Paghingi ng Patnubay sa Tuwid na Landas

Tafsir ni Shaykh Abdurrahman as-Sa’di

Pagkatapos ay sinabi ng Kataas-taasan: “Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas.” Ibig sabihin: ituro Mo sa amin, gabayan Mo kami at pagkalooban Mo kami ng tagumpay upang makasunod sa tuwid na landas. Ito ang malinaw na landas na nag-aakay patungo kay Allah at sa Kanyang Paraiso; ito ay pagkilala sa katotohanan at pagsasabuhay nito. Kaya patnubayan Mo kami tungo sa landas at patnubayan Mo kami habang naroroon kami sa landas.

Ang paggabay tungo sa landas ay ang pananatili sa relihiyon ng Islam at pagtalikod sa ibang mga relihiyon. Ang paggabay habang nasa landas naman ay sumasaklaw sa paggabay sa lahat ng mga detalye ng relihiyon, sa kaalaman at sa gawa.

Ang panalanging ito ay kabilang sa mga pinakakomprehensibo at pinakamapapakinabang na panalangin para sa alipin. Dahil dito, tungkulin ng tao na manalangin kay Allah nito sa bawat rak‘ah ng kanyang pagdarasal, sapagkat lubha niya itong kailangan.

Ang tuwid na landas na ito ay “ang landas ng mga pinagkalooban Mo ng biyaya”: ang mga propeta, mga matapat sa pananampalataya, mga martir at mga matutuwid. Hindi ito ang landas ng mga kinagalitan—yaong nakilala ang katotohanan ngunit tinalikuran ito, gaya ng mga Hudyo at mga katulad nila. Hindi rin ito ang landas ng mga naligaw—yaong tinalikuran ang katotohanan dahil sa kamangmangan at pagkaligaw, gaya ng mga Kristiyano at mga katulad nila.

Sa kabila ng kaiklian ng surah na ito, taglay nito ang mga bagay na hindi taglay ng alinmang ibang surah sa Qur’an. Kabilang dito ang tatlong uri ng Tawhid. Ang Tawhid ar-Rububiyyah [pagkilala sa Kaisahan ni Allah sa pagiging Panginoon] ay mahihinuha sa mga salitang “Panginoon ng mga daigdig.” Ang Tawhid al-Uluhiyyah [pagkilala sa Kaisahan ni Allah sa pagsamba], na nangangahulugang ilaan lamang kay Allah ang pagsamba, ay mahihinuha sa pangalang “Allah” at sa mga salitang “Ikaw lamang ang sinasamba namin.”

Ang Tawhid al-Asma’ wa as-Sifat [pagkilala sa Kaisahan ni Allah sa Kanyang mga pangalan at katangian] ay ang pagpapatibay sa mga ganap na katangian ni Allah, na pinagtibay Niya para sa Kanyang sarili at pinagtibay para sa Kanya ng Kanyang Sugo, nang walang pagtanggi, paghahalintulad o pagtutulad. Ipinahihiwatig ito ng salitang “papuri,” gaya ng naunang paliwanag.

Taglay rin nito ang pagpapatibay sa pagkapropeta sa mga salitang “Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas,” sapagkat hindi ito magiging posible kung walang pagkasugo. Pinagtitibay rin nito ang paggagantimpala sa mga gawa sa mga salitang “May-ari ng Araw ng Paggagantimpala,” at na ang paggagantimpala ay makatarungan, sapagkat ang “ad-din” ay nangangahulugan ng makatarungang pagganti. Taglay rin nito ang pagpapatibay sa pagtatakda ni Allah (القدر), at na ang alipin ay tunay na gumagawa ng kanyang mga kilos, salungat sa mga Qadariyyah at Jabriyyah.

Sa halip, taglay nito ang pagtugon sa lahat ng mga taong nagpasok ng mga bid‘ah, sa mga salitang “Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas,” sapagkat ito ay pagkilala sa katotohanan at pagsasabuhay nito. Sumasalungat dito ang bawat nagpasok ng bid‘ah. Taglay rin nito ang dalisay na pag-uukol ng relihiyon kay Allah sa pagsamba at paghingi ng tulong, sa mga salitang “Ikaw lamang ang sinasamba namin, at Ikaw lamang ang hinihingan namin ng tulong.” Kaya ang lahat ng papuri ay ukol kay Allah, ang Panginoon ng mga daigdig. [Ang pagkaligaw ay paglihis mula sa katotohanan.]

