və müqəddəssən! Həqiqətən, mən zalımlardan olmuşam» (əl-Ənbiya, 87). Bəzən istənilən şəxsi yalnız tərifləməklə kifayətlənirlər.

Şairin sözləri kimi: «Ehtiyacımı söyləyimmi, yoxsa həyan kifayət edər? Sənin xasiyyətin həyadır. İnsan səni bir gün tərifləsə, bu tərif ona ehtiyacını söyləməyə bəs edər».

Burada hidayət yol göstərmək və müvəffəq etmək mənasındadır. Hidayət bəzən bu ayədəki kimi birbaşa işlənir: «Bizi doğru yola yönəlt!» Bu zaman «bizə ilham et», «bizi müvəffəq et», «bizə ruzi ver» və ya «bizə bəxş et» mənalarını da ehtiva edir. «Ona iki yolu göstərdik» (əl-Bələd, 10), yəni xeyir və şəri ona bəyan etdik.

Hidayət «-ə» qoşması ilə də işlənir: «Onu seçdi və doğru yola yönəltdi» (ən-Nəhl, 121); «Onları Cəhənnəm yoluna yönəldin» (əs-Saffat, 23). Bu, yol göstərmək və dəlil göstərmək mənasındadır. Həmçinin buyurur: «Həqiqətən, sən doğru yola yönəldirsən» (əş-Şura, 52). Hidayət «üçün» mənası verən ləm qoşması ilə də işlənir.

Cənnət əhli deyər: «Bizi buna yönəldən Allaha həmd olsun!» (əl-Əraf, 43), yəni bizi buna müvəffəq etdi və bizi buna layiq etdi.

Doğru yol barədə imam Əbu Cəfər ibn Cərir demişdir: Təfsir alimləri doğru yolun əyriliyi olmayan aydın yol olması barədə yekdil fikirdədirlər. Ərəblərin dilində də bu söz belə işlənir. Şair Cərir ibn Ətiyyə əl-Xətfi demişdir: «Möminlərin əmiri doğru yoldadır, su yolları əyri olsa da». İbn Cərir demişdir: Bu mənanı təsdiqləyən misallar saysız-hesabsızdır.

Ərəblər “sirat” sözünü düz və ya əyri olması ilə səciyyələnən hər söz və əməl barədə də işlədərlər.

Sələf və xələf alimləri doğru yolu müxtəlif ifadələrlə təfsir etmişlər, lakin hamısının mahiyyəti Allah və Rəsuluna tabe olmağa qayıdır. Onun Allahın Kitabı olduğu da rəvayət edilmişdir. İbn Əbu Hatim belə nəql edir: Həsən ibn Ərəfə bizə rəvayət etdi, Yəhya ibn Yəman ona Həmzə əz-Zəyyatdan, o, Səddən — Əbu Muxtar ət-Taiden —, o, Haris əl-Əvərin qardaşı oğlundan, o da Haris əl-Əvərdən, Əli ibn Əbu Talibdən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi ki, Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: «Doğru yol Allahın Kitabıdır».

İbn Cərir də Həmzə ibn Həbib əz-Zəyyatın rəvayəti ilə bunu nəql etmişdir. Əhməd və Tirmizi də Haris əl-Əvər vasitəsilə Əlidən mərfu olaraq belə rəvayət etmişlər: «O, Allahın möhkəm ipi, hikmətli zikri və doğru yoldur». Bu rəvayətin Əlidən məvquf olaraq nəqli də var və Allah daha yaxşı bilir ki, bu daha uyğun görünür.

Sövri Mənsurdan, o da Əbu Vaildən, o da Abdullahdan rəvayət edir: «Doğru yol Allahın Kitabıdır». Onun İslam olduğu da deyilmişdir. Dəhhaq İbn Abbasdan rəvayət edir ki, Cəbrail Məhəmmədə (hər ikisinə salam olsun) dedi: «Ey Məhəmməd, “Bizi doğru yola yönəlt!” de».

Yəni bizi əyri olmayan Allah dininə yönəlt. Meymun ibn Mehran İbn Abbasdan «Bizi doğru yola yönəlt!» ayəsi haqqında rəvayət edir: «Bu, İslamdır». İsmayıl ibn Əbdürrəhman əs-Südiyy əl-Kəbir Əbu Malik və Əbu Salehdən, onlar İbn Abbasdan; Mürrə əl-Həmdani İbn Məsuddan və Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) səhabələrindən bir qrupdan rəvayət etmişdir ki, onlar bu ayə barədə: «Bu, İslamdır», demişlər.

Abdullah ibn Məhəmməd ibn Əqil Cabirdən rəvayət edir: «Bu, İslamdır; göylə yer arasındakından daha genişdir». İbn əl-Hənəfiyyə demişdir: «Bu, Allahın qullarından başqa heç birini qəbul etmədiyi dindir». Əbdürrəhman ibn Zeyd ibn Əsləm də «Bizi doğru yola yönəlt!» ayəsinin İslam olduğunu demişdir.

