সৰল পথৰ হিদায়ত

শ্বেইখ আব্দুৰৰহমান আছ-ছাআদীৰ তাফছিৰ

তাৰ পিছত সৰ্বশক্তিমান আল্লাহে কৈছে: “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া।” অৰ্থাৎ, আমাক সেই পথ দেখুৱাই দিয়া, তাৰ দিশ নিৰ্দেশ কৰা আৰু সেই পথত চলাৰ তাওফীক দিয়া। সেয়া হৈছে স্পষ্ট পথ, যি আল্লাহৰ ওচৰলৈ আৰু তেওঁৰ জান্নাতলৈ লৈ যায়। ই হৈছে সত্যক জনা আৰু সেই অনুসৰি আমল কৰা।

গতিকে আমাক সেই পথলৈ হিদায়ত দিয়া আৰু সেই পথত চলি থাকিবলৈও হিদায়ত দিয়া। পথলৈ হিদায়ত দিয়াৰ অৰ্থ হৈছে ইছলামৰ ধৰ্মক দৃঢ়ভাৱে আঁকোৱালি লোৱা আৰু ইয়াৰ বাহিৰে আন সকলো ধৰ্ম ত্যাগ কৰা। আনহাতে, সেই পথত হিদায়ত দিয়াৰ অৰ্থ হৈছে ধৰ্মৰ সকলো শাখা-প্ৰশাখাৰ বিষয়ে জ্ঞান আৰু আমল—উভয় ক্ষেত্ৰতে হিদায়ত দিয়া। এই দুআ বান্দাৰ বাবে আটাইতকৈ ব্যাপক আৰু উপকাৰী দুআসমূহৰ অন্যতম।

সেইবাবেই মানুহে নিজৰ নামাজৰ প্ৰতিটো ৰাকআতত আল্লাহৰ ওচৰত এই দুআ কৰাটো কৰ্তব্য; কিয়নো তাৰ বাবে ইয়াৰ প্ৰয়োজন অতি গভীৰ।

এই সৰল পথ হৈছে: “তেওঁলোকৰ পথ, যিসকলৰ ওপৰত তুমি অনুগ্ৰহ কৰিছা”—অৰ্থাৎ নবীসকল, ছিদ্দীকসকল, শ্বহীদসকল আৰু সৎকৰ্মশীলসকলৰ পথ। “তেওঁলোকৰ পথ নহয়, যিসকলৰ ওপৰত তোমাৰ ক্ৰোধ আপতিত হৈছে”—যিসকলে সত্য জানিও তাক ত্যাগ কৰিছে, যেনে ইহুদীসকল আৰু তেওঁলোকৰ দৰে লোক। আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰ পথো নহয়—যিসকলে অজ্ঞানতা আৰু ভ্ৰান্তিৰ কাৰণে সত্য ত্যাগ কৰিছে, যেনে খ্ৰীষ্টানসকল আৰু তেওঁলোকৰ দৰে লোক।

এই ছুৰা সংক্ষিপ্ত হ’লেও ইয়াত কোৰআনৰ আন কোনো ছুৰাত নথকা বিষয়সমূহ সন্নিৱিষ্ট হৈছে। ইয়াত তাওহীদৰ তিনিওটা প্ৰকাৰ আছে: ৰুবুবিয়্যতৰ তাওহীদ “সকলো সৃষ্টিৰ প্ৰতিপালক” কথাষাৰৰ পৰা বুজা যায়; উলুহিয়্যতৰ তাওহীদ, অৰ্থাৎ ইবাদত কেৱল আল্লাহৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট কৰা, “আল্লাহ” শব্দ আৰু “আমি কেৱল তোমাৰেই ইবাদত কৰোঁ” কথাষাৰৰ পৰা বুজা যায়; আৰু নাম-গুণৰ তাওহীদ, অৰ্থাৎ আল্লাহৰ বাবে পূৰ্ণতাৰ গুণসমূহ সাব্যস্ত কৰা—যিবোৰ তেওঁ নিজে নিজৰ বাবে সাব্যস্ত কৰিছে আৰু তেওঁৰ ৰাছুলেও তেওঁৰ বাবে সাব্যস্ত কৰিছে; কোনো অস্বীকাৰ, সাদৃশ্য স্থাপন বা তুলনা নকৰাকৈ। আগতে উল্লেখ কৰাৰ দৰে “সকলো প্ৰশংসা” কথাষাৰে ইয়াৰ প্ৰমাণ দিয়ে।

ইয়াত “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া” কথাষাৰত নবুওৱতৰ প্ৰমাণো আছে; কিয়নো ৰিছালত অবিহনে এইটো সম্ভৱ নহয়। “প্ৰতিফলৰ দিনৰ অধিকাৰী” কথাষাৰত আমলৰ প্ৰতিদানৰ প্ৰমাণ আছে, আৰু সেই প্ৰতিদান ন্যায়ৰ ভিত্তিত হ’ব; কিয়নো ‘দ্বীন’ৰ অৰ্থ হৈছে ন্যায়সংগত প্ৰতিদান। ইয়াত তাকদীৰৰ প্ৰমাণো আছে আৰু বান্দাই প্ৰকৃত অৰ্থতেই নিজৰ কৰ্ম সম্পাদন কৰে বুলি সাব্যস্ত কৰা হৈছে—কদৰীয়া আৰু জবৰীয়াসকলৰ মতৰ বিপৰীতে। বৰং “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া” কথাষাৰত সকলো বিদআতী দলৰ খণ্ডনো আছে; কিয়নো ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে সত্য জনা আৰু সেই অনুসৰি আমল কৰা, অথচ প্ৰতিজন বিদআতী ইয়াৰ বিৰোধী।

“আমি কেৱল তোমাৰেই ইবাদত কৰোঁ আৰু কেৱল তোমাৰেই সহায় বিচাৰোঁ” কথাষাৰত আল্লাহৰ বাবে ইবাদত আৰু সহায় প্ৰাৰ্থনা—উভয় ক্ষেত্ৰতে দ্বীনক একনিষ্ঠ কৰাৰ কথা আছে। সকলো প্ৰশংসা আল্লাহৰ বাবে, যিজন সকলো সৃষ্টিৰ প্ৰতিপালক।

ইমাম ইবন কছীৰৰ তাফছিৰ

“আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া”—অধিকাংশ পাঠকে ইয়াত ص (ছাদ) আখৰেৰে পঢ়িছে। কোনোবাই س (ছীন) আখৰেৰে “السراط” আৰু কোনোবাই ز (জাই) আখৰৰ উচ্চাৰণৰ সৈতে পঢ়িছে। আল-ফাৰ্ৰাই কৈছে: এয়া বনি উজৰা, বালকাইন আৰু বনি কালব গোত্ৰৰ ভাষা।

যিহেতু ইয়াৰ আগতে প্ৰাৰ্থনাৰ বিষয়বস্তু—পৱিত্ৰ আৰু মহান আল্লাহৰ প্ৰশংসা—উল্লেখ কৰা হৈছে, সেয়ে তাৰ পিছত প্ৰাৰ্থনা কৰাটো যথাযথ হৈছে। যেনে আল্লাহে কৈছে: “ইয়াৰ আধা মোৰ বাবে আৰু আধা মোৰ বান্দাৰ বাবে; আৰু মোৰ বান্দাই যি বিচাৰিছে, সেয়া তাৰ বাবে।” প্ৰাৰ্থনা কৰা ব্যক্তিৰ বাবে এয়াই আটাইতকৈ উত্তম অৱস্থা: প্ৰথমে যাৰ ওচৰত বিচৰা হৈছে তেওঁৰ প্ৰশংসা কৰা, তাৰ পিছত নিজৰ প্ৰয়োজন জনোৱা। কিয়নো ইয়াৰ ফলত প্ৰয়োজন পূৰণ আৰু প্ৰাৰ্থনাৰ উত্তৰ পোৱাৰ সম্ভাৱনা অধিক হয়।

সেইবাবেই আল্লাহে তেওঁৰ বান্দাসকলক এই পদ্ধতিৰ পথ দেখুৱাইছে; কাৰণ এয়াই আটাইতকৈ উত্তম পন্থা। কেতিয়াবা প্ৰাৰ্থনাকাৰীয়ে নিজৰ অৱস্থা আৰু প্ৰয়োজনৰ কথা জনাইও প্ৰাৰ্থনা কৰে; যেনে মূছা (আঃ)-এ কৈছিল: “হে মোৰ প্ৰতিপালক! তুমি মোৰ প্ৰতি যি কল্যাণ অৱতীৰ্ণ কৰা, মই তাৰ মুখাপেক্ষী।” (আল-কাছাছ, ২৮:২৪) কেতিয়াবা প্ৰাৰ্থনাৰ আগতে প্ৰাৰ্থনাৰ বিষয়বস্তুৰ গুণ-বৰ্ণনাও থাকে; যেনে যুন-নূন (আঃ)-ৰ দুআ: “তুমিৰ বাহিৰে আন কোনো উপাস্য নাই।

তুমি পৱিত্ৰ-মহান; নিশ্চয় মই অন্যায়কাৰীসকলৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিলোঁ।” (আল-আম্বিয়া, ২১:৮৭) আৰু কেতিয়াবা কেৱল প্ৰাৰ্থনাৰ বিষয়বস্তুৰ প্ৰশংসাৰ দ্বাৰাই প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। কবিয়ে কৈছে:

“মোৰ প্ৰয়োজনৰ কথা কওঁ নে? তোমাৰ লাজ-সংযমেই মোৰ বাবে যথেষ্ট; তোমাৰ স্বভাৱেই হৈছে লাজ-সংযম। কোনো ব্যক্তিয়ে এদিন তোমাৰ প্ৰশংসা কৰিলে, সেই প্ৰশংসাই তেওঁৰ প্ৰয়োজন প্ৰকাশ কৰাটো যথেষ্ট কৰি তোলে।”

ইয়াত হিদায়তৰ অৰ্থ হৈছে পথ দেখুওৱা আৰু তাওফীক দিয়া। এই ঠাইত হিদায়ত শব্দটো পোনপটীয়াকৈ কৰ্মৰ আগত ব্যৱহৃত হৈছে—“আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া”—আৰু ইয়াৰ অৰ্থত “আমাৰ অন্তৰত এই কথা প্ৰেৰণ কৰা”, “আমাক তাওফীক দিয়া”, “আমাক দান কৰা” বা “আমাক প্ৰদান কৰা” অন্তৰ্ভুক্ত। “আৰু তেওঁ তাক দুয়োটা পথ দেখুৱাই দিলে” (আল-বালাদ, ৯০:১০)—অৰ্থাৎ তেওঁক ভাল আৰু বেয়া স্পষ্ট কৰি দিলে। কেতিয়াবা হিদায়ত শব্দৰ পিছত إلى ব্যৱহৃত হয়; যেনে: “তেওঁ তাক মনোনীত কৰিলে আৰু সৰল পথলৈ হিদায়ত দিলে” (আন-নাহল, ১৬:১২১); “তেওঁলোকক জাহান্নামৰ পথলৈ লৈ যোৱা” (আছ-ছাফ্ফাত, ৩৭:২৩)।

ইয়াত অৰ্থ হৈছে পথ দেখুওৱা আৰু দিশ নিৰ্দেশ কৰা। আল্লাহৰ এই বাণীতো একে অৰ্থ: “নিশ্চয় তুমি সৰল পথলৈ পথ দেখুৱাইছা” (আশ-শ্বূৰা, ৪২:৫২)। কেতিয়াবা হিদায়ত শব্দৰ পিছত ل ব্যৱহৃত হয়; যেনে জান্নাতবাসীসকলৰ কথা: “সকলো প্ৰশংসা আল্লাহৰ বাবে, যিজনে আমাক ইয়ালৈ পথ দেখুৱালে” (আল-আ‘ৰাফ, ৭:৪৩)—অৰ্থাৎ তেওঁ আমাক ইয়াৰ বাবে তাওফীক দিলে আৰু ইয়াৰ যোগ্য কৰিলে।