Tafsir ni Imam Ibn Kathir

“Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas.” Binibigkas ng nakararami ang salitang “sirat” sa pamamagitan ng titik ṣād. Binibigkas din ito bilang “sirāt” na may sīn, at mayroon ding bumibigkas nito sa pamamagitan ng zāy. Sinabi ni al-Farrā’: Iyan ang bigkas sa wika ng mga tribo ng ‘Udhrah, Balqayn at Kalb.

Matapos banggitin ang papuri para sa hinihingan—pagpalain at dakilain Siya—angkop na sumunod dito ang paghiling, gaya ng sinabi Niya sa hadith: “Ang kalahati nito ay para sa Akin at ang kalahati ay para sa Aking alipin, at makakamit ng Aking alipin ang kanyang hinihiling.” Ito ang pinakaganap na kalagayan ng isang humihiling: purihin muna niya ang hinihingan bago hingin ang kanyang pangangailangan. Mas malaki ang posibilidad na matugunan at magtagumpay ang kanyang kahilingan sa ganitong paraan. Dahil dito, itinuro ito ni Allah, sapagkat ito ang pinakaganap na paraan.

Maaari ring humiling ang isang tao sa pamamagitan ng pagsasabi ng kanyang kalagayan at pangangailangan, gaya ng sinabi ni Moises: “Panginoon ko, tunay na nangangailangan ako ng anumang kabutihang ipagkakaloob Mo sa akin” (Qur’an 28:24). Maaari ring unahan ito ng paglalarawan sa hinihingan, gaya ng sinabi ni Dhun-Nun [Yunus]: “Walang diyos maliban sa Iyo. Luwalhati Ka! Tunay na kabilang ako sa mga lumabag.”

Maaari ring purihin lamang ang hinihingan, gaya ng sinabi ng makata: “Sasabihin ko pa ba ang aking pangangailangan, gayong sapat na ang iyong kabaitan? Ang iyong likas na ugali ay kagandahang-asal. Kapag pinuri ka ng isang tao, sapat na sa kanya ang papuri sa halip na ilahad ang kanyang pangangailangan.”

Ang paggabay dito ay nangangahulugang pagtuturo ng landas at pagkakaloob ng tagumpay. Ang pandiwang “patnubayan” ay maaari ring gamitin nang walang pang-ukol, gaya rito: “Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas.” Kaya taglay nito ang kahulugang “iparating Mo sa aming puso,” “pagtagumpayin Mo kami,” “ipagkaloob Mo sa amin,” o “ibigay Mo sa amin.” Ganiyan din sa talata: “At itinuro Namin sa kanya ang dalawang landas” (Qur’an 90:10), ibig sabihin, ipinaliwanag Namin sa kanya ang kabutihan at kasamaan.

Maaari rin itong gamitan ng pang-ukol na “tungo sa,” gaya ng: “Pinili Niya siya at ginabayan siya tungo sa tuwid na landas” (Qur’an 16:121), at “At tipunin sila tungo sa landas ng Impiyerno” (Qur’an 37:23). Ang kahulugan nito roon ay paggabay at pagpapakita ng daan. Gayundin ang sinabi ng Kataas-taasan: “At tunay na ikaw ay gumagabay tungo sa tuwid na landas” (Qur’an 42:52). Maaari rin itong gamitan ng pang-ukol na “para sa,” gaya ng sasabihin ng mga tao sa Paraiso: “Papuri kay Allah na gumabay sa amin tungo rito” (Qur’an 7:43), ibig sabihin, pinagtagumpay Niya kami rito at ginawa Niya kaming karapat-dapat dito.

Tungkol naman sa tuwid na landas, sinabi ni Imam Abu Ja‘far ibn Jarir: “Nagkaisa ang lahat ng mga iskolar ng tafsir na ang tuwid na landas ay ang malinaw na daang walang liko. Gayon din ang kahulugan nito sa wika ng lahat ng mga Arabe.” Kabilang sa mga patunay rito ang sinabi ni Jarir ibn ‘Atiyyah al-Khatfi: “Ang Pinuno ng mga sumasampalataya ay nasa tuwid na landas, tuwid kahit lumiko ang mga daraanan.” Sinabi niya: “Napakarami ng mga patunay rito upang mabilang.”