İmam Əhmədin “Müsnəd”ində Nəvvas ibn Səmandan rəvayət olunan hədisdə Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə buyurur: «Allah doğru yolu misal çəkdi. Yolun iki tərəfində qapıları açıq divarlar, qapıların üzərində isə endirilmiş pərdələr vardır. Yolun başlanğıcında bir carçı: “Ey insanlar, hamınız bu yola daxil olun və ondan dönməyin!” — deyə səslənir. Yolun üstündən də bir carçı çağırır.

İnsan bu qapılardan birini açmaq istədikdə, carçı deyir: “Vay halına, onu açma! Əgər açsan, içəri girəcəksən”. Doğru yol İslamdır; iki divar Allahın hüdudlarıdır; açıq qapılar Allahın haramlarıdır; yolun başlanğıcındakı carçı Allahın Kitabıdır; yolun üstündən çağıran isə hər bir müsəlmanın qəlbindəki Allahın nəsihətçisidir». İbn Əbu Hatim və İbn Cərir bunu Leys ibn Səddən eyni isnadla rəvayət etmişlər. Tirmizi və Nəsai də rəvayət etmişlər və bu isnad səhihdir.

Mücahid «Bizi doğru yola yönəlt!» ayəsi haqqında «haqqdır» demişdir. Bu, əvvəlki izahları da əhatə edir və onlara zidd deyil. Əbu əl-Aliyənin rəvayətində isə bu ayənin Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun), ondan sonra da onun iki dostu — Əbu Bəkr və Ömər — olduğu bildirilir.

Asim deyir ki, bunu Həsənə söylədik; o dedi: «Əbu əl-Aliyə doğru deyib və nəsihət edib». Bütün bu görüşlər doğrudur və bir-biri ilə uzlaşır. Peyğəmbərə və ondan sonrakı iki xəlifəyə tabe olan haqqa tabe olmuşdur; haqqa tabe olan İslama, İslama tabe olan Qurana tabe olmuşdur. Quran Allahın Kitabı, möhkəm ipi və doğru yoludur. Həmd Allaha məxsusdur.

İbn Cərir bu ayənin təfsirində onun belə anlaşılmasını daha üstün saymışdır: «Bizi nemət bəxş etdiyin qullarına nəsib etdiyin söz və əməllərdə sabit qalmağa müvəffəq et». Çünki Allahın nemət verdiyi peyğəmbərlərə, sidq əhlinə, şəhidlərə və əməlisalehlərə verilənə müvəffəq olan kəs İslama, elçiləri təsdiq etməyə, Kitaba bağlanmağa, Allahın əmr etdiklərini etməyə, qadağan etdiklərindən çəkinməyə, Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun), dörd xəlifənin və hər bir saleh qulun yoluna tabe olmağa müvəffəq olmuşdur. Bunların hamısı doğru yoldandır.

Əgər soruşulsa: Mömin hidayətə sahib olduğu halda namazda və başqa vaxtlarda niyə hər dəfə hidayət istəyir? Bu, artıq əldə edilmiş şeyi yenidən istəmək deyilmi? Cavab budur: Xeyr. Əgər qul gecə-gündüz hidayət diləməyə möhtac olmasaydı, Allah onu bu duaya yönəltməzdi.

Qul hər saat və hər halında Allahın onu hidayətdə sabit etməsinə, hidayətinin möhkəmlənməsinə, bəsirətinin və hidayətinin artmasına, həmin yolda davam etməsinə möhtacdır. Qul Allahın istədiyindən başqa özünə nə fayda, nə də zərər verməyə qadirdir. Buna görə Allah ona hər zaman yardım, sabitlik və müvəffəqiyyət diləməyi öyrətmişdir. Xoşbəxt insan Allahın bu duanı etməyə müvəffəq etdiyi kəsdir.

Allah dua edənə, xüsusilə gecə-gündüz Ona möhtac olan çarəsiz və ehtiyac içindəki insana cavab verəcəyini vəd etmişdir.

Uca Allah möminlərə buyurur: «Ey iman gətirənlər! Allaha, Onun Elçisinə, Elçisinə nazil etdiyi Kitaba və əvvəl nazil etdiyi Kitaba iman gətirin!» (ən-Nisa, 136). Allah iman gətirənlərə iman etməyi əmr etmişdir; bu, artıq əldə edilmiş şeyi yenidən əldə etmək deyil.

Məqsəd imanda sabit qalmaq, onu davam etdirmək və ona yardım edən əməlləri sürdürməkdir. Allah daha yaxşı bilir. Allah möminlərə belə deməyi də əmr etmişdir: «Ey Rəbbimiz! Bizi hidayətə yönəltdikdən sonra qəlblərimizi azdırma və Öz tərəfindən bizə mərhəmət bəxş et.

Həqiqətən, Sən bəxş edənsən» (Ali-İmran, 8). Əbu Bəkr (Allah ondan razı olsun) məğrib namazının üçüncü rükətində Fatihədən sonra bu ayəni gizli oxuyardı. «Bizi doğru yola yönəlt!» ifadəsi bizi o yolda sabit et və başqa yola döndərmə deməkdir.