সৰল পথৰ বিষয়ে ইমাম আবু জা‘ফৰ ইবন জাৰীৰে কৈছে: তাফছীৰৰ পণ্ডিতসকলৰ মাজত এই কথাত ঐকমত্য আছে যে সৰল পথ হৈছে এনে স্পষ্ট পথ, য’ত কোনো বেঁকা ভাব নাই। সকলো আৰবী ভাষাতো ইয়াৰ অৰ্থ একেই। জাৰীৰ ইবন আতিয়্যা আল-খাতফীয়ে কৈছে:

“আমীৰুল মুমিনীন সৰল পথত আছে, যেতিয়া পানীৰ উৎসসমূহ বেঁকা হয়।”

ইবন জাৰীৰে কৈছে: ইয়াৰ সমৰ্থনত বহু প্ৰমাণ আছে, যিবোৰৰ সংখ্যা নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰি। তাৰ পিছত আৰবসকলে ‘সিৰাত’ শব্দটো ৰূপক অৰ্থত এনে কথা আৰু কৰ্মৰ ক্ষেত্ৰতো ব্যৱহাৰ কৰে, যাক পোন বা বেঁকা বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়; পোন কথাক পোন আৰু বেঁকা কথাক বেঁকা বুলি বৰ্ণনা কৰে।

সৰল পথৰ ব্যাখ্যাত পূৰ্বসূৰী আৰু পৰৱৰ্তী মুফাছছিৰসকলৰ বক্তব্যৰ শব্দ বেলেগ বেলেগ হ’লেও, সেই সকলোৰে মূল অৰ্থ একেটাই—আল্লাহ আৰু তেওঁৰ ৰাছুলৰ অনুসৰণ কৰা। কোনো কোনো বৰ্ণনাত ইয়াক আল্লাহৰ কিতাপ বুলি কোৱা হৈছে। ইবন আবি হাতিমে কৈছে: আল-হাছান ইবন আৰাফাই আমাক বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁ কৈছে: ইয়াহয়া ইবন ইয়ামানে মোক বৰ্ণনা কৰিছে, হামজা আয-যাইয়াতৰ পৰা, তেওঁ ছা‘দৰ পৰা—তেওঁ আবুল মুখতাৰ আত্ব-ত্বাঈ—আল-হাৰিছ আল-আ‘ৱাৰৰ ভতিজাৰ পৰা, তেওঁ আল-হাৰিছ আল-আ‘ৱাৰৰ পৰা, তেওঁ আলী ইবন আবি তালিব (ৰাঃ)-ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-এ কৈছে: “সৰল পথ হৈছে আল্লাহৰ কিতাপ।” ইবন জাৰীৰেও হামজা ইবন হাবীব আয-যাইয়াতৰ সনদেৰে এই বৰ্ণনা কৰিছে।

ইমাম আহমদ আৰু তিৰমিযীয়েও আল-হাৰিছ আল-আ‘ৱাৰৰ পৰা, আলীৰ মাধ্যমেৰে মাৰফূ‘ ৰূপত বৰ্ণনা কৰিছে: “সেয়া হৈছে আল্লাহৰ দৃঢ় ৰছী, প্ৰজ্ঞাপূৰ্ণ উপদেশ আৰু সৰল পথ।” এই বৰ্ণনাটো আলীৰ পৰা মওকূফ ৰূপতো বৰ্ণিত হৈছে, আৰু আল্লাহেই অধিক জানে—সেয়াই অধিক সঠিক যেন লাগে।

ছাওৰীয়ে মানছূৰৰ পৰা, তেওঁ আবু ৱাইলৰ পৰা আৰু তেওঁ আব্দুল্লাহৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: “সৰল পথ হৈছে আল্লাহৰ কিতাপ।” আন এষাৰ মত অনুসৰি, সেয়া হৈছে ইছলাম। আদ-দাহহাকে ইবন আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: জিব্ৰীলে মুহাম্মদ (আঃ)-ক কৈছিল: “হে মুহাম্মদ, কওক: ‘আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া।’” অৰ্থাৎ আমাক সঠিক পথ দেখুৱাই দিয়া—সেয়া হৈছে আল্লাহৰ ধৰ্ম, য’ত কোনো বেঁকা ভাব নাই।

মাইমূন ইবন মিহৰানে ইবন আব্বাছৰ পৰা “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া”ৰ ব্যাখ্যাত কৈছে: “সেয়া হৈছে ইছলাম।” ইছমাঈল ইবন আব্দুৰ-ৰহমান আছ-ছুদ্দী আল-কবীৰে আবু মালিক আৰু আবু ছালিহৰ পৰা, তেওঁলোকে ইবন আব্বাছৰ পৰা; মুৰ্ৰা আল-হামদানীয়ে ইবন মাছঊদৰ পৰা; আৰু নবী (ছাঃ)-ৰ কেইজনমান ছাহাবীৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁলোকে কৈছিল: “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া”—অৰ্থাৎ ইছলাম। আব্দুল্লাহ ইবন মুহাম্মদ ইবন উকাইলে জাবিৰৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া” মানে ইছলাম; তেওঁ কৈছিল, “ই আকাশ আৰু পৃথিৱীৰ মাজৰ ঠাইতকৈও বহল।” ইবন আল-হানাফিয়াই এই আয়াতৰ বিষয়ে কৈছে: “সেয়া আল্লাহৰ ধৰ্ম, যাৰ বাহিৰে আন কোনো ধৰ্ম তেওঁ বান্দাসকলৰ পৰা গ্ৰহণ নকৰে।”

আব্দুৰ-ৰহমান ইবন যায়দ ইবন আছলামেও কৈছে: “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া” মানে ইছলাম।

ইমাম আহমদে নিজৰ মুছনাদত বৰ্ণনা কৰা হাদীছটোতো এই বিষয়ৰ উল্লেখ আছে। তেওঁ কৈছে: আল-হাছান ইবন ছাওৱাৰ আবুল-আলা আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁ কৈছে: লাইছ—অৰ্থাৎ ইবন ছা‘দে—আমাক বৰ্ণনা কৰিছে, মুআৱিয়া ইবন ছালিহৰ পৰা। আব্দুৰ-ৰহমান ইবন জুবাইৰ ইবন নুফাইৰে তেওঁৰ পিতৃৰ পৰা, তেওঁ আন-নাৱাছ ইবন ছিম‘আনৰ পৰা আৰু তেওঁ ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ কৈছে: “আল্লাহে এটা উপমা দিছে: সৰল পথৰ দুয়োকাষে দুখন দেৱাল আছে; সেই দেৱালত বহুতো খোলা দুৱাৰ আছে, আৰু দুৱাৰবোৰত পৰ্দা ওলমি আছে।

পথৰ মুখত এজন আহ্বানকাৰীয়ে কয়: ‘হে মানুহসকল, সকলোৱে পথত প্ৰৱেশ কৰা, বেঁকা নহ’বা।’ পথৰ ওপৰৰ পৰা আন এজন আহ্বানকাৰীয়ে আহ্বান কৰে। যেতিয়া কোনো মানুহে সেই দুৱাৰবোৰৰ এখন খুলিবলৈ বিচাৰে, তেতিয়া তেওঁ কয়: ‘ধিক তোমাৰ! সেইখন নুখুলিবা; কিয়নো খুলিলে তুমি তাত সোমাই পৰিবা।’

সেই সৰল পথ হৈছে ইছলাম; দুখন দেৱাল হৈছে আল্লাহৰ নিৰ্ধাৰিত সীমাসমূহ; খোলা দুৱাৰবোৰ হৈছে আল্লাহে নিষিদ্ধ কৰা বিষয়সমূহ; পথৰ মুখত থকা আহ্বানকাৰী হৈছে আল্লাহৰ কিতাপ; আৰু পথৰ ওপৰৰ পৰা আহ্বান কৰাজন হৈছে প্ৰতিজন মুছলমানৰ অন্তৰত থকা আল্লাহৰ উপদেশদাতা।” ইবন আবি হাতিম আৰু ইবন জাৰীৰেও লাইছ ইবন ছা‘দৰ সনদেৰে এই হাদীছ বৰ্ণনা কৰিছে। তিৰমিযী আৰু নাছাঈয়ে আলী ইবন হাজৰৰ পৰা, তেওঁ বাকি্যাৰ পৰা, তেওঁ বুজাইৰ ইবন ছা‘দৰ পৰা, তেওঁ খালিদ ইবন মাদআনৰ পৰা, তেওঁ জুবাইৰ ইবন নুফাইৰৰ পৰা আৰু তেওঁ আন-নাৱাছ ইবন ছিম‘আনৰ পৰা এই হাদীছ বৰ্ণনা কৰিছে। ইয়াৰ সনদ সহীহ, আৰু আল্লাহেই অধিক জানে।

মুজাহিদে “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া”ৰ ব্যাখ্যাত কৈছে: “সত্য।” এই ব্যাখ্যাই আগৰ ব্যাখ্যাসমূহক সামৰি লয়; এইবোৰৰ মাজত কোনো বিৰোধ নাই। আবু নাদৰ হাশিম ইবন আল-কাশিমৰ হাদীছৰ পৰা ইবন আবি হাতিম আৰু ইবন জাৰীৰে বৰ্ণনা কৰিছে: হামজা ইবন আল-মুগীৰাই আমাক বৰ্ণনা কৰিছে, আছিম আল-আহৱালৰ পৰা, তেওঁ আবু আলিয়া‌ৰ পৰা। “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া”ৰ ব্যাখ্যাত আবু আলিয়াই কৈছে: “সেয়া হৈছে নবী (ছাঃ) আৰু তেওঁৰ পিছত তেওঁৰ দুজন সংগী।”

আছিমে কৈছে: আমি এই কথা আল-হাছানক জনালোঁ। তেওঁ ক’লে: “আবু আলিয়াই সঁচা কৈছে আৰু সৎ পৰামৰ্শ দিছে।” এই সকলোবোৰ ব্যাখ্যাই শুদ্ধ আৰু পৰস্পৰ সম্পৰ্কিত। কিয়নো যিজনে নবী (ছাঃ)-ৰ অনুসৰণ কৰে আৰু তেওঁৰ পিছত অহা আবু বকৰ আৰু উমৰ (ৰাঃ)-ৰ আদৰ্শ মানি চলে, তেওঁ সত্যৰ অনুসৰণ কৰিছে; সত্যৰ অনুসৰণ কৰা ব্যক্তিয়ে ইছলামৰ অনুসৰণ কৰিছে; আৰু ইছলামৰ অনুসৰণ কৰা ব্যক্তিয়ে কোৰআনৰ অনুসৰণ কৰিছে—সেয়া আল্লাহৰ কিতাপ, তেওঁৰ দৃঢ় ৰছী আৰু তেওঁৰ সৰল পথ।

এইবোৰৰ প্ৰতিটোৱেই শুদ্ধ আৰু এটাই আনটোক সমৰ্থন কৰে। সকলো প্ৰশংসা আল্লাহৰ বাবে।

তাবাৰানীয়ে মুহাম্মদ ইবন আল-ফাদল আছ-ছাকতীৰ পৰা, তেওঁ ইব্ৰাহীম ইবন মাহদী আল-মিছীছীৰ পৰা, তেওঁ ইয়াহয়া ইবন যকাৰিয়া ইবন আবি যায়িদাৰ পৰা, তেওঁ আল-আ‘মাশৰ পৰা, তেওঁ আবু ৱাইলৰ পৰা আৰু তেওঁ আব্দুল্লাহৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: “সৰল পথ হৈছে সেই পথ, যি পথত ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-এ আমাক এৰি গৈছে।”