Pagkatapos, hiniram ng mga Arabe ang salitang “sirat” at ginamit nila ito para sa anumang pananalita o gawain na inilalarawan bilang tuwid o liko: inilalarawan nila ang tuwid bilang tuwid at ang liko bilang liko.

Nagkakaiba ang mga paliwanag ng mga mufassir mula sa mga naunang salinlahi at mga sumunod sa kanila tungkol sa kahulugan ng landas, ngunit sa kabuuan ay nagbabalik ang mga ito sa iisang kahulugan: ang pagsunod kay Allah at sa Sugo. Isinalaysay na ito ay Aklat ni Allah.

Sinabi ni Ibn Abi Hatim: Isinalaysay sa amin ni al-Hasan ibn ‘Arafah: Isinalaysay sa akin ni Yahya ibn Yaman, mula kay Hamzah az-Zayyat, mula kay Sa‘d—siya si Abu al-Mukhtar at kabilang sa tribong Tai’—mula sa pamangkin ni al-Harith al-A‘war, mula kay al-Harith al-A‘war, mula kay ‘Ali ibn Abi Talib (kalugdan siya ni Allah), na sinabi ng Sugo ni Allah ﷺ: “Ang tuwid na landas ay ang Aklat ni Allah.” Isinalaysay din ito ni Ibn Jarir sa pamamagitan ni Hamzah ibn Habib az-Zayyat.

Isinalaysay naman ito nina Ahmad at at-Tirmidhi sa pamamagitan ni al-Harith al-A‘war, mula kay ‘Ali, bilang salaysay na iniugnay sa Propeta ﷺ: “Ito ang matibay na lubid ni Allah, ang marangal na Paalaala at ang tuwid na landas.” Isinalaysay din ito bilang pahayag ni ‘Ali, at iyon ang higit na malamang, at si Allah ang higit na nakaaalam.

Sinabi ni ath-Thawri, mula kay Mansur, mula kay Abu Wa’il, mula kay ‘Abdullah: “Ang tuwid na landas ay ang Aklat ni Allah.” Sinabi naman ng iba: “Ito ay Islam.” Isinalaysay ni ad-Dahhak mula kay Ibn ‘Abbas na sinabi ni Jibril kay Muhammad (sumakanilang dalawa ang kapayapaan): “Sabihin mo, O Muhammad: ‘Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas.’” Ibig sabihin: “Patnubayan Mo kami sa landas na gumagabay, ang relihiyon ni Allah na walang liko.”

Isinalaysay ni Maymun ibn Mihran mula kay Ibn ‘Abbas, tungkol sa mga salitang “Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas,” na sinabi niya: “Iyon ay Islam.” Isinalaysay ni Isma‘il ibn ‘Abd ar-Rahman as-Suddi al-Kabir mula kay Abu Malik at Abu Salih, mula kay Ibn ‘Abbas, at mula kay Murrah al-Hamdani, mula kay Ibn Mas‘ud at sa ilang kasamahan ng Propeta ﷺ, na sinabi nila: “Ito ay Islam.” Isinalaysay ni ‘Abdullah ibn Muhammad ibn ‘Aqil mula kay Jabir, tungkol sa mga salitang ito, na sinabi niya: “Ito ay Islam; mas malawak ito kaysa sa pagitan ng langit at lupa.”

Sinabi ni Ibn al-Hanafiyyah: “Ito ang relihiyon ni Allah; wala Siyang tinatanggap mula sa mga alipin maliban dito.” Sinabi ni ‘Abd ar-Rahman ibn Zayd ibn Aslam: “Ito ay Islam.”

May hadith ding isinalaysay ni Imam Ahmad sa kanyang Musnad. Sinabi niya: Isinalaysay sa amin ni al-Hasan ibn Sawwar Abu al-‘Ala’: Isinalaysay sa amin ni Layth—ibig niyang sabihin ay si Ibn Sa‘d—mula kay Mu‘awiyah ibn Salih, na isinalaysay sa kanya ni ‘Abd ar-Rahman ibn Jubayr ibn Nufayr, mula sa kanyang ama, mula kay an-Nawwas ibn Sam‘an, mula sa Sugo ni Allah ﷺ, na sinabi niya: “Nagbigay si Allah ng talinghaga tungkol sa isang tuwid na landas. Sa magkabilang panig ng landas ay may dalawang pader na may mga bukás na pinto, at may mga kurtinang nakalaylay sa mga pinto.