«Nemət bəxş etdiyin kəslərin yolu» doğru yolun izahıdır; qrammatika alimlərinə görə, bu, əvvəlki ifadənin əvəzi və ya açıqlamasıdır. Nemət bəxş edilənlər Nisa surəsində zikr olunanlardır: «Allaha və Peyğəmbərə itaət edənlər Allahın nemət bəxş etdiyi peyğəmbərlərlə, sidq əhli ilə, şəhidlərlə və əməlisalehlərlə birlikdə olacaqlar. Onlar necə də gözəl yoldaşlardır! Bu, Allah tərəfindən olan lütfdür.

Bilən olaraq Allah kifayətdir» (ən-Nisa, 69–70). Dəhhaq İbn Abbasdan rəvayət edir ki, bunlar itaət və ibadətdə sabit qalan mələklər, peyğəmbərlər, sidq əhli, şəhidlər və əməlisalehlərdir. Əbu Cəfər ər-Rəbi ibn Ənəsdən rəvayət edir ki, bunlar peyğəmbərlərdir. İbn Abbasdan onların möminlər olduğu da rəvayət edilir.

Mücahid də belə demişdir. Vəki onları müsəlmanlar, Əbdürrəhman ibn Zeyd ibn Əsləm isə Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) və onunla birlikdə olanlar kimi izah etmişlər. İbn Abbasdan gələn əvvəlki təfsir daha ümumi və əhatəlidir.

«Qəzəbə uğramışların və azmışların yolu deyil!» ifadəsi «Bizi doğru yola yönəlt!» sözlərinin ardınca gəlir. Yəni bizi nemət verilənlərin — hidayət, istiqamət və Allaha və elçilərinə itaətlə tanınan, Onun əmrlərini yerinə yetirib qadağalarından çəkinənlərin — yoluna yönəlt; iradələri pozulmuş, haqqı bildikləri halda ondan üz döndərmiş qəzəbə uğramışların yoluna yox.

Elmə sahib olmayan və haqqı tapa bilməyib zəlalətdə çaşqın qalmış azmışların yoluna da yox. «لا» kəlməsi iki pozğun yolun mövcud olduğunu bildirmək və hər ikisindən çəkinməyi vurğulamaq üçün gətirilmişdir. Bunlar yəhudilərin və xristianların yollarıdır.

Bəzi qrammatika alimləri «غير» sözünün burada istisna olduğunu demişlər. Belə olduqda, nemət verilənlərdən olmayanlar həmin qrupdan ayrılmış sayılar. Lakin bizim verdiyimiz izah daha münasibdir. Ərəblər bəzən sifəti qeyd edib, onunla səciyyələnən ismi demirlər.

«Qəzəbə uğramışların» ifadəsi də «qəzəbə uğramışların yolu» mənasındadır; «yol» sözü əvvəlki «doğru yol» ifadəsindən məlum olduğu üçün işlədilməmişdir. Bəziləri «azmışlar» ifadəsindəki «لا» sözünün artıq olduğunu iddia edib şair Əccacın beytini dəlil gətirmişlər. Doğru olan isə onun inkarı vurğulamaq və iki yolun fərqini göstərmək üçün işlədilməsidir. Ömər ibn əl-Xəttabın (Allah ondan razı olsun) «qəzəbə uğramışların və azmışların» əvəzinə «qəzəbə uğramışların və azmamışların» oxuması da təfsir məqsədi ilə deyilmiş kimi anlaşılır. Beləliklə, hər iki yolun tərk edilməsi vurğulanır.

Möminlərin yolu haqqı bilməyi və ona əməl etməyi birləşdirir. Yəhudilər əməldə, xristianlar isə elmdə əskik qaldılar. Buna görə qəzəb yəhudilərlə, zəlalət isə xristianlarla əlaqələndirilmişdir: haqqı bilib tərk edən qəzəbə layiqdir; bilməyən isə yolunu azır. Həm yəhudilər, həm də xristianlar azmış və qəzəbə uğramış olsalar da, yəhudilərin ən səciyyəvi xüsusiyyəti qəzəbə uğramaq, xristianlarınkı isə azmaqdır. Hədislər və rəvayətlər də bunu göstərir.

Əhmədin rəvayətində Ədi ibn Hatim bildirir ki, Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) süvariləri onun bibisini və bir neçə nəfəri əsir alıb gətirdilər. Qadın Peyğəmbərdən ona mərhəmət göstərməsini istədi. Peyğəmbər onun kimdən olduğunu soruşdu; o, Ədi ibn Hatimin qohumu olduğunu söylədi. Peyğəmbər onu azad etdi və ona minik verilməsini əmr etdi.