এই কাৰণেই ইমাম আবু জা‘ফৰ ইবন জাৰীৰে কৈছে—আল্লাহে তেওঁৰ প্ৰতি দয়া কৰক—এই আয়াতৰ অধিক উপযুক্ত ব্যাখ্যা মোৰ মতে এয়াই: “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া”ৰ অৰ্থ হৈছে, তোমাৰ যি কথাত আৰু কৰ্মত সন্তুষ্টি আছে আৰু যি কথাত আৰু কৰ্মত তুমি তোমাৰ অনুগ্ৰহপ্ৰাপ্ত বান্দাসকলক—নবীসকল, ছিদ্দীকসকল, শ্বহীদসকল আৰু সৎকৰ্মশীলসকলক—তাওফীক দিছা, সেইবোৰত দৃঢ় হৈ থাকিবলৈ আমাক তাওফীক দিয়া। সেয়াই সৰল পথ।

কিয়নো আল্লাহে যিসকলক অনুগ্ৰহ কৰিছে, তেওঁলোকক যি বিষয়ত তাওফীক দিছে তাত তাওফীক পোৱা ব্যক্তিয়ে ইছলামৰ তাওফীক পায়, ৰাছুলসকলক সত্য বুলি মানে, কিতাপক দৃঢ়ভাৱে ধৰে, আল্লাহে আদেশ কৰা কাম কৰে, নিষেধ কৰা কামৰ পৰা বিৰত থাকে আৰু নবী (ছাঃ), ন্যায়পৰায়ণ খলীফা চাৰিজন তথা সকলো সৎ বান্দাৰ পথ অনুসৰণ কৰে। এই সকলোবোৰেই সৰল পথৰ অন্তৰ্ভুক্ত।

কোনোবাই সুধিব পাৰে: মুমিনে যেতিয়া ইতিমধ্যে হিদায়তপ্ৰাপ্ত, তেতিয়া প্ৰতিটো সময়ত—নামাজৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত—হিদায়ত কিয় বিচাৰে? এইটো জানো ইতিমধ্যে লাভ কৰা বস্তু পুনৰ বিচৰাৰ দৰে নহয়? উত্তৰ হৈছে: নহয়। বান্দাক যদি ৰাতি-দিনে আল্লাহৰ ওচৰত হিদায়ত বিচৰাৰ প্ৰয়োজন নাথাকিলহেঁতেন, তেন্তে আল্লাহে তেওঁক এই দুআৰ নিৰ্দেশ নিদিলেহেঁতেন।

বান্দাই প্ৰতিটো মুহূৰ্তত আৰু প্ৰতিটো অৱস্থাতে আল্লাহৰ মুখাপেক্ষী—যাতে তেওঁ হিদায়তত অটল থাকে, তাত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়, অন্তৰ্দৃষ্টি লাভ কৰে, হিদায়তত বৃদ্ধি পায় আৰু তাৰ ওপৰত অবিচল থাকে। আল্লাহে যি ইচ্ছা কৰে তাৰ বাহিৰে বান্দাই নিজৰ বাবে উপকাৰ বা অপকাৰৰ মালিক নহয়। সেইবাবে আল্লাহে বান্দাক শিকাইছে যে তেওঁ যেন প্ৰতিটো সময়তে তেওঁৰ সহায়, দৃঢ়তা আৰু তাওফীক বিচাৰে।

সৌভাগ্যৱান হৈছে সেইজন, যাক আল্লাহে তেওঁৰ ওচৰত এই প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ তাওফীক দিয়ে; কিয়নো আল্লাহে প্ৰাৰ্থনাকাৰীয়ে তেওঁক মাতিলে তাৰ প্ৰাৰ্থনাৰ উত্তৰ দিয়াৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে—বিশেষকৈ ৰাতি-দিনৰ প্ৰতিটো সময়তে তেওঁৰ মুখাপেক্ষী, অসহায় আৰু অভাৱগ্ৰস্ত ব্যক্তিৰ প্ৰাৰ্থনাৰ। আল্লাহে কৈছে: “হে ঈমান্দাৰসকল! আল্লাহ, তেওঁৰ ৰাছুল, তেওঁৰ ৰাছুলৰ ওপৰত অৱতীৰ্ণ কৰা কিতাপ আৰু ইয়াৰ আগতে অৱতীৰ্ণ কৰা কিতাপৰ প্ৰতি ঈমান আনক...” (আন-নিছা, ৪:১৩৬) আল্লাহে ইতিমধ্যে ঈমান অনা লোকসকলকো ঈমান আনিবলৈ আদেশ কৰিছে।

ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ইতিমধ্যে থকা কথাক পুনৰ লাভ কৰা; বৰং ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ঈমানত দৃঢ়তা আৰু স্থায়িত্ব, আৰু ইয়াৰ সহায়ক আমলসমূহ অব্যাহত ৰখা। আল্লাহেই অধিক জানে।

আল্লাহে তেওঁৰ মুমিন বান্দাসকলক এইদৰে ক’বলৈও আদেশ কৰিছে: “হে আমাৰ প্ৰতিপালক! তুমি আমাক হিদায়ত দিয়াৰ পিছত আমাৰ অন্তৰসমূহক বক্ৰ নকৰিবা আৰু তোমাৰ ওচৰৰ পৰা আমাক ৰহমত দান কৰা। নিশ্চয় তুমি মহাদাতা।” (আলে-ইমৰান, ৩:৮) আবু বকৰ (ৰাঃ)-এ মাগৰিবৰ নামাজৰ তৃতীয় ৰাকআতত ফাতিহাৰ পিছত মনে মনে এই আয়াত পঢ়িছিল।

গতিকে “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া”ৰ অৰ্থ হৈছে: আমাক সেই পথত অবিচল ৰাখা আৰু তাৰ পৰা আন কোনো পথলৈ আঁতৰাই নিদিবা।

“আমাক”—এই বহুবচন ৰূপটোৰে আল্লাহে তেওঁৰ মুমিন বান্দাসকলক নিজৰ ভাইসকলৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ শিকাইছে। “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া”ৰ পৰা শেষলৈকে পাঠ কৰিলে আল্লাহে কয়: “এয়া মোৰ বান্দাৰ বাবে, আৰু মোৰ বান্দাৰ বাবে আছে তেওঁ যি বিচাৰিছে।” এই বিষয়ে আগতে হাদীছ উল্লেখ কৰা হৈছে।

“তেওঁলোকৰ পথ, যিসকলৰ ওপৰত তুমি অনুগ্ৰহ কৰিছা”—এই কথাষাৰে সৰল পথৰ ব্যাখ্যা কৰিছে। ব্যাকৰণবিদসকলৰ মতে ই প্ৰথম বাক্যাংশৰ পৰিবৰ্তে ব্যৱহৃত বিশেষ্য; ইয়াক বিৱৰণসূচক সংযোজন বুলিও ক’ব পাৰি। আল্লাহেই অধিক জানে। “যিসকলৰ ওপৰত তুমি অনুগ্ৰহ কৰিছা” বুলি কোৱা লোকসকলৰ বিষয়ে ছুৰা আন-নিছাত উল্লেখ আছে: “যিসকলে আল্লাহ আৰু ৰাছুলৰ আনুগত্য কৰে, তেওঁলোক সেইসকল লোকৰ সংগী হ’ব, যিসকলৰ ওপৰত আল্লাহে অনুগ্ৰহ কৰিছে—নবীসকল, ছিদ্দীকসকল, শ্বহীদসকল আৰু সৎকৰ্মশীলসকল।

তেওঁলোক কিমান উত্তম সংগী! এয়া আল্লাহৰ অনুগ্ৰহ, আৰু হিচাপ ল’বলৈ আল্লাহেই যথেষ্ট।” (আন-নিছা, ৪:৬৯–৭০)

আদ-দাহহাকে ইবন আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: “তেওঁলোকৰ পথ, যিসকলৰ ওপৰত তুমি অনুগ্ৰহ কৰিছা”—অৰ্থাৎ তোমাৰ আনুগত্য আৰু ইবাদতৰ দ্বাৰা অনুগ্ৰহপ্ৰাপ্ত তোমাৰ ফিৰিস্তাসকল, নবীসকল, ছিদ্দীকসকল, শ্বহীদসকল আৰু সৎকৰ্মশীলসকল। ইয়াৰ দৃষ্টান্ত হৈছে আমাৰ প্ৰতিপালকৰ এই বাণী: “যিসকলে আল্লাহ আৰু ৰাছুলৰ আনুগত্য কৰে, তেওঁলোক সেইসকল লোকৰ সংগী হ’ব, যিসকলৰ ওপৰত আল্লাহে অনুগ্ৰহ কৰিছে...” (আন-নিছা, ৪:৬৯) আবু জা‘ফৰে আৰ-ৰাবী ইবন আনাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: “তেওঁলোক হৈছে নবীসকল।” ইবন জুৰাইজে ইবন আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: “তেওঁলোক হৈছে মুমিনসকল।”

মুজাহিদেও একেই কথা কৈছে। ৱাকী‘ৰ মতে, তেওঁলোক হৈছে মুছলমানসকল। আব্দুৰ-ৰহমান ইবন যায়দ ইবন আছলামৰ মতে, তেওঁলোক হৈছে নবী (ছাঃ) আৰু তেওঁৰ সংগীসকল। ইবন আব্বাছৰ পৰা আগতে উল্লেখ কৰা ব্যাখ্যাটোৱেই অধিক ব্যাপক, আৰু আল্লাহেই অধিক জানে।

আল্লাহৰ বাণী “তেওঁলোকৰ পথ নহয়, যিসকলৰ ওপৰত তোমাৰ ক্ৰোধ আপতিত হৈছে আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়”ৰ অৰ্থ হৈছে: আমাক সেই সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া—যিসকলৰ গুণ আৰু অৱস্থা আগতে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যিসকল হিদায়তপ্ৰাপ্ত, সঠিক পথত প্ৰতিষ্ঠিত, আল্লাহ আৰু তেওঁৰ ৰাছুলৰ আজ্ঞাকাৰী, তেওঁৰ আদেশ পালনকাৰী আৰু তেওঁৰ নিষেধাজ্ঞা তথা সতৰ্কবাণীসমূহৰ পৰা বিৰত থাকে। আমাক ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ পথত নিনিবা—যিসকলৰ ইচ্ছা-সংকল্প নষ্ট হৈছিল, তেওঁলোকে সত্য জানিছিল, তথাপি তাৰ পৰা আঁতৰি গৈছিল। আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰ পথতো নিনিবা—যিসকলৰ জ্ঞান নাছিল আৰু পথভ্ৰষ্টতাত ঘূৰি ফুৰিছিল; তেওঁলোকে সত্যৰ পথ বিচাৰি পোৱা নাছিল।

ইয়াত “নহয়”ৰ সৈতে “لا” ব্যৱহাৰ কৰি কথাটো জোৰ দি কোৱা হৈছে, যাতে বুজা যায় যে দুটা ভ্ৰান্ত পথ আছে—ইহুদী আৰু খ্ৰীষ্টানসকলৰ পথ। কোনো কোনো ব্যাকৰণবিদে কৈছে যে ইয়াত “غير” ব্যতিক্ৰমবাচক, আৰু তেনেহ’লে ই বিচ্ছিন্ন ব্যতিক্ৰম হ’ব; কাৰণ তেওঁলোক অনুগ্ৰহপ্ৰাপ্তসকলৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। কিন্তু আমি যি ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছোঁ, সেয়াই অধিক উপযুক্ত। কবিয়ে কৈছে: “তুমি যেন বনি আকীশৰ উটৰ মাজৰ এটা উট, যাৰ ভৰিৰ ওচৰত চামৰাৰ পানীৰ পাত্ৰ ঝনঝন কৰে।”