Sa bungad ng landas ay may isang nananawagan: ‘O mga tao, pumasok kayong lahat sa landas at huwag kayong lumihis.’ May nananawagan din mula sa itaas ng landas. Kapag ninais ng isang tao na buksan ang alinman sa mga pintong iyon, sinasabi sa kanya: ‘Kahabag-habag ka! Huwag mo itong buksan, sapagkat kapag binuksan mo ito, papasok ka roon.’

Ang landas ay Islam; ang dalawang pader ay mga hangganang itinakda ni Allah; ang mga bukás na pinto ay mga ipinagbabawal ni Allah; ang nananawagan sa bungad ng landas ay ang Aklat ni Allah; at ang nananawagan mula sa itaas ng landas ay ang tagapagpaalaala ni Allah na nasa puso ng bawat Muslim.” Gayon din ang salaysay nina Ibn Abi Hatim at Ibn Jarir mula sa hadith ni Layth ibn Sa‘d. Isinalaysay din ito nina at-Tirmidhi at an-Nasa’i sa pamamagitan ni ‘Ali ibn Hujr, mula kay Baqiyyah, mula kay Bujayr ibn Sa‘d, mula kay Khalid ibn Ma‘dan, mula kay Jubayr ibn Nufayr, mula kay an-Nawwas ibn Sam‘an. Wasto ang isnad nito, at si Allah ang higit na nakaaalam.

Sinabi ni Mujahid tungkol sa “Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas”: “Ito ang katotohanan.” Ito ang mas malawak na paliwanag, at hindi ito sumasalungat sa mga naunang paliwanag. Isinalaysay nina Ibn Abi Hatim at Ibn Jarir sa pamamagitan ni Abu an-Nadr Hashim ibn al-Qasim: Isinalaysay sa amin ni Hamzah ibn al-Mughirah, mula kay ‘Asim al-Ahwal, mula kay Abu al-‘Aliyah, na sinabi niya tungkol sa mga salitang “Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas”: “Ito ang Propeta ﷺ at ang dalawang kasunod niya”—ibig niyang sabihin ay sina Abu Bakr at ‘Umar.

Sinabi ni ‘Asim: Binanggit namin iyon kay al-Hasan, at sinabi niya: “Tama si Abu al-‘Aliyah at nagpayo siya nang mabuti.” Tama ang lahat ng mga paliwanag na ito at nagtutugma ang mga ito. Ang sinumang sumunod sa Propeta ﷺ at tumulad sa dalawang sumunod sa kanya, sina Abu Bakr at ‘Umar, ay sumunod sa katotohanan; ang sinumang sumunod sa katotohanan ay sumunod sa Islam; ang sinumang sumunod sa Islam ay sumunod sa Qur’an—ang Aklat ni Allah, ang Kanyang matibay na lubid at ang Kanyang tuwid na landas. Kaya tama ang lahat ng mga ito at pinagtitibay ng isa’t isa. Papuri kay Allah!

Sinabi ni at-Tabarani: Isinalaysay sa amin ni Muhammad ibn al-Fadl as-Saqati: Isinalaysay sa amin ni Ibrahim ibn Mahdi al-Misisi: Isinalaysay sa amin ni Yahya ibn Zakariyya ibn Abi Za’idah, mula kay al-A‘mash, mula kay Abu Wa’il, mula kay ‘Abdullah, na nagsabi: “Ang tuwid na landas ay ang landas na iniwan sa atin ng Sugo ni Allah ﷺ.”

Dahil dito, sinabi ni Imam Abu Ja‘far ibn Jarir—kaawaan siya ni Allah—“Ang higit na angkop na pagpapaliwanag ko sa talatang ito, ibig sabihin, ‘Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas,’ ay ito: pagkalooban Mo kami ng tagumpay upang manatiling matatag sa mga salitang sinabi at mga gawang ginawa ng Iyong mga lingkod na Iyong kinalugdan at pinagtagumpay, ang mga pinagkalooban Mo ng biyaya. Iyon ang tuwid na landas.