Qadın Ədiyə Peyğəmbərin səxavətindən danışdı. Ədi onun yanına gəldikdə, Peyğəmbər ona İslamı təklif etdi və Ədi müsəlman oldu. Peyğəmbər dedi: «Qəzəbə uğramışlar yəhudilər, azmışlar isə xristianlardır». Tirmizi bu hədisi rəvayət etmiş və «həsən-qəribdir» demişdir.

Ədi ibn Hatimdən gələn başqa rəvayətlərdə də «qəzəbə uğramışlar»ın yəhudilər, «azmışlar»ın xristianlar olduğu açıq bildirilir.

Əbu Zərrdən rəvayət edilir ki, o, Peyğəmbərdən «qəzəbə uğramışlar» haqqında soruşdu. Peyğəmbər: «Yəhudilər», — dedi. «Azmışlar» barədə soruşduqda isə: «Xristianlar», — deyə cavab verdi. İbn Abbas, İbn Məsud və Peyğəmbərin səhabələrindən bir qrupdan da bu təfsir nəql edilmişdir.

İbn Əbu Hatim demişdir: Təfsir alimləri arasında bu barədə ixtilaf olduğunu bilmirəm. Bu görüşü Quran ayələri də dəstəkləyir. Bəqərə surəsində İsrail oğulları barədə buyurulur: «Onlar Allahın nazil etdiyinə qarşı çıxaraq, Allahın Öz qullarından istədiyinə Öz lütfündən nazil etməsinə həsəd aparıb özlərini necə də pis şeyə satdılar. Onlar qəzəb üstündən qəzəbə düçar oldular» (əl-Bəqərə, 90).

Maidə surəsində buyurulur: «De: “Allah yanında cəza etibarilə bundan daha pis olanı sizə xəbər verimmi? Allahın lənət etdiyi və qəzəbləndiyi, içərilərindən meymunlar və donuzlar etdiyi və tağuta ibadət edənlər...”» (əl-Maidə, 60). Həmçinin: «İsrail oğullarından kafir olanlar Davudun və Məryəm oğlu İsanın dili ilə lənətləndilər. Bu, onların asi olmaları və həddi aşmaları səbəbindən idi.

Onlar etdikləri pis əməllərdən bir-birini çəkindirmirdilər. Onların etdikləri necə də pis idi!» (əl-Maidə, 78–79).

Zeyd ibn Əmr ibn Nüfeylin sirəsində nəql olunur ki, o, bir qrup yoldaşı ilə doğru dini axtarmaq üçün Şama getmişdi. Yəhudilər ona dedilər: «Bizim dinimizə girmək üçün Allahın qəzəbindən payını almalısan». O dedi: «Mən Allahın qəzəbindən qaçıram». Xristianlar da ona belə dedilər; o, «Buna gücüm çatmaz», — deyə cavab verdi.

O, fitrəti üzərində qaldı, bütlərə və müşriklərin dininə ibadətdən uzaq durdu, yəhudilərə və xristianlara qoşulmadı. Yoldaşlarından bəziləri isə o vaxt yəhudilikdən daha yaxın hesab etdikləri xristianlığa keçdilər. Onların arasında Vərəqə ibn Nofəl də vardı. Allah Öz Peyğəmbərini göndərdikdən sonra Vərəqə hidayət oldu və ona nazil edilən vəhyə iman gətirdi.

Alimlərin doğru saydıqları görüşə görə, ض və ظ hərflərinin məxrəcləri bir-birinə yaxın olduğundan onları ayırd edə bilməyən şəxsin bu hərfləri qarışdırmasına güzəşt edilir. ض dilin kənarının başlanğıcından və azı dişlərinə yaxın hissədən, ظ isə dilin ucundan və üst ön dişlərin uclarından çıxır. Hər ikisi səsli, yumşaq və qalın hərflərdir. Buna görə də bunlardan birini o birinin yerində işlətmək fərqləndirə bilməyən şəxs üçün bağışlanmışdır.

Allah daha yaxşı bilir. «Mən ض hərfini tələffüz edənlərin ən fəsahətlisiyəm» hədisinin isə əsası yoxdur.

Bu surə — yeddi ayədən ibarət olan möhtəşəm surə — Allahı həmd və tərifləməyi, Onun kamil sifətlərini özündə ehtiva edən gözəl adlarını zikr etməyi, axirəti və haqq-hesab gününü xatırlatmağı, qullara Allahdan diləməyi və Ona yalvarmağı, öz qüvvə və qüdrətlərindən uzaq olduqlarını etiraf etməyi, ibadəti yalnız Ona məxsus etməyi və Uluhiyyətində Onu tək tutmağı, Ona şərik, bənzər və tay olmadığını bildirməyi əhatə edir. Həmçinin Allahdan doğru din olan doğru yola yönəltməsini və insanları bu yolda sabit etməsini diləməyi ehtiva edir.

Bu yol onları Qiyamət günü hiss edilən siratdan keçirərək nemət Cənnətlərinə, peyğəmbərlərin, sidq əhlinin, şəhidlərin və əməlisalehlərin yanına aparır. Surədə saleh əməllərə təşviq, batil yollarından isə çəkindirmə vardır ki, insanlar Qiyamət günü həmin yolların yolçuları — qəzəbə uğramışlar və azmışlarla — birlikdə həşr olunmasınlar.