অৰ্থাৎ, “তুমি যেন বনি আকীশৰ উটসমূহৰ মাজৰ এটা উট”—ইয়াত বিশেষ্যটো বাদ দি তাৰ বিশেষণটোৰে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰা হৈছে। একেদৰে “ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ নহয়”ৰ অৰ্থ হৈছে “ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ পথ নহয়”; বাক্যৰ প্ৰসংগই পথৰ উল্লেখ বুজাই দিয়াৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত বিশেষ্যটো নকৈ তাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত শব্দটোহে উল্লেখ কৰা হৈছে। তাৰ আগৰ কথা হৈছে: “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া—তেওঁলোকৰ পথ, যিসকলৰ ওপৰত তুমি অনুগ্ৰহ কৰিছা।”

কিছুমানে দাবী কৰিছে যে “আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়” বাক্যাংশত “لا” অতিৰিক্ত, আৰু তেওঁলোকৰ মতে বাক্যটোৰ অৰ্থ হ’ব: “ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকল আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰ পথ নহয়।” তেওঁলোকে আল-আজ্জাজৰ এই কবিতাৰ শাৰীটো প্ৰমাণ হিচাপে দিছে: “এটা গহ্বৰহীন কুঁৱাত তেওঁ ৰাতি যাত্ৰা কৰিলে, অথচ সি নাজানিলে”—অৰ্থাৎ, “এটা গহ্বৰযুক্ত কুঁৱাত।” কিন্তু আমি আগতে দিয়া ব্যাখ্যাই শুদ্ধ। সেইবাবেই আবু উবাইদ আল-কাশিম ইবন ছাল্লামে তেওঁৰ ‘ফাদাইলুল-কোৰআন’ গ্ৰন্থত আবু মুআৱিয়াৰ পৰা, তেওঁ আল-আ‘মাশৰ পৰা, তেওঁ ইব্ৰাহীমৰ পৰা, তেওঁ আল-আছৱাদৰ পৰা, তেওঁ উমৰ ইবন আল-খাত্তাব (ৰাঃ)-ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ পঢ়িছিল: “ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ নহয়, আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়।”

ইয়াৰ সনদ শুদ্ধ। ইয়াক তেওঁ ব্যাখ্যাৰ উদ্দেশ্যে পঢ়িছিল বুলি বুজিব লাগে। ইয়াৰ দ্বাৰা আমি কোৱা কথাটোৱেই প্ৰমাণিত হয়—নেতিবাচক অৰ্থটোক জোৰ দিবলৈ আৰু দুয়োটা পথৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱাবলৈ “لا” ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, যাতে দুয়োটাৰ পৰাই আঁতৰি থকা হয়। ঈমানদাৰসকলৰ পথত সত্যৰ জ্ঞান আৰু সেই অনুসৰি আমল—দুয়োটাই আছে।

ইহুদীসকলে আমলৰ দিশটো হেৰুৱাইছিল, আৰু খ্ৰীষ্টানসকলে জ্ঞানৰ দিশটো হেৰুৱাইছিল। সেইবাবেই ক্ৰোধ ইহুদীসকলৰ সৈতে আৰু পথভ্ৰষ্টতা খ্ৰীষ্টানসকলৰ সৈতে বিশেষভাৱে জড়িত। যিজনে সত্য জানিও তাক ত্যাগ কৰে, তেওঁ ক্ৰোধৰ যোগ্য হয়; কিন্তু যিজনে সত্য নাজানে, তাৰ অৱস্থা তেনেকুৱা নহয়। খ্ৰীষ্টানসকলে কোনো উদ্দেশ্য অনুসৰণ কৰিব বিচাৰিছিল, কিন্তু সেই উদ্দেশ্যলৈ যোৱাৰ পথ তেওঁলোকে বিচাৰি পোৱা নাছিল; কাৰণ তেওঁলোকে সঠিক পথ—সত্য ৰাছুলৰ অনুসৰণ—অৱলম্বন কৰা নাছিল।

সেয়ে তেওঁলোক পথভ্ৰষ্ট হৈছিল। অৱশ্যে ইহুদী আৰু খ্ৰীষ্টান—দুয়োটা দলেই পথভ্ৰষ্ট আৰু ক্ৰোধপ্ৰাপ্ত; কিন্তু ইহুদীসকলৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য হৈছে ক্ৰোধপ্ৰাপ্ত হোৱা, আৰু খ্ৰীষ্টানসকলৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য হৈছে পথভ্ৰষ্ট হোৱা। হাদীছ আৰু আছাৰসমূহতো এইদৰেই আহিছে।

ইমাম আহমদে কৈছে: মুহাম্মদ ইবন জা‘ফৰে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁ কৈছে: শু‘বাই কৈছে, মই ছিমাক ইবন হাৰবক কোৱা শুনিছোঁ—তেওঁ ইবাদ ইবন হুবাইশৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁ আদী ইবন হাতিমৰ পৰা শুনিছে। আদীয়ে কৈছে: “ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-ৰ অশ্বাৰোহীসকল আহি মোৰ খুড়ী আৰু আন কিছুমান লোকক বন্দী কৰি আনিলে। তেওঁলোকক ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-ৰ ওচৰত শাৰী পাতি থিয় কৰোৱা হ’ল। মোৰ খুড়ীয়ে ক’লে: ‘হে আল্লাহৰ ৰাছুল!

আমাৰ বাহিৰৰ সহায় বিচাৰি যোৱা লোক উভতি অহা নাই আৰু সন্তান-সন্ততিও নাই। মই এগৰাকী বৃদ্ধা, কোনো কাম কৰিবলৈও মোৰ সামৰ্থ্য নাই। গতিকে আল্লাহে আপোনাক যি অনুগ্ৰহ কৰিছে, তাৰ বাবে মোক মুক্তি দিয়ক।’ তেওঁ সুধিলে: ‘তোমাৰ অভিভাৱক কোন?’

তাই ক’লে: ‘আদী ইবন হাতিম।’ তেওঁ ক’লে: ‘যি আল্লাহ আৰু তেওঁৰ ৰাছুলৰ পৰা পলাইছিল?’ তাৰ পিছত তাই পুনৰ মুক্তি বিচাৰিলে। মই উভতি অহাৰ সময়ত মোৰ কাষত এজন মানুহ আছিল—মই ভাবোঁ, তেওঁ আলী আছিল। তেওঁ ক’লে: ‘তেওঁৰ বাবে বাহন বিচাৰা।’ মই বিচৰাত তেওঁ তাইক বাহন দিয়াৰ আদেশ দিলে।

তাই মোৰ ওচৰলৈ আহি ক’লে: ‘তেওঁ এনে এটা কাম কৰিলে, যিটো তোমাৰ পিতৃয়ে নকৰিলেহেঁতেন। অমুক ব্যক্তি তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিছিল, তেওঁ তাৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিছিল; আন এজন আহিছিল, তেওঁ তাৰো প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিছিল।’ মই তেওঁৰ ওচৰলৈ গ’লোঁ। তেওঁৰ ওচৰত এগৰাকী মহিলা আৰু দুজনমান শিশু আছিল—তেওঁলোকে নবী (ছাঃ)-ৰ ওচৰত থকা কথাটো তাই উল্লেখ কৰিলে।

তেতিয়া মই বুজিলোঁ যে তেওঁ কিছৰা বা কাইছাৰৰ ৰজা নহয়। তেওঁ ক’লে: ‘হে আদী! “আল্লাহৰ বাহিৰে আন কোনো উপাস্য নাই” বুলি কোৱা হ’লে, তোমাক কোন কথাই আঁতৰাই ৰাখিব? আল্লাহৰ বাহিৰে আন কোনো উপাস্য আছেনে? “আল্লাহ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ” বুলি কোৱা হ’লে, তোমাক কোন কথাই আঁতৰাই ৰাখিব?

আল্লাহতকৈও ডাঙৰ কিবা আছেনে?’” আদীয়ে কৈছে: “তাৰ পিছত মই ইছলাম গ্ৰহণ কৰিলোঁ আৰু তেওঁৰ মুখমণ্ডল উজ্জ্বল হৈ উঠা দেখিলোঁ। তেওঁ ক’লে: ‘ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকল হৈছে ইহুদীসকল আৰু পথভ্ৰষ্টসকল হৈছে খ্ৰীষ্টানসকল।’” তাৰ পিছত তেওঁ হাদীছটো উল্লেখ কৰিলে।

তিৰমিযীয়েও ছিমাক ইবন হাৰবৰ সনদেৰে ইয়াক বৰ্ণনা কৰি কৈছে: “এই হাদীছটো হাসান-গৰীব; আমি ইয়াক কেৱল তেওঁৰ বৰ্ণনাৰ জৰিয়তেহে জানো।” মই কওঁ: হাম্মাদ ইবন ছালামাই ছিমাকৰ পৰা, তেওঁ মুৰ্ৰী ইবন কুতৰীৰ পৰা আৰু তেওঁ আদী ইবন হাতিমৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। আদীয়ে কৈছে: “মই ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-ক আল্লাহৰ এই বাণী ‘ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ নহয়’ৰ বিষয়ে সুধিলোঁ। তেওঁ ক’লে: ‘তেওঁলোক হৈছে ইহুদীসকল।’

‘আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়’—তেওঁ ক’লে: ‘তেওঁলোক হৈছে খ্ৰীষ্টানসকল; তেওঁলোকেই পথভ্ৰষ্ট।’” ছুফিয়ান ইবন উয়াইনাই ইছমাঈল ইবন আবি খালিদৰ পৰা, তেওঁ আশ-শা‘বীৰ পৰা আৰু তেওঁ আদী ইবন হাতিমৰ পৰা একে বৰ্ণনা কৰিছে। আদীৰ এই হাদীছটো বিভিন্ন সনদেৰে আৰু বহু শব্দৰূপত বৰ্ণিত হৈছে; সেইবোৰ উল্লেখ কৰিলে দীঘল হ’ব।

আব্দুৰ-ৰজ্জাকে কৈছে: মা‘মাৰে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে, বুদাইল আল-উকাইলীৰ পৰা। আব্দুল্লাহ ইবন শ্বাকীকে মোক জনাইছে যে তেওঁ এনে এজন ব্যক্তিৰ পৰা শুনিছে, যিজনে নবী (ছাঃ)-ক ৱাদী আল-কুৰাত নিজৰ ঘোঁৰাৰ ওপৰত থকা অৱস্থাত শুনিছিল। বনি কাইনৰ এজন মানুহে সুধিলে: “হে আল্লাহৰ ৰাছুল! এওঁলোক কোন?”