Sapagkat ang sinumang pagkalooban ng tagumpay sa mga salita at gawa ng mga pinagkalooban ni Allah ng biyaya—mga propeta, mga matapat sa pananampalataya, mga martir at mga matutuwid—ay pinagtagumpay sa Islam, paniniwala sa mga sugo, pagkapit sa Aklat, pagsasagawa ng ipinag-utos ni Allah, pag-iwas sa ipinagbawal Niya, at pagsunod sa pamamaraan ng Propeta ﷺ, ng apat na khalifa matapos niya, at ng bawat matuwid na alipin. Ang lahat ng ito ay kabilang sa tuwid na landas.”

Kung may magtanong: “Bakit humihingi ng patnubay ang isang mananampalataya sa lahat ng oras—sa pagdarasal at sa iba pang pagkakataon—gayong taglay na niya ito? Hindi ba ito paghiling sa bagay na natamo na?” Ang sagot ay hindi. Kung hindi siya nangangailangan nito gabi at araw, hindi siya gagabayan ni Allah na hingin ito.

Kailangan ng alipin si Allah sa bawat oras at kalagayan upang patatagin siya sa patnubay, palalimin ang pananatili niya rito, bigyan siya ng malinaw na pagkakilala rito, dagdagan ang kanyang patnubay at tulungan siyang magpatuloy dito. Hindi kayang magdulot ng kapakinabangan o kapinsalaan ng alipin sa kanyang sarili maliban sa anumang naisin ni Allah. Kaya itinuro sa kanya ng Kataas-taasan na hingin sa Kanya sa lahat ng oras ang tulong, katatagan at tagumpay.

Mapalad ang taong pinagtagumpay ni Allah upang humingi sa Kanya, sapagkat nangako ang Kataas-taasan na tutugunin Niya ang nananalangin kapag nanalangin ito sa Kanya—lalo na ang taong gipit, nangangailangan at lubos na umaasa sa Kanya sa buong gabi at sa magkabilang dulo ng araw.

Sinabi ng Kataas-taasan: “O kayong mga sumampalataya, sumampalataya kayo kay Allah at sa Kanyang Sugo, at sa Aklat na ipinahayag Niya sa Kanyang Sugo at sa Aklat na ipinahayag Niya noong una” (Qur’an 4:136). Inutusan Niya ang mga sumampalataya na sumampalataya. Hindi ito paghiling sa bagay na natamo na, sapagkat ang layunin ay ang pananatiling matatag at patuloy sa mga gawaing nagdudulot nito. Si Allah ang higit na nakaaalam.

Iniutos din ng Kataas-taasan sa Kanyang mga mananampalatayang alipin na sabihin nila: “Panginoon namin, huwag Mong ilihis ang aming mga puso matapos Mo kaming gabayan, at pagkalooban Mo kami mula sa Iyo ng awa. Tunay na Ikaw ang Tagapagkaloob” (Qur’an 3:8). Binibigkas noon ni Abu Bakr (kalugdan siya ni Allah) ang talatang ito nang pabulong sa ikatlong rak‘ah ng pagdarasal sa Maghrib, pagkatapos ng al-Fatihah. Kaya ang kahulugan ng mga salitang “Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas” ay: “Panatilihin Mo kami rito at huwag Mo kaming ilihis tungo sa ibang landas.”

[May iba’t ibang sipi ng mga talata at sanggunian sa manuskritong pinagmulan.]

Naunang nabanggit ang hadith na, kapag sinabi ng alipin: “Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas” hanggang sa katapusan nito, sinasabi ni Allah: “Ito ay para sa Aking alipin, at makakamit ng Aking alipin ang kanyang hiniling.”

Ang mga salitang “ang landas ng mga pinagkalooban Mo ng biyaya” ay nagpapaliwanag sa tuwid na landas. Sa pananaw ng mga dalubhasa sa balarila, ito ay pamalit dito; maaari rin itong maging panuring na nagpapaliwanag. Ang mga pinagkalooban ng biyaya ay yaong binanggit sa Surah an-Nisa’, kung saan sinabi Niya: “Ang sinumang sumunod kay Allah at sa Sugo, ang mga iyon ay makakasama ng mga pinagkalooban ni Allah ng biyaya: ang mga propeta, mga matapat sa pananampalataya, mga martir at mga matutuwid. Napakabuti ng mga iyon bilang mga kasama.