«Nemət bəxş etdiyin kəslər» ifadəsində nemətin Allaha aid edilməsi, «qəzəbə uğramışlar» ifadəsində isə qəzəb edən şəxsin qeyd olunmaması necə də gözəldir. Halbuki həqiqətdə qəzəb edən Odur. Allah buyurur: «Məgər Allahın qəzəbləndiyi bir tayfanı özlərinə dost tutanları görmədinmi?» (əl-Mücadilə, 14).

Zəlalətin isə onu daşıyanlara aid edilməsi də belədir; halbuki Allah Öz qədəri ilə onları azdırmışdır. Allah buyurur: «Allah kimi doğru yola yönəltsə, o, doğru yoldadır. Kimi də azdırsa, sən ona doğru yol göstərən bir dost tapa bilməzsən» (əl-Kəhf, 17); «Allah kimi azdırsa, ona yol göstərən yoxdur» (əl-Əraf, 186). Bu və başqa ayələr hidayət və zəlalətin yalnız Allahın əlində olduğunu göstərir.

Qədəriyyə firqəsi və onların ardınca gedənlərin iddia etdiyi kimi deyil; onlar qulların bunu özlərinin seçib etdiklərini deyir, Qurandan mütəşabih ayələri dəlil gətirir və onlara açıq şəkildə cavab verən ayələri tərk edirlər. Bu, zəlalət və azğınlıq əhlinin halıdır. Səhih hədisdə buyurulur: «Quranda mütəşabih ayələrin ardınca gedənləri gördükdə, bilin ki, Allahın adını çəkdiyi kəslər onlardır; onlardan çəkinin». Bu, «Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə-fəsad törətmək və öz istədikləri kimi yozmaq məqsədilə onun mütəşabih ayələrinin ardınca düşərlər» (Ali-İmran, 7) ayəsinə işarədir.

Həmd olsun Allaha, heç bir bidətçinin Quranda doğru dəlili yoxdur. Quran haqqı batildən ayırmaq, hidayətlə zəlaləti fərqləndirmək üçün nazil edilmişdir. Onda ziddiyyət və ixtilaf yoxdur, çünki o, hikmətli və həmdə layiq Allah tərəfindən nazil edilmişdir.

Fatihəni oxuyanın ardınca «Amin» deməsi müstəhəbdir. Bu söz qısa, həmçinin uzadılmış şəkildə oxuna bilər. Mənası «Allahım, qəbul et!» deməkdir. Əhməd, Əbu Davud və Tirmizi Vail ibn Hucurdan rəvayət edirlər: O, Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) «qəzəbə uğramışların və azmışların» oxuduqdan sonra səsini uzadaraq «Amin» dediyini eşitmişdir.

Tirmizi hədisə «həsən» demişdir. Əli, İbn Məsud və başqalarından da bu barədə rəvayətlər gəlmişdir. Əbu Hüreyrə demişdir: Allah Rəsulu «qəzəbə uğramışların və azmışların» oxuyanda «Amin» deyər və birinci sıradakılar bunu eşidərdilər. Əbu Davud, İbn Macə və Daraqutni bu rəvayəti nəql etmişlər.

Daraqutni isnadını həsən saymışdır. Bilal Peyğəmbərə: «Amin deməzdə məni qabaqlama», — demişdir.

«Amin» kəlməsini şiddətli m ilə oxumaq barədə Həsən və Cəfər əs-Sadiqdən də rəvayət vardır. Bizim məzhəbimizin alimləri və başqaları demişlər: Namazdan kənarda bunu demək müstəhəbdir, namaz qılan üçün isə daha çox təkidlidir; istər tək qılsın, istər imam və ya imama tabe olan olsun, hər vəziyyətdə belədir. Səhih Buxari və Müslimdə Əbu Hüreyrədən rəvayət edilir ki, Allah Rəsulu buyurmuşdur: «İmam “Amin” deyəndə siz də “Amin” deyin. Kimin “Amin” deməsi mələklərin “Amin” deməsinə uyğun gələrsə, keçmiş günahları bağışlanar».

Müslimdə isə belədir: «Sizdən biri namazda “Amin” deyəndə və göydəki mələklər də “Amin” deyəndə, bu ikisindən biri digərinə uyğun gələrsə, onun keçmiş günahları bağışlanar». Müslimin Əbu Musadan mərfu rəvayətində deyilir: «İmam “azmışların” dedikdə, siz “Amin” deyin; Allah sizə cavab verər».

Cuveybir Dəhhaqdan, o da İbn Abbasdan rəvayət edir: «Peyğəmbərə dedim: “Amin” nə deməkdir?» O buyurdu: «Ey Rəbbim, et!» Cövhəri demişdir: «Amin» — “belə olsun” deməkdir. Tirmizi: «Ümidimizi boşa çıxarma», — deyə izah etmişdir.