তেওঁ ক’লে: “ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকল”—এই কথা কৈ তেওঁ ইহুদীসকলৰ ফালে ইংগিত দিলে—“আৰু পথভ্ৰষ্টসকল হৈছে খ্ৰীষ্টানসকল।” জাৰীৰী, উৰৱা আৰু খালিদ আল-হায্জাই আব্দুল্লাহ ইবন শ্বাকীকৰ পৰা এই হাদীছ বৰ্ণনা কৰিছে, কিন্তু তেওঁলোকে নবী (ছাঃ)-ৰ পৰা শুনা ব্যক্তিজনৰ কথা উল্লেখ কৰা নাই। উৰৱাৰ বৰ্ণনাত আব্দুল্লাহ ইবন উমৰৰ নাম পোৱা যায়; আল্লাহেই অধিক জানে। ইবন মাৰদুৱাই ইব্ৰাহীম ইবন ত্বাহমানৰ পৰা, তেওঁ বুদাইল ইবন মাইছাৰাৰ পৰা, তেওঁ আব্দুল্লাহ ইবন শ্বাকীকৰ পৰা আৰু তেওঁ আবু যৰৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: আবু যৰে কৈছে, “মই ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-ক ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ বিষয়ে সুধিলোঁ।

তেওঁ ক’লে: ‘ইহুদীসকল।’ মই সুধিলোঁ: ‘পথভ্ৰষ্টসকল কোন?’ তেওঁ ক’লে: ‘খ্ৰীষ্টানসকল।’”

আছ-ছুদ্দীয়ে আবু মালিক আৰু আবু ছালিহৰ পৰা, তেওঁলোকে ইবন আব্বাছৰ পৰা; মুৰ্ৰা আল-হামদানীয়ে ইবন মাছঊদৰ পৰা; আৰু নবী (ছাঃ)-ৰ কেইজনমান ছাহাবীৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: “ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকল হৈছে ইহুদীসকল, আৰু পথভ্ৰষ্টসকল হৈছে খ্ৰীষ্টানসকল।” আদ-দাহহাক আৰু ইবন জুৰাইজেও ইবন আব্বাছৰ পৰা এইদৰে বৰ্ণনা কৰিছে। আৰ-ৰাবী ইবন আনাছ, আব্দুৰ-ৰহমান ইবন যায়দ ইবন আছলাম আৰু আন বহু বিদ্বানেও একে কথা কৈছে। ইবন আবি হাতিমে কৈছে: এই বিষয়ত মুফাছছিৰসকলৰ মাজত কোনো মতভেদ আছে বুলি মই নাজানো।

এই ইমামসকলৰ কথাৰ প্ৰমাণ হৈছে আগতে উল্লেখ কৰা হাদীছটো। লগতে আল-বাকাৰা ছুৰাত বনি ইছৰাঈলক সম্বোধন কৰি আল্লাহে কৈছে: “তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰাণৰ বিনিময়ত যি কিনিলে, সেয়া কিমান বেয়া—আল্লাহে তেওঁৰ বান্দাসকলৰ মাজৰ যাক ইচ্ছা কৰে, তাৰ ওপৰত নিজৰ অনুগ্ৰহ অৱতীৰ্ণ কৰাক ঈৰ্ষা কৰি, তেওঁলোকে আল্লাহে অৱতীৰ্ণ কৰা কথাক অস্বীকাৰ কৰিলে। সেয়ে তেওঁলোকে এটাৰ পিছত এটা ক্ৰোধৰ ভাগী হ’ল; আৰু কাফিৰসকলৰ বাবে আছে অপমানজনক শাস্তি।” (আল-বাকাৰা, ২:৯০) আল-মায়িদাত তেওঁ কৈছে: “কোৱা: আল্লাহৰ ওচৰত প্ৰতিফলৰ ফালৰ পৰা ইয়াতকৈ বেয়া লোকৰ বিষয়ে মই তোমালোকক জনামনে?

তেওঁলোক সেইসকল লোক, যিসকলক আল্লাহে অভিশাপ দিছে আৰু যাৰ ওপৰত তেওঁ ক্ৰোধ কৰিছে; তেওঁলোকৰ কিছুমানক বান্দৰ আৰু গাহৰি কৰিছে আৰু তেওঁলোকে তাগূতৰ ইবাদত কৰিছে। স্থানৰ ফালৰ পৰা তেওঁলোকেই অধিক নিকৃষ্ট আৰু সৰল পথৰ পৰা অধিক বিচ্যুত।” (আল-মায়িদা, ৫:৬০) আৰু আল্লাহে কৈছে: “বনি ইছৰাঈলৰ মাজৰ কাফিৰসকল দাউদ আৰু মাৰয়ামৰ পুত্ৰ ঈছাৰ জিভাৰ দ্বাৰা অভিশপ্ত হৈছিল। এয়া হৈছিল তেওঁলোকৰ অবাধ্যতা আৰু সীমালংঘনৰ কাৰণে।

তেওঁলোকে কৰা বেয়া কামৰ পৰা পৰস্পৰে পৰস্পৰক বাধা নিদিছিল। তেওঁলোকে যি কৰিছিল, সেয়া কিমান বেয়া আছিল!” (আল-মায়িদা, ৫:৭৮–৭৯)

জীৱনীমূলক বৰ্ণনাত যায়দ ইবন আমৰ ইবন নুফাইলৰ বিষয়ে আহিছে যে তেওঁ আৰু তেওঁৰ কিছুমান সংগীয়ে সঠিক ধৰ্মৰ সন্ধানত ছিৰিয়ালৈ গৈছিল। ইহুদীসকলে তেওঁক ক’লে: “আমাৰ ধৰ্মত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ হ’লে আল্লাহৰ ক্ৰোধৰ অংশ এটা তোমাৰ ওপৰত ল’ব লাগিব।” তেওঁ ক’লে: “মই আল্লাহৰ ক্ৰোধৰ পৰা পলায়ন কৰোঁ।” খ্ৰীষ্টানসকলেও ক’লে: “আমাৰ ধৰ্মত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ হ’লে আল্লাহৰ অসন্তুষ্টিৰ অংশ এটা তোমাৰ ওপৰত ল’ব লাগিব।”

তেওঁ ক’লে: “সেয়া মোৰ সাধ্যৰ বাহিৰত।” তেওঁ নিজৰ স্বভাৱজাত ধৰ্মত অটল থাকিল, মূৰ্তিপূজা আৰু মুশ্বৰিকসকলৰ ধৰ্মৰ পৰা আঁতৰি থাকিল, আৰু ইহুদী বা খ্ৰীষ্টান—কোনো দলত প্ৰৱেশ নকৰিলে। তেওঁৰ সংগীসকলৰ কিছুমানে খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিলে; সেই সময়ত ইহুদী ধৰ্মতকৈ তাক অধিক নিকটৱৰ্তী বুলি পাইছিল। তেওঁলোকৰ মাজত ৱাৰাকা ইবন নাওফালো আছিল।

আল্লাহে তেওঁৰ নবীক প্ৰেৰণ কৰাৰ পিছত ৱাৰাকাক হিদায়ত দিলে; তেওঁ অৱতীৰ্ণ হোৱা অহীৰ প্ৰতি ঈমান আনিলে। আল্লাহ তেওঁৰ প্ৰতি সন্তুষ্ট হওক।

এটা বিষয়: আলিমসকলৰ মাজত অধিক শুদ্ধ মত হৈছে, যিসকলে ض (দ্বাদ) আৰু ظ (জা)-ৰ উচ্চাৰণৰ পাৰ্থক্য সঠিকভাৱে কৰিব নোৱাৰে, তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োটাৰ মাজৰ পাৰ্থক্যত হোৱা ভুল ক্ষমাযোগ্য। কাৰণ দুয়োটা আখৰৰ উচ্চাৰণস্থল ওচৰা-ওচৰি: ض-ৰ উচ্চাৰণস্থল জিভাৰ কাষৰ আগভাগ আৰু তাৰ কাষৰ দাঁতসমূহ; ظ-ৰ উচ্চাৰণস্থল জিভাৰ আগ আৰু ওপৰৰ আগ দাঁতসমূহৰ আগভাগ। দুয়োটা আখৰেই স্বৰযুক্ত, কোমল আৰু জিভাৰ ওপৰলৈ উঠা আখৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত। এই সকলো কাৰণতে যিজনে পাৰ্থক্য কৰিব নোৱাৰে, তেওঁৰ ক্ষেত্ৰত এটাৰ ঠাইত আনটো উচ্চাৰণ কৰাটো ক্ষমা কৰা হৈছে।

আল্লাহেই অধিক জানে। “মই ض উচ্চাৰণ কৰা লোকসকলৰ ভিতৰত আটাইতকৈ শুদ্ধভাষী” বুলি কোৱা হাদীছটোৰ কোনো ভিত্তি নাই। আল্লাহেই অধিক জানে।

এই মহান ছুৰা—যাৰ আয়াত সাতটা—আল্লাহৰ প্ৰশংসা, তেওঁৰ মহিমা ঘোষণা আৰু তেওঁৰ সৰ্বোত্তম নামসমূহৰ উল্লেখৰ দ্বাৰা তেওঁৰ গুণসমূহৰ প্ৰশংসা সন্নিৱিষ্ট কৰিছে। ইয়াত প্ৰতিফলৰ দিন, অৰ্থাৎ কিয়ামতৰ দিনৰ কথাও আছে। ইয়াত বান্দাসকলক আল্লাহৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা আৰু বিনয় প্ৰকাশ কৰিবলৈ, নিজৰ সামৰ্থ্য আৰু শক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা ত্যাগ কৰিবলৈ, ইবাদত কেৱল তেওঁৰ বাবে একনিষ্ঠ কৰিবলৈ, তেওঁৰ উলুহিয়্যতক এককভাৱে সাব্যস্ত কৰিবলৈ আৰু তেওঁৰ কোনো অংশীদাৰ, সমকক্ষ বা সদৃশ নাই বুলি তেওঁক পৱিত্ৰ কৰিবলৈ পথ দেখুওৱা হৈছে।

ইয়াত তেওঁলোকক সৰল পথৰ—সঠিক ধৰ্মৰ—হিদায়ত বিচাৰিবলৈ আৰু নবীসকল, ছিদ্দীকসকল, শ্বহীদসকল তথা সৎকৰ্মশীলসকলৰ সান্নিধ্যত জান্নাতত উপনীত কৰোৱা কিয়ামতৰ বাস্তৱ সিৰাত অতিক্ৰম নকৰালৈকে সেই পথত দৃঢ় থাকিবলৈ দুআ কৰিবলৈ শিকোৱা হৈছে। ছুৰাখনে সৎকৰ্মৰ প্ৰতি উৎসাহিত কৰিছে, যাতে কিয়ামতৰ দিনা তেওঁলোক সৎকৰ্মীসকলৰ সৈতে থাকে; আৰু বাতিল পথৰ পৰা সতৰ্ক কৰিছে, যাতে কিয়ামতৰ দিনা তেওঁলোকে সেই পথৰ অনুসৰণকাৰীসকলৰ সৈতে—ক্ৰোধপ্ৰাপ্ত আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰ সৈতে—একেলগে সমবেত নহয়।

আল্লাহৰ বাণী “যিসকলৰ ওপৰত তুমি অনুগ্ৰহ কৰিছা”ত অনুগ্ৰহ দিয়াৰ কামটো আল্লাহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰা হৈছে; কিন্তু “ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ নহয়”ত ক্ৰোধৰ কৰ্তা উল্লেখ কৰা হোৱা নাই—যদিও প্ৰকৃততে সেই ক্ৰোধৰ কৰ্তা আল্লাহেই। যেনে তেওঁ কৈছে: “তুমি সিহঁতক দেখা নাইনে, যিসকলে আল্লাহৰ ক্ৰোধৰ পাত্ৰ হোৱা এক সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে বন্ধুত্ব কৰিছে...” (আল-মুজাদালা, ৫৮:১৪) একেদৰে, পথভ্ৰষ্টতাক পথভ্ৰষ্ট ব্যক্তিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰা হৈছে, যদিও আল্লাহে নিজৰ তাকদীৰ অনুসৰি তেওঁলোকক পথভ্ৰষ্ট কৰিছে। আল্লাহে কৈছে: “আল্লাহে যাক হিদায়ত দিয়ে, তেওঁৱেই হিদায়তপ্ৰাপ্ত; আৰু যাক তেওঁ পথভ্ৰষ্ট কৰে, তেওঁৰ বাবে তুমি কোনো অভিভাৱক বা পথপ্ৰদৰ্শক নাপাবা।”