Iyon ay kagandahang-loob mula kay Allah, at sapat na si Allah bilang Nakaaalam” (Qur’an 4:69–70).

Isinalaysay ni ad-Dahhak mula kay Ibn ‘Abbas, tungkol sa “ang landas ng mga pinagkalooban Mo ng biyaya,” na sinabi niya: “Sila ang mga pinagkalooban Mo ng biyaya dahil sa kanilang pagsunod at pagsamba—mula sa Iyong mga anghel, mga propeta, mga matapat sa pananampalataya, mga martir at mga matutuwid.” Katulad ito ng sinabi ng ating Panginoon: “Ang sinumang sumunod kay Allah at sa Sugo, ang mga iyon ay makakasama ng mga pinagkalooban ni Allah ng biyaya…” Isinalaysay ni Abu Ja‘far mula kay ar-Rabi‘ ibn Anas na sinabi niya: “Sila ang mga propeta.”

Isinalaysay ni Ibn Jurayj mula kay Ibn ‘Abbas na sila ay mga mananampalataya. Gayon din ang sinabi ni Mujahid. Sinabi ni Waki‘ na sila ay mga Muslim. Sinabi ni ‘Abd ar-Rahman ibn Zayd ibn Aslam na sila ay ang Propeta ﷺ at ang mga kasama niya.

Ang naunang paliwanag na isinalaysay mula kay Ibn ‘Abbas ang pinakamalawak at pinakakomprehensibo. Si Allah ang higit na nakaaalam.

Tungkol naman sa mga salitang “hindi ang mga kinagalitan at hindi ang mga naligaw,” ang kahulugan nito ay: Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas, ang landas ng mga pinagkalooban Mo ng biyaya na inilarawan at binanggit na natin—ang mga taong nagtataglay ng patnubay, katatagan at pagsunod kay Allah at sa Kanyang mga sugo, tumutupad sa Kanyang mga utos at umiiwas sa Kanyang mga pagbabawal at mga pangaral. Hindi ang landas ng mga kinagalitan, na nagkaroon ng tiwaling layunin: nakilala nila ang katotohanan ngunit tumalikod sila rito.

Hindi rin ang landas ng mga naligaw, na nawalan ng kaalaman kaya nagpagala-gala sila sa pagkaligaw at hindi nagabayan tungo sa katotohanan. Idinagdag ang salitang “hindi” upang ipakita na may dalawang tiwaling landas na dapat iwasan: ang mga landas ng mga Hudyo at mga Kristiyano.

May ilang dalubhasa sa balarila na nagsabing ang “hindi kasama ng” dito ay ginagamit bilang pangbukod, kaya putol ang pagbubukod sapagkat ibinubukod nito ang mga hindi kabilang sa mga pinagkalooban ng biyaya. Ngunit ang paliwanag na inilahad namin ang higit na angkop. Patunay rito ang sinabi ng makata: “Para kang kamelyo mula sa mga kamelyo ng Banu Aqyash, na nagpapalagutok ng tuyong sisidlan sa tabi ng mga paa nito.” Ibig niyang sabihin: “Para kang isang kamelyo mula sa mga kamelyo ng Banu Aqyash,” ngunit inalis niya ang pangngalan at ginamit na lamang ang panuring.

Gayon din ang “hindi ang mga kinagalitan,” ibig sabihin, “hindi ang landas ng mga kinagalitan.” Hindi na binanggit ang salitang “landas” dahil ipinahihiwatig ito ng konteksto: “Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas, ang landas ng mga pinagkalooban Mo ng biyaya,” at pagkatapos ay sinabi Niya: “hindi ang mga kinagalitan.”

May ilan ding nagsabing ang salitang “hindi” sa “at hindi ang mga naligaw” ay dagdag lamang, kaya para sa kanila ang kahulugan ay: “hindi ang mga kinagalitan at mga naligaw.” Ginamit nila bilang patunay ang taludtod ni al-‘Ajjaj: “Sa isang balong walang pinsala, naglakbay siya nang hindi namamalayan,” na ang ibig sabihin daw ay “sa balong may pinsala.” Ngunit ang wastong paliwanag ay yaong nauna naming inilahad.