Əksər alimlərə görə isə mənası «Allahım, duamızı qəbul et!» deməkdir. Qurtubi Mücahid, Cəfər əs-Sadiq və Hilal ibn Keysandan «Amin»in Uca Allahın adlarından biri olduğu görüşünü nəql etmişdir. Bu, İbn Abbasdan mərfu şəkildə rəvayət edilsə də, səhih deyil. Əbu Bəkr ibn əl-Ərəbi əl-Maliki bunu qeyd etmişdir.

Malik məzhəbinin alimləri imamın «Amin» demədiyini, imama tabe olanın isə dediyini bildirmişlər. Onlar Malikdən, o, Sümeyydən, o, Əbu Salehdən, o da Əbu Hüreyrədən nəql olunan hədisə söykənirlər: «İmam “azmışların” dedikdə, siz “Amin” deyin». Əbu Musanın hədisindən də dəlil gətirmişlər. Lakin əvvəl nəql etdiyimiz, iki səhih kitabda olan «İmam “Amin” dedikdə, siz də “Amin” deyin» hədisi və Peyğəmbərin «qəzəbə uğramışların və azmışların» oxuduqdan sonra «Amin» deməsi bunu göstərir.

İmam Şafeinin məzhəbində səsli namazlarda imama tabe olanın «Amin»i ucadan deməsi barədə ixtilaf vardır. İmam unudub «Amin» deməzsə, imama tabe olanın ucadan deməsi barədə ixtilaf yoxdur. İmam ucadan «Amin» deyərsə, yeni görüşə əsasən imama tabe olan ucadan demir. Bu, Əbu Hənifənin və Malikdən gələn bir rəvayətin də görüşüdür; çünki «Amin» zikirlərdəndir və namazın digər zikirləri kimi ucadan deyilmir.

Köhnə görüşə görə isə ucadan deyilir. Bu, Əhməd ibn Hənbəlin və Malikdən gələn digər rəvayətin görüşüdür. Üçüncü görüşə görə, məscid kiçikdirsə, imama tabe olan ucadan deməz, çünki imamın qiraətini eşidir; məscid böyükdürsə, səsi məscidin hər tərəfinə çatdırmaq üçün ucadan deyər. Allah daha yaxşı bilir.

Əhməd “Müsnəd”ində Aişədən rəvayət edir ki, yəhudilər Peyğəmbərin yanında xatırlananda o belə buyurdu: «Onlar Allahın bizə hidayət etdiyi, özlərinin isə azdığı cümə günü və qibləyə görə bizə həsəd apardıqları kimi, imamın arxasında “Amin” deməyimizə görə də bizə həsəd aparırlar». İbn Macənin rəvayətində belədir: «Yəhudilər sizə heç bir şeyə görə salam və “Amin” deməyinizə həsəd apardıqları qədər həsəd aparmayıblar». İbn Abbasdan da «Amin» deməyə çox diqqət yetirməyi buyuran hədis rəvayət edilmişdir; isnadında zəif olan Təlhə ibn Əmr vardır.

Bəzi alimlər Musanın duası barədə ayədən dəlil gətirmişlər: «Musa dedi: “Ey Rəbbimiz! Sən Firona və onun əyanlarına dünya həyatında zinət və var-dövlət verdin. Ey Rəbbimiz! Onlar Sənin yolundan azdırırlar. Ey Rəbbimiz! Onların var-dövlətini yox et, qəlblərini sərtləşdir ki, ağrılı-acılı əzabı görməyincə iman gətirməsinlər!”

Allah buyurdu: “İkinizin də duası qəbul olundu. Siz doğru yolda olun və bilməyənlərin yoluna uymayın!”» (Yunus, 88–89). Dua Musaya aid edilsə də, sözlərin gedişindən Harunun «Amin» dediyi anlaşılır. Allah «İkinizin də duası qəbul olundu» buyuraraq Harunu da dua etmiş kimi saymışdır. Bu, duaya «Amin» deyənin dua etmiş kimi olduğunu göstərir.

Fatihənin qiraətinin ardınca imama tabe olanın «Amin» deməsinin qiraət yerinə keçdiyi, buna görə də səsli namazlarda imama tabe olanın qiraət etmədiyi görüşünü müdafiə edənlər də bu dəlilə əsaslanmışlar. Bilalın «Amin deməzdə məni qabaqlama» deməsi də bu məna ilə əlaqələndirilmişdir. Allah daha yaxşı bilir.

İbn Mərdəveyh Əbu Hüreyrədən belə rəvayət edir: «İmam “qəzəbə uğramışların və azmışların” oxuyub “Amin” dedikdə, yer əhlinin “Amin”i göy əhlinin “Amin”inə uyğun gələrsə, qulun keçmiş günahları bağışlanar». “Amin” deməyən adamın misalı, bir dəstə ilə döyüşə gedən, püşk atıldıqda özünə pay çıxmayan və “Niyə mənə pay çıxmadı?” deyən şəxs kimidir. Ona deyilər: “Sən ‘Amin’ demədin”.