(আল-কাহফ, ১৮:১৭) আৰু কৈছে: “আল্লাহে যাক পথভ্ৰষ্ট কৰে, তাৰ বাবে কোনো পথপ্ৰদৰ্শক নাই; আৰু তেওঁ তেওঁলোকক তেওঁলোকৰ সীমালংঘনত অন্ধভাৱে ঘূৰি ফুৰিবলৈ এৰি দিয়ে।” (আল-আ‘ৰাফ, ৭:১৮৬) ইয়াৰ বাহিৰেও এনে বহু আয়াত আছে, যিবোৰে প্ৰমাণ কৰে যে হিদায়ত দিয়া আৰু পথভ্ৰষ্ট কৰা—এই দুয়োটা কামত আল্লাহেই একক। কদৰীয়া আৰু তেওঁলোকৰ মত অনুসৰণ কৰাসকলে কোৱাৰ দৰে বান্দাসকলেই নিজৰ ইচ্ছাৰে সেইবোৰ বাছি লৈ সম্পাদন কৰে—এয়া নহয়। তেওঁলোকে নিজৰ বিদআত প্ৰমাণ কৰিবলৈ কোৰআনৰ অস্পষ্ট আয়াতৰ আশ্ৰয় লয় আৰু তেওঁলোকৰ খণ্ডন স্পষ্টভাৱে থকা আয়াতবোৰ এৰি দিয়ে।

এয়াই পথভ্ৰষ্ট আৰু সীমালংঘনকাৰীসকলৰ অৱস্থা। সহীহ হাদীছত আহিছে: “যেতিয়া তোমালোকে কোৰআনৰ অস্পষ্ট আয়াত অনুসৰণ কৰা লোকসকলক দেখা, তেতিয়া জানিবা—আল্লাহে যিসকলৰ কথা কৈছে, তেওঁলোকেই সিহঁত; সেয়ে সিহঁতৰ পৰা সাৱধান থাকিবা।” এই কথা আল্লাহৰ এই বাণীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত: “যিসকলৰ অন্তৰত বক্ৰতা আছে, তেওঁলোকে ফিতনা সৃষ্টি কৰিবলৈ আৰু তাৰ ভুল ব্যাখ্যা কৰিবলৈ কোৰআনৰ অস্পষ্ট আয়াতৰ অনুসৰণ কৰে...” (আলে-ইমৰান, ৩:৭) আল্লাহৰ প্ৰশংসা; কোৰআনত কোনো বিদআতীৰ বাবে কোনো শুদ্ধ প্ৰমাণ নাই।

কোৰআন সত্য আৰু অসত্যৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰিবলৈ, হিদায়ত আৰু পথভ্ৰষ্টতাক পৃথক কৰিবলৈ অৱতীৰ্ণ হৈছে। ইয়াত কোনো অসংগতি বা মতভেদ নাই; কিয়নো ই প্ৰজ্ঞাময় আৰু প্ৰশংসিত সত্তা আল্লাহৰ তৰফৰ পৰা অৱতীৰ্ণ।

ফাতিহা পঢ়ি শেষ কৰিলে “আমীন” কোৱাটো মুস্তাহাব। “আমীন” শব্দটো দীঘল নকৰাকৈও ক’ব পাৰি। ইয়াৰ অৰ্থ: “হে আল্লাহ, কবুল কৰা।” ইয়াৰ প্ৰমাণ হৈছে ইমাম আহমদ, আবু দাউদ আৰু তিৰমিযীয়ে ৱাইল ইবন হুজৰৰ পৰা বৰ্ণনা কৰা হাদীছ। তেওঁ কৈছে: “মই নবী (ছাঃ)-ক ‘ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ নহয় আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়’ পঢ়ি ‘আমীন’ কোৱা শুনিলোঁ; তেওঁ সেইটো টানি উচ্চস্বৰে কৈছিল।”

আবু দাউদৰ বৰ্ণনাত আছে: “তেওঁ স্বৰ উচ্চ কৰিছিল।” তিৰমিযীয়ে কৈছে: “এই হাদীছটো হাসান।” আলী, ইবন মাছঊদ আৰু আনসকলৰ পৰাও এই বিষয়ত বৰ্ণনা আছে। আবু হুৰাইৰাই কৈছে: “ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-এ যেতিয়া ‘ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ নহয় আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়’ পঢ়িছিল, তেতিয়া তেওঁ ‘আমীন’ কৈছিল; প্ৰথম শাৰীত তেওঁৰ কাষত থকা লোকেও শুনিছিল।”

আবু দাউদ আৰু ইবন মাজাই ইয়াক বৰ্ণনা কৰিছে। ইবন মাজাই অতিৰিক্তভাৱে উল্লেখ কৰিছে: “তেওঁৰ ‘আমীন’ৰ শব্দত মছজিদ কঁপি উঠিছিল।” আদ-দাৰাকুতনীয়ে বৰ্ণনা কৰি কৈছে: “ইয়াৰ সনদ হাসান।” বিলালে কৈছিল: “হে আল্লাহৰ ৰাছুল, ‘আমীন’ কোৱাত মোক অতিক্ৰম নকৰিব।”

আবু দাউদে ইয়াক বৰ্ণনা কৰিছে। আবু নাছৰ আল-কুশাইৰীয়ে আল-হাছান আৰু জা‘ফৰ আছ-ছাদিকৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁলোকে “আমীন”ৰ মীম আখৰটো জোৰ দি পঢ়িছিল—“আল-আমীন”ৰ দৰে।

আমাৰ মাজহাবৰ আলিমসকল আৰু আনসকলে কৈছে: নামাজৰ বাহিৰত থকাজনৰ বাবেও “আমীন” কোৱাটো মুস্তাহাব; কিন্তু নামাজী ব্যক্তিৰ বাবে ইয়াৰ গুৰুত্ব অধিক। তেওঁ অকলে নামাজ পঢ়ক, ইমাম হওক বা ইমামৰ পিছত নামাজ পঢ়ক—সকলো অৱস্থাতে এয়া মুস্তাহাব। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে, বুখাৰী আৰু মুছলিমত আবু হুৰাইৰা (ৰাঃ)-ৰ পৰা বৰ্ণিত হাদীছ: ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-এ কৈছে: “যেতিয়া ইমামে ‘আমীন’ কয়, তেতিয়া তোমালোকেও ‘আমীন’ ক’বা। কাৰণ যাৰ ‘আমীন’ ফিৰিস্তাসকলৰ ‘আমীন’ৰ সৈতে মিলি যায়, তাৰ আগৰ গুনাহসমূহ ক্ষমা কৰা হয়।”

মুছলিমৰ আন এটা বৰ্ণনাত আছে: ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-এ কৈছে: “তোমালোকৰ কোনোবাই নামাজত ‘আমীন’ ক’লে আৰু আকাশৰ ফিৰিস্তাসকলেও ‘আমীন’ ক’লে, আৰু এটাই আনটোৰ সৈতে মিলি গ’ল, তেন্তে তাৰ আগৰ গুনাহসমূহ ক্ষমা কৰা হ’ব।”

মুছলিমত আবু মূছা আল-আশ‘আৰীৰ পৰা মাৰফূ‘ ৰূপত বৰ্ণিত হৈছে: “ইমামে যেতিয়া ‘আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়’ কয়, তেতিয়া তোমালোকে ‘আমীন’ ক’বা; আল্লাহে তোমালোকৰ প্ৰাৰ্থনাৰ উত্তৰ দিব।” জুৱাইবাৰে আদ-দাহহাকৰ পৰা, তেওঁ ইবন আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে: ইবন আব্বাছে কৈছে, “মই সুধিলোঁ: ‘হে আল্লাহৰ ৰাছুল! আমীনৰ অৰ্থ কি?’ তেওঁ ক’লে: ‘হে প্ৰতিপালক, এইটো সম্পন্ন কৰা।’”

আল-জাওহাৰীয়ে কৈছে: “আমীনৰ অৰ্থ হৈছে—এনেকুৱাই হওক।” তিৰমিযীয়ে কৈছে: “ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে—আমাৰ আশা ব্যৰ্থ নকৰিবা।” অধিকাংশ বিদ্বানৰ মতে ইয়াৰ অৰ্থ: “হে আল্লাহ, আমাৰ দুআ কবুল কৰা।” আল-কুৰতুবীয়ে মুজাহিদ, জা‘ফৰ আছ-ছাদিক আৰু হিলাল ইবন কাইছানৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে “আমীন” আল্লাহৰ নামসমূহৰ এটা নাম।

ইবন আব্বাছৰ পৰা মাৰফূ‘ ৰূপত এই বৰ্ণনা আহিছে, কিন্তু সেয়া শুদ্ধ নহয়—এই কথা মালিকী ফকীহ আবু বকৰ ইবন আল-আৰাবীয়ে কৈছে।

ইমাম মালিকৰ অনুসাৰীসকলে কয়: ইমামে “আমীন” নক’ব, কিন্তু তেওঁৰ পিছত নামাজ পঢ়াসকলে ক’ব। তেওঁলোকে মালিকে ছুমাইৰ পৰা, তেওঁ আবু ছালিহৰ পৰা আৰু তেওঁ আবু হুৰাইৰাৰ পৰা বৰ্ণনা কৰা হাদীছৰ আশ্ৰয় লয়: ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-এ কৈছে: “ইমামে ‘আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়’ ক’লে, তোমালোকে ‘আমীন’ ক’বা।” তেওঁলোকে আবু মূছাৰ হাদীছৰো আশ্ৰয় লয়: “ইমামে ‘আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়’ পঢ়িলে, তোমালোকে ‘আমীন’ ক’বা।” কিন্তু আগতে উল্লেখ কৰা বুখাৰী-মুছলিমৰ বৰ্ণনাত আছে: “যেতিয়া ইমামে ‘আমীন’ কয়, তেতিয়া তোমালোকেও ‘আমীন’ ক’বা”; আৰু নবী (ছাঃ)-এ “ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ নহয় আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়” পঢ়ি নিজেও ‘আমীন’ কৈছিল।

আমাৰ মাজহাবৰ আলিমসকলৰ মাজত উচ্চস্বৰে পঢ়া নামাজত ইমামৰ পিছত নামাজ পঢ়া ব্যক্তিয়ে “আমীন” উচ্চস্বৰে ক’বনে নাই—এই বিষয়ে মতভেদ আছে। মতভেদৰ সাৰাংশ হৈছে: ইমামে যদি ‘আমীন’ ক’বলৈ পাহৰি যায়, তেন্তে নামাজীসকলে উচ্চস্বৰে ক’ব লাগে—এই বিষয়ে সকলো একমত। ইমামে যদি উচ্চস্বৰে ‘আমীন’ কয়, তেন্তে নতুন মত অনুসৰি নামাজীসকলে উচ্চস্বৰে নক’ব; এয়া আবু হানিফাৰ মাজহাব আৰু মালিকৰ পৰা বৰ্ণিত এটা মত। কাৰণ ‘আমীন’ জিকিৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত, সেয়ে নামাজৰ আন জিকিৰসমূহৰ দৰে ইয়াক উচ্চস্বৰে কোৱা নহ’ব।

পুৰণি মত অনুসৰি তেওঁলোকে উচ্চস্বৰে ক’ব; এয়া ইমাম আহমদ ইবন হাম্বলৰ মাজহাব আৰু মালিকৰ আন এটা বৰ্ণিত মত। আগতে উল্লেখ কৰাৰ দৰে—তেওঁলোকৰ ‘আমীন’ৰ শব্দত মছজিদ কঁপি উঠিছিল। আমাৰ তৃতীয় এটা মত হৈছে: মছজিদ সৰু হ’লে নামাজীসকলে উচ্চস্বৰে নক’ব, কাৰণ তেওঁলোকে ইমামৰ পাঠ শুনে; মছজিদ ডাঙৰ হ’লে উচ্চস্বৰে ক’ব, যাতে মছজিদৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ লোকেও ‘আমীন’ শুনে। আল্লাহেই অধিক জানে।

ইমাম আহমদে নিজৰ মুছনাদত আয়িশা (ৰাঃ)-ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-ৰ ওচৰত ইহুদীসকলৰ কথা উল্লেখ কৰা হ’ল। তেওঁ ক’লে: “তেওঁলোকে কোনো বিষয়ত তোমালোকক ঈৰ্ষা নকৰে, যেনেদৰে তেওঁলোকে জুমুআৰ দিনটোক লৈ ঈৰ্ষা কৰে—আল্লাহে আমাক ইয়াৰ হিদায়ত দিছে আৰু তেওঁলোক ইয়াৰ পৰা বঞ্চিত হৈছে; কিবলাক লৈ ঈৰ্ষা কৰে—আল্লাহে আমাক ইয়াৰ হিদায়ত দিছে আৰু তেওঁলোক ইয়াৰ পৰা বঞ্চিত হৈছে; আৰু ইমামৰ পিছত আমাৰ ‘আমীন’ কোৱাক লৈ ঈৰ্ষা কৰে।” ইবন মাজাই ইয়াক এই শব্দেৰে বৰ্ণনা কৰিছে: “ইহুদীসকলে কোনো বিষয়ত তোমালোকক ইমান ঈৰ্ষা নকৰে, যিমান ঈৰ্ষা কৰে তোমালোকৰ ছালাম আৰু ‘আমীন’ কোৱাক লৈ।”

ইবন আব্বাছৰ পৰা তেওঁৰ আন এটা বৰ্ণনাত আছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-এ কৈছে: “ইহুদীসকলে কোনো বিষয়ত তোমালোকক ইমান ঈৰ্ষা নকৰে, যিমান ঈৰ্ষা কৰে তোমালোকৰ ‘আমীন’ কোৱাক লৈ। সেয়ে তোমালোকে অধিক ‘আমীন’ ক’বা।” ইয়াৰ সনদত তালহা ইবন আমৰ আছে; তেওঁ দুৰ্বল। ইবন মাৰদুৱাই আবু হুৰাইৰাৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-এ কৈছে: “‘আমীন’ হৈছে মুমিন বান্দাসকলৰ ওপৰত জগতসমূহৰ প্ৰতিপালকৰ মোহৰ।”

আনাছৰ পৰা বৰ্ণিত হৈছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-এ কৈছে: “নামাজত আৰু দুআৰ সময়ত মোক ‘আমীন’ দিয়া হৈছে। মোৰ আগতে আন কাকো দিয়া হোৱা নাছিল—মূছাক বাদ দি; মূছাই দুআ কৰিছিল আৰু হাৰূনে ‘আমীন’ কৈছিল। সেয়ে তোমালোকে দুআৰ শেষত ‘আমীন’ ক’বা; নিশ্চয় আল্লাহে তোমালোকৰ দুআ কবুল কৰিব।” মই কওঁ: কিছুমানে এই মহান আয়াতটোক এই কথাৰ প্ৰমাণ হিচাপে লৈছে: “মূছাই ক’লে: ‘হে আমাৰ প্ৰতিপালক!

তুমি ফিৰআউন আৰু তাৰ নেতাসকলক পাৰ্থিৱ জীৱনত শোভা আৰু ধন-সম্পদ দিছা। হে আমাৰ প্ৰতিপালক! সিহঁতে মানুহক তোমাৰ পথৰ পৰা আঁতৰাবলৈ এইবোৰ ব্যৱহাৰ কৰে। হে আমাৰ প্ৰতিপালক! সিহঁতৰ সম্পদ ধ্বংস কৰা আৰু সিহঁতৰ অন্তৰ কঠোৰ কৰি দিয়া, যাতে সিহঁতে যন্ত্ৰণাদায়ক শাস্তি নেদেখালৈকে ঈমান নানে।’

আল্লাহে ক’লে: ‘তোমালোক দুয়োৰে দুআ কবুল কৰা হৈছে; সেয়ে তোমালোকে দৃঢ় হৈ থাকা আৰু অজ্ঞান লোকসকলৰ পথ অনুসৰণ নকৰিবা।’” (ইউনুছ, ১০:৮৮–৮৯) ইয়াত দুআ মূছাৰ নামেৰে উল্লেখ কৰা হৈছে, কিন্তু কথাৰ প্ৰসংগই দেখুৱায় যে হাৰূনে ‘আমীন’ কৈছিল; সেইবাবে তেওঁকো দুআ কৰাজনৰ দৰে গণ্য কৰা হৈছে। আল্লাহৰ “তোমালোক দুয়োৰে দুআ কবুল কৰা হৈছে” কথাষাৰে প্ৰমাণ কৰে যে যিজনে কাৰোবাৰ দুআত ‘আমীন’ কয়, তেওঁ যেন নিজেও সেই দুআ কৰিছে। সেই কাৰণেই কিছুমানে কৈছে: ইমামৰ পিছত নামাজ পঢ়া ব্যক্তিয়ে ফাতিহা নপঢ়ে; কাৰণ ফাতিহা পঢ়াৰ সময়ত তেওঁৰ ‘আমীন’ কোৱাটো ফাতিহা পঢ়াৰ দৰেই।

এই কাৰণেই হাদীছত আহিছে: “যাৰ ইমাম আছে, তাৰ বাবে ইমামৰ পাঠেই পাঠ।” বিলালে কৈছিল: “মোক ‘আমীন’ কোৱাত অতিক্ৰম নকৰিব।” এই যুক্তিৰ পৰা বুজা যায় যে উচ্চস্বৰে পঢ়া নামাজত ইমামৰ পিছত নামাজ পঢ়া ব্যক্তিৰ ওপৰত কিৰাআত নাই। আল্লাহেই অধিক জানে।

সেইবাবে ইবন মাৰদুৱাই কৈছে: আহমদ ইবন আল-হাছানে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে, আব্দুল্লাহ ইবন মুহাম্মদ ইবন ছাল্লামৰ পৰা; তেওঁ কৈছে: ইছহাক ইবন ইব্ৰাহীমে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে, জাৰীৰৰ পৰা, তেওঁ লাইছ ইবন আবি ছুলাইমৰ পৰা, তেওঁ কা‘বৰ পৰা আৰু তেওঁ আবু হুৰাইৰাৰ পৰা। আবু হুৰাইৰাই কৈছে, ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-এ কৈছে: “ইমামে ‘ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ নহয় আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়’ ক’লে ‘আমীন’ কয়; তেতিয়া পৃথিৱীবাসীৰ ‘আমীন’ আৰু আকাশবাসীৰ ‘আমীন’ মিলি যায়, আৰু আল্লাহে বান্দাৰ আগৰ গুনাহসমূহ ক্ষমা কৰে। ‘আমীন’ নোকোৱা ব্যক্তিৰ উদাহৰণ সেই মানুহজনৰ দৰে, যিজনে এদল লোকৰ সৈতে অভিযানত গৈছিল। তেওঁলোকে কুৰি পাতি ভাগ কৰিলে, সকলোৰে ভাগত কাঁড় পৰিল কিন্তু তাৰ ভাগত নপৰিল।

সি সুধিলে: ‘মোৰ ভাগত কাঁড় কিয় নপৰিল?’ তেওঁলোকে ক’লে: ‘তুমি “আমীন” কোৱা নাছিলা।’”

ইবন জাৰীৰে কৈছে: অধিকাংশ পাঠকে “غير” শব্দটো جر-ৰূপত পঢ়িছে, বিশেষণ হিচাপে। আয-যামাখশাৰীয়ে কৈছে: ইয়াক منصوب ৰূপতো পঢ়া হৈছে—حال হিচাপে; এয়া ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ) আৰু উমৰ ইবন আল-খাত্তাবৰ পাঠ, আৰু ইবন কাছীৰৰ পৰাও বৰ্ণিত হৈছে। حال-ৰূপত “غير”ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সৰ্বনাম হৈছে “عليهم”ৰ ভিতৰত থকা সৰ্বনাম, আৰু ইয়াৰ কৰ্তা হৈছে “أنعمت”। অৰ্থ হৈছে: তেওঁলোক সেইসকল লোক, যিসকলৰ ওপৰত তুমি অনুগ্ৰহ কৰিছা; কিন্তু তেওঁলোক ক্ৰোধপ্ৰাপ্ত নহয়।

উবাই ইবন কা‘বৰ পৰাও একে পাঠ বৰ্ণিত হৈছে—যাতে “যিসকলৰ ওপৰত তুমি অনুগ্ৰহ কৰিছা”ৰ সৈতে “ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকল”ক সংযোজিত কৰা হৈছে বুলি ভুল ধাৰণা নহয়। আল্লাহে কৈছে: “যাক আল্লাহে অভিশাপ দিছে আৰু যাৰ ওপৰত ক্ৰোধ কৰিছে...” (আল-মায়িদা, ৫:৬০); আৰু কৈছে: “তেওঁলোক আগতে পথভ্ৰষ্ট হৈছিল, বহু লোকক পথভ্ৰষ্ট কৰিছিল আৰু সৰল পথৰ পৰা আঁতৰি গৈছিল।” (আল-মায়িদা, ৫:৭৭) কথাটো স্পষ্ট আৰু প্ৰকাশ্য।

আল-বাগাৱীৰ তাফছিৰ

আল্লাহৰ বাণী: “আমাক সৰল পথৰ হিদায়ত দিয়া।” “আমাক হিদায়ত দিয়া”ৰ অৰ্থ হৈছে: আমাক পথ দেখুৱাই দিয়া। আলী আৰু উবাই ইবন কা‘বে কৈছে: “আমাক দৃঢ় কৰি ৰাখা।” যেনেকৈ কাৰোবাক থিয় হৈ থকা অৱস্থাত কোৱা হয়: “থিয় হৈ থাকা, যেতিয়ালৈকে মই তোমাৰ ওচৰলৈ উভতি আহোঁ”—অৰ্থাৎ তুমি যি অৱস্থাত আছা, সেই অৱস্থাতে থাকিবা।

মুমিনসকল ইতিমধ্যে হিদায়তত থাকিলেও তেওঁলোকৰ এই দুআৰ অৰ্থ হৈছে দৃঢ়তা বিচৰা আৰু অধিক হিদায়ত বিচৰা; কাৰণ আহলুছ ছুন্নাৰ মত অনুসৰি আল্লাহৰ পৰা পোৱা অনুগ্ৰহ আৰু হিদায়ত কেতিয়াও শেষ নহয়।

“الصراط” আৰু “سراط”—ছীন আখৰেৰে—দুয়োটা ৰূপ ইয়াত আছে। ইয়াক ইয়াকূবৰ পৰা উৱাইছে বৰ্ণনা কৰিছে; ছীন আখৰটোৱেই মূল। পথটোৱে পথিকসকলক গিলি লয় [অৰ্থাৎ পথিকসকল ইয়াৰ মাজেৰে গতি কৰে], সেইবাবে ইয়াক “সিৰাত” বোলা হয়। ইয়াক জাই আখৰেৰেও পঢ়া হয়; হামজাই জাই আখৰৰ উচ্চাৰণৰ সৈতে ছাদৰ মাখৰাজ মিহলাই পঢ়িছে।