«Nemət bəxş etdiyin kəslərin yolu» ifadəsində «غير» sözünü əksər qiraət alimləri məcrur oxumuşlar; bu, sifətdir. Zəməxşəri bildirir ki, mənsub şəkildə də oxunmuşdur; bu, Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun), Ömər ibn əl-Xəttabdan və İbn Kəsirdən rəvayət edilir. Bu halda söz haldır və aid olduğu şəxs «عليهم» əvəzliyidir; məna «onlar qəzəbə uğramışlardan olmayanlar olaraq» deməkdir. Ubeyy ibn Kəbin qiraətində də belə oxunmuşdur ki, «nemət bəxş etdiklərinin» sözünə bağlanmış kimi anlaşılmasın. Hər iki qiraət ayənin mənasını aydınlaşdırır.

Surəni oxuyub qurtaranın ardınca «Amin» deməsi müstəhəbdir; namaz qılan üçün bu daha da təkidlidir. Allah Rəsulu buyurmuşdur: «İmam “Amin” deyəndə siz də “Amin” deyin. Kimin “Amin” deməsi mələklərin “Amin” deməsinə uyğun gələrsə, keçmiş günahları bağışlanar». Burada uyğunluğun zaman baxımından, duanın qəbul olunması baxımından, yaxud ixlas sifəti baxımından olması barədə müxtəlif izahlar verilmişdir.

əl-Bəğəvinin təfsiri

Uca Allahın «Bizi doğru yola yönəlt!» kəlamı barədə: «İhdina» “bizə yol göstər” deməkdir. Əli və Ubeyy ibn Kəb demişlər: «Bizi sabit et». Necə ki, bir yerdə dayanana «Mən qayıdanadək olduğun yerdə qal» deyilir. Möminlər hidayətdə olduqları halda bu duanı edirlər; burada məqsəd hidayətdə sabit qalmağı diləmək və hidayətin daha da artmasını istəməkdir.

Əhli-sünnənin görüşünə görə, Allahın lütfləri və hidayətləri tükənməzdir.

«صراط» sözü «سراط» şəklində də oxunmuşdur. Oveys bunu Yəqubdan rəvayət etmişdir və bu, sözün ilkin formasıdır. Bu yol «sirat» adlanır, çünki yolçuları udur [özündən keçirir]. ز ilə oxunuş da vardır; Həmzə isə ز-yə işmamə edərək oxumuşdur.

Bunların hamısı düzgün ləhcələrdir. Qiraət alimlərinin əksəriyyətinin üstün tutduğu oxunuş مصحفə uyğun olaraq ص hərfi ilədir.

«Doğru yol» barədə İbn Abbas və Cabir (Allah onların hər ikisindən razı olsun) demişlər: «Bu, İslamdır». Müqatil də belə demişdir. İbn Məsud (Allah ondan razı olsun) «Bu, Qurandır», — demişdir. Əlidən (Allah ondan razı olsun) mərfu olaraq belə rəvayət edilmişdir: «Doğru yol Allahın Kitabıdır».

Səid ibn Cübeyr «Cənnət yoludur», — demişdir. Səhl ibn Abdullah «Sünnə və camaatın yoludur», — demişdir. Bəkr ibn Abdullah əl-Məzəni «Allah Rəsulunun yoludur», — demişdir. Əbu əl-Aliyə və Həsən isə «Allah Rəsulu, onun ailəsi və iki səhabəsi», — demişlər. Dil baxımından bu söz aydın yol deməkdir.

«Nemət bəxş etdiyin kəslərin yolu» ifadəsi: yəni onları hidayətə və müvəffəqiyyətə nail etməklə nemətləndirdiyin kəslərin yolu. İkrimə demişdir: «Onları imanda sabitlik və istiqamətlə nemətləndirdin; onlar peyğəmbərlərdir». Başqa bir görüşə görə, Allahın imanda sabit etdiyi bütün kəslər — peyğəmbərlər və Allahın «Allahın nemət bəxş etdiyi peyğəmbərlərlə...» ayəsində zikr etdiyi möminlər — nəzərdə tutulur. İbn Abbas demişdir: «Onlar dinləri dəyişdirilməmişdən əvvəl Musa və İsanın qövmüdür».

Əbdürrəhman ibn Zeyd demişdir: «Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) və onunla birlikdə olanlar». Əbu əl-Aliyə demişdir: «Peyğəmbərin ailəsi, Əbu Bəkr və Ömər (Allah onların hər ikisindən razı olsun) və onun ailə üzvləri». Şəhr ibn Həvşəb demişdir: «Allah Rəsulunun səhabələri və onun ailəsi».

Həmzə «عليهم», «لديهم» və «إليهم» sözlərindəki əvəzliklərin ه hərfini dammə ilə oxumuşdur. Yəqub da sakin ي hərfindən sonra gələn ه hərfini təsniyə və cəm formalarında dammə ilə oxuyur; «onların əlləri və ayaqları» ifadəsi istisnadır. Digər qiraət alimləri bu əvəzlikləri kəsrə ilə oxuyurlar. Dammə ilə oxuyanlar sözü tək halda dammə ilə işlənən ilkin formasına qaytarırlar.

Kəsrə ilə oxuyanlar isə sakin ي hərfinə görə belə oxuyurlar; kəsrə ي hərfinin uyğunudur. İbn Kəsir və Əbu Cəfər vəsl zamanı cəm م hərfini, ardınca sakin gəlmədikdə, uzadaraq dammə ilə oxuyurlar; sakin gələrsə uzatmırlar. Nafe bu barədə seçim etmiş, Vərş isə həmzətül-qət hərfindən əvvəl م hərfini dammə ilə oxumuşdur. Ardınca vəsl həmzəsi gəldikdə, ه-dən əvvəl kəsrə və ya sakin ي varsa, Həmzə və Kəsai ه və م hərflərini dammə, Əbu Əmr isə hər ikisini kəsrə ilə oxuyur.

Yəqub da əvvəlki hərf kəsrə olduqda belə oxuyur. Digər qiraət alimləri isə ي hərfinə və ya əvvəlki hərfin kəsrəsinə görə ه-ni kəsrə, م-ni isə ilkin formasına uyğun olaraq dammə ilə oxuyurlar.

Uca Allahın «qəzəbə uğramışların» kəlamı: yəni qəzəbləndiyin kəslərin yolundan başqa bir yola. Qəzəb günahkarlardan intiqam almaq iradəsidir. Uca Allahın qəzəbi mömin günahkarlara deyil, kafirlərə yönəlir. «Azmışların» — hidayətdən azmışların yolu da deyil.

«Zəlalət»in ən şiddətlisi həlak olmaq və gözdən itməkdir. Su südün içində yox olub itdiyi zaman «su südün içində zəlalətə düşdü» deyilir.

Burada «غير» “yox” mənasındadır, «لا» da “başqa” mənasındadır. Buna görə də onları bir-birinə bağlamaq caizdir. Necə ki, «Filankəs yaxşılıq edən deyil, gözəl iş görən də deyil» deyilir. «غير» “başqa” mənasında işlənərsə, onun ardınca «لا» ilə bağlamaq olmaz.

Məsələn, «Məndə Abdullahdan başqa Zeyd də var» demək düzgün deyil. Ömər ibn əl-Xəttab (Allah ondan razı olsun) belə oxumuşdur: «Nemət bəxş etdiyin kəslərin yolu; qəzəbə uğramışların və azmışların yolu deyil».

Bəzi alimlər «qəzəbə uğramışlar»ın yəhudilər, «azmışlar»ın isə xristianlar olduğunu demişlər. Allah yəhudilər barədə «Allahın lənət etdiyi və qəzəbləndiyi kəslər» (əl-Maidə, 60), xristianlar barədə isə «Özlərindən əvvəl azmış bir tayfanın istəklərinə uymayın» (əl-Maidə, 77) buyurmuşdur. Səhl ibn Abdullah demişdir: «Bidətə uyanlar qəzəbə uğramışlar, sünnədən azanlar isə azmışlardır».

Fatihə surəsini bitirən qiraətçinin bir qədər fasilə verib «Amin» deməsi sünnədir. Bu söz yüngül m ilə oxunur. Ərəb dili alimlərinə görə, həm uzun, həm də qısa oxumaq olar. Mənası «Allahım, eşit və qəbul et!» deməkdir. İbn Abbas və Qətadə «Belə olsun», — demişlər.

Mücahid «Allahın adlarından biridir», — demişdir. Başqa bir görüşə görə, dua üçün möhürdür; bir görüşə görə isə Allahın qullarına vurduğu möhürdür və kitabı korlanmaqdan, içindəkilərin üzə çıxmasından qoruyan möhür kimi onları bəlalardan qoruyur.

İmam Əbu Əli əl-Hüseyn ibn Məhəmməd əl-Qazi və Əbu Həmid Əhməd ibn Abdullah əs-Salihi bizə xəbər verdilər. Onlar Əbu Bəkr Əhməd ibn Həsən əl-Hayridən, o Əbu Əli Məhəmməd ibn Əhməd ibn Məhəmməd ibn Məqildən, o Məhəmməd ibn Yəhyadan, o Əbdürrəzzaqdan, o Məəmərdən, o Zühridən, o İbn əl-Müseyyibdən, o da Əbu Hüreyrədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi ki, Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: «İmam “qəzəbə uğramışların və azmışların” dedikdə, siz “Amin” deyin. Həqiqətən, mələklər “Amin” deyirlər, imam da “Amin” deyir.

Kimin “Amin” deməsi mələklərin “Amin” deməsinə uyğun gələrsə, onun keçmiş günahları bağışlanar». (ən-Nisa, 69; əl-Mumtəhənə, 12; əl-Maidə, 60, 77). Hədis səhihdir.