এই সকলোবোৰ শুদ্ধ ভাষাৰূপ। অধিকাংশ কিৰাআত-পণ্ডিতে মুছহাফৰ লিখনীৰ সৈতে মিল থকাৰ বাবে ছাদ আখৰেৰে পঢ়াটো বাছি লৈছে। “সৰল পথ”ৰ বিষয়ে ইবন আব্বাছ আৰু জাবিৰ (ৰাঃ)-এ কৈছে: “সেয়া হৈছে ইছলাম।” এয়া মুকাতিলৰো মত। ইবন মাছঊদ (ৰাঃ)-ৰ মতে, “সেয়া হৈছে কোৰআন।”

আলী (ৰাঃ)-ৰ পৰা মাৰফূ‘ ৰূপত বৰ্ণিত হৈছে: “সৰল পথ হৈছে আল্লাহৰ কিতাপ।” ছাঈদ ইবন জুবাইৰৰ মতে, “সেয়া হৈছে জান্নাতৰ পথ।” ছাহল ইবন আব্দুল্লাহৰ মতে, “সেয়া হৈছে ছুন্নাহ আৰু জামা‘আতৰ পথ।” বকৰ ইবন আব্দুল্লাহ আল-মুযানীৰ মতে, “সেয়া হৈছে ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-ৰ পথ।”

আবু আলিয়া আৰু আল-হাছানৰ মতে, “সেয়া হৈছে ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ), তেওঁৰ পৰিয়াল আৰু তেওঁৰ দুজন সংগী।” আৰবী ভাষাত ইয়াৰ মূল অৰ্থ হৈছে স্পষ্ট পথ।

আল্লাহৰ বাণী: “তেওঁলোকৰ পথ, যিসকলৰ ওপৰত তুমি অনুগ্ৰহ কৰিছা”—অৰ্থাৎ তুমি তেওঁলোকক হিদায়ত আৰু তাওফীকৰ দ্বাৰা অনুগ্ৰহ কৰিছা। ইকৰিমাৰ মতে, “তুমি তেওঁলোকক ঈমানত দৃঢ়তা আৰু সৰল পথত স্থিৰতা দান কৰি অনুগ্ৰহ কৰিছা”; তেওঁলোক হৈছে নবীসকল (আঃ)। আন এটা মত অনুসৰি, তেওঁলোক হৈছে সেইসকল লোক, যিসকলক আল্লাহে ঈমানত দৃঢ় কৰি ৰাখিছে—নবী আৰু মুমিনসকল; আল্লাহে তেওঁলোকৰ বিষয়ে কৈছে: “তেওঁলোক সেইসকল লোকৰ সংগী হ’ব, যিসকলৰ ওপৰত আল্লাহে অনুগ্ৰহ কৰিছে—নবীসকলৰ পৰা...” (আন-নিছা, ৪:৬৯)।

ইবন আব্বাছৰ মতে, “তেওঁলোক হৈছে মূছা আৰু ঈছা (আঃ)-ৰ সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকল—তেওঁলোকৰ ধৰ্ম পৰিৱৰ্তন কৰাৰ আগৰ অৱস্থাত।” আব্দুৰ-ৰহমান ইবন যায়দৰ মতে, “তেওঁলোক হৈছে নবী (ছাঃ) আৰু তেওঁৰ সংগীসকল।” আবু আলিয়াৰ মতে, “তেওঁলোক হৈছে ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-ৰ পৰিয়াল, আবু বকৰ আৰু উমৰ (ৰাঃ), আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালবৰ্গ।” শ্বাহৰ ইবন হাওশ্বাবৰ মতে, “তেওঁলোক হৈছে ৰাছুলুল্লাহ (ছাঃ)-ৰ ছাহাবাসকল আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালবৰ্গ।”

হামজাই “عليهم”, “لديهم” আৰু “إليهم” শব্দসমূহত হা আখৰটো ضم্মাৰে পঢ়িছে। ইয়াকূবে تثنية আৰু جمع ৰূপত যিবোৰ হা আখৰৰ আগত ساكن ياء আছে, সেই সকলো হা আখৰ ضم্মাৰে পঢ়ে—“তেওঁলোকৰ হাত আৰু ভৰিৰ মাজত” বাক্যাংশটো বাদ দি। আন পাঠকসকলে এই দুয়োটা ৰূপতে হা আখৰ কছৰাৰে পঢ়ে। হা আখৰটো একক ৰূপত থাকিলে মূলতে ضم্মা হয়, সেইবাবে কিছুমানে ইয়াক ضم্মাৰে পঢ়ে; আৰু আনসকলে আগৰ ساكن ياء আৰু কছৰাৰ সৈতে মিল ৰাখিবলৈ কছৰাৰে পঢ়ে।

ইবন কাছীৰ আৰু আবু জা‘ফৰে وصل-ত, পিছত ساكن নাহিলে, جمع-ৰ মীম আখৰটো দীঘলকৈ পঢ়িছে; ساكن আহিলে দীঘল নকৰে। নাফি‘ৰ পাঠত দুয়োটা পদ্ধতিৰ অনুমতি আছে। ৱাৰ্শে ألف القطع-ৰ আগত মীমটো ضم্মাৰে পঢ়ে। যদি তাৰ পিছত ألف الوصل আহে আৰু হা আখৰৰ আগত কছৰা বা ساكن ياء থাকে, তেন্তে হামজা আৰু কিছাঈয়ে হা আৰু মীম—দুয়োটাকে ضم্মাৰে পঢ়ে; আবু আমৰে দুয়োটাকে কছৰাৰে পঢ়ে।

ইয়াকূবেও আগৰ আখৰত কছৰা থাকিলে দুয়োটাকে কছৰাৰে পঢ়ে। আন পাঠকসকলে সকলো ঠাইতে মীমটো ضم্মাৰে আৰু হা আখৰটো কছৰাৰে পঢ়ে—ইয়াৰ আগত ياء বা কছৰা থকাৰ বাবে হা আখৰ কছৰাৰে, আৰু মূল উচ্চাৰণ অনুসৰি মীম ضم্মাৰে।

আল্লাহৰ বাণী “ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ নহয়”ৰ অৰ্থ হৈছে: যিসকলৰ ওপৰত তুমি ক্ৰোধ কৰিছা, তেওঁলোকৰ পথ নহয়। ক্ৰোধ হৈছে অবাধ্যসকলৰ পৰা প্ৰতিশোধ ল’বলৈ ইচ্ছা কৰা। আল্লাহৰ ক্ৰোধ মুমিন পাপীসকলৰ ওপৰত আপতিত নহয়; ই কেৱল কাফিৰসকলৰ ওপৰত আপতিত হয়। “আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়”ৰ অৰ্থ হৈছে: হিদায়তৰ পৰা আঁতৰি যোৱা লোকসকলৰ পথ নহয়।

“ضلال”ৰ আটাইতকৈ তীব্ৰ অৰ্থ হৈছে ধ্বংস হোৱা আৰু অন্তৰ্ধান হোৱা। যেনে কোৱা হয়: “গাখীৰত পানী হেৰাই গ’ল”—অৰ্থাৎ নষ্ট হৈ তাত মিলি গ’ল।

ইয়াত “غير”ৰ অৰ্থ “لا” [নহয়], আৰু “لا”ৰ অৰ্থ “غير”। সেইবাবে ইয়াৰ পিছত সংযোজন কৰাটো বৈধ—যেনেকৈ কোৱা হয়: “অমুক ব্যক্তি উপকাৰী নহয় আৰু সুন্দৰো নহয়।” কিন্তু “غير”ৰ অৰ্থ যদি “বাহিৰে” বা “ভিন্ন” হয়, তেন্তে তাৰ পিছত “لا”ৰে সংযোজন কৰা বৈধ নহয়; “عندي سوى عبد الله ولا زيد” [মোৰ ওচৰত আব্দুল্লাহৰ বাহিৰে আন কোনো নাই, আৰু যায়দো নাই] বুলি কোৱাটো শুদ্ধ নহয়। উমৰ ইবন আল-খাত্তাব (ৰাঃ)-এ পঢ়িছিল: “যিসকলৰ ওপৰত তুমি অনুগ্ৰহ কৰিছা, তেওঁলোকৰ পথ; ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ নহয় আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়।”

এটা মত অনুসৰি, ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকল হৈছে ইহুদীসকল আৰু পথভ্ৰষ্টসকল হৈছে খ্ৰীষ্টানসকল। কিয়নো আল্লাহে ইহুদীসকলৰ বিষয়ে ক্ৰোধৰ কথা কৈছে: “যাক আল্লাহে অভিশাপ দিছে আৰু যাৰ ওপৰত ক্ৰোধ কৰিছে...” (আল-মায়িদা, ৫:৬০); আৰু খ্ৰীষ্টানসকলৰ বিষয়ে পথভ্ৰষ্টতাৰ কথা কৈছে: “এনে লোকসকলৰ কামনা-বাসনা অনুসৰণ নকৰিবা, যিসকলে আগতে পথভ্ৰষ্ট হৈছিল...” (আল-মায়িদা, ৫:৭৭)।

ছাহল ইবন আব্দুল্লাহৰ মতে, “বিদআতৰ দ্বাৰা ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ পথ নহয়; আৰু ছুন্নাহৰ পৰা পথভ্ৰষ্টসকলৰ পথো নহয়।”

পাঠকৰ বাবে ছুৰা আল-ফাতিহা পঢ়ি শেষ কৰাৰ পিছত অলপ বিৰতি দি—ফাতিহাৰ সৈতে লগ নকৰাকৈ—“আমীন” কোৱাটো ছুন্নত। শব্দটো চুটি কৰি কোৱা হয়; ভাষাবিদসকলৰ মতে দীঘলকৈ বা চুটিকৈ—দুয়ো ধৰণে ক’ব পাৰি। ইয়াৰ অৰ্থ: “হে আল্লাহ, শুনা আৰু কবুল কৰা।”

ইমাম আবু আলী আল-হুছাইন ইবন মুহাম্মদ আল-কাদী আৰু আবু হামিদ আহমদ ইবন আব্দুল্লাহ আছ-ছালিহীয়ে আমাক জনাইছে। তেওঁলোকে কৈছে: আবু বকৰ আহমদ ইবন হাছান আল-হাইৰীয়ে আমাক জনাইছে; তেওঁ কৈছে: আবু আলী মুহাম্মদ ইবন আহমদ ইবন মুহাম্মদ ইবন মাকল আল-মাইদানীয়ে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁ কৈছে: মুহাম্মদ ইবন ইয়াহয়াই আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁ কৈছে: আব্দুৰ-ৰজ্জাকে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে, মা‘মাৰৰ পৰা, তেওঁ আয-যুহৰীৰ পৰা, তেওঁ ইবন আল-মুছাইয়্যিবৰ পৰা আৰু তেওঁ আবু হুৰাইৰা (ৰাঃ)-ৰ পৰা। আবু হুৰাইৰাই কৈছে যে নবী (ছাঃ)-এ কৈছে: “ইমামে ‘ক্ৰোধপ্ৰাপ্তসকলৰ নহয় আৰু পথভ্ৰষ্টসকলৰো নহয়’ ক’লে, তোমালোকে ‘আমীন’ ক’বা।

কিয়নো ফিৰিস্তাসকলে ‘আমীন’ কয় আৰু ইমামেও ‘আমীন’ কয়। যাৰ ‘আমীন’ ফিৰিস্তাসকলৰ ‘আমীন’ৰ সৈতে মিলি যায়, তাৰ আগৰ গুনাহসমূহ ক্ষমা কৰা হয়।”