Dahil dito, isinalaysay ni Abu ‘Ubayd al-Qasim ibn Sallam sa aklat niyang Fada’il al-Qur’an, mula kay Abu Mu‘awiyah, mula kay al-A‘mash, mula kay Ibrahim, mula kay al-Aswad, mula kay ‘Umar ibn al-Khattab (kalugdan siya ni Allah), na binibigkas niya: “hindi ang mga kinagalitan at hindi ang mga naligaw.” Wasto ang isnad nito. Nauunawaan ito bilang paliwanag niya sa kahulugan ng talata. Pinatutunayan nito ang sinabi namin: idinagdag ang “hindi” upang idiin ang pagtanggi at pag-ibahin ang dalawang landas, upang kapwa maiwasan ang mga ito.

Taglay ng landas ng mga mananampalataya ang kaalaman sa katotohanan at pagsasabuhay nito. Nawalan ng pagsasabuhay ang mga Hudyo, samantalang nawalan ng kaalaman ang mga Kristiyano. Dahil dito, ang poot ay iniuugnay sa mga Hudyo at ang pagkaligaw naman sa mga Kristiyano: ang nakaaalam ngunit tumatalikod sa katotohanan ay nararapat sa poot, samantalang ang hindi nakaaalam ay hindi gayon. May nilalayon ang mga Kristiyano, ngunit hindi nila natagpuan ang landas patungo rito dahil hindi nila sinunod ang wastong pamamaraan—ang pagsunod sa tunay na Sugo—kaya naligaw sila.

Parehong naligaw at kinagalitan ang mga Hudyo at mga Kristiyano, ngunit ang natatanging katangian ng mga Hudyo ay poot at ang natatanging katangian ng mga Kristiyano ay pagkaligaw. Ito ang ipinahihiwatig ng mga hadith at salaysay.

Sinabi ni Imam Ahmad: Isinalaysay sa amin ni Muhammad ibn Ja‘far: Isinalaysay sa amin ni Shu‘bah, na nagsabi: Narinig ko si Simak ibn Harb na nagsasabi: Narinig ko si ‘Abbad ibn Hubaysh na nagsasalaysay mula kay ‘Adi ibn Hatim, na nagsabi: Dumating ang mga mangangabayo ng Sugo ni Allah ﷺ at binihag nila ang aking tiyahin at ang ilang tao. Nang dalhin sila sa Sugo ni Allah ﷺ, pinapila sila sa harap niya. Sinabi ng aking tiyahin: “O Sugo ni Allah, malayo ang nagdala sa akin dito, naputol na ang angkan ko, at ako ay matandang babae na hindi na makapaglilingkod.

Kaya pagpakitaan mo ako ng kabutihan—pagpalain ka nawa ni Allah.” Sinabi niya: “Sino ang nagdala sa iyo?” Sumagot siya: “‘Adi ibn Hatim.” Sinabi niya: “Siya ba ang tumakas palayo kay Allah at sa Kanyang Sugo?” Pagkatapos ay sinabi niya: “Pagpakitaan mo ako ng kabutihan.”

Nang makabalik siya, at may isang lalaking nasa tabi niya—inaakala kong si ‘Ali—sinabi nito: “Humingi ka sa kanya ng masasakyan.” Humingi siya, at ipinag-utos niya na bigyan ito. Pagdating niya sa akin, sinabi niya: “Kahanga-hanga ang ginawa niya, isang bagay na hindi gagawin ng iyong ama. Dumating sa kanya si ganito at nagbigay siya rito; dumating naman si ganito at nagbigay siya rito.”

Pumunta ako sa kanya at nakita ko sa piling niya ang isang babae at ilang bata—o isang bata—at binanggit ang pagiging malapit nila sa Propeta ﷺ. Nalaman kong hindi siya hari gaya ni Kisra o Qaysar. Sinabi niya: “O ‘Adi, ano ang pumipigil sa iyo na sabihin: ‘Walang diyos maliban kay Allah’? May iba pa bang diyos maliban kay Allah?”

Sinabi ko: “Wala.” Sinabi niya: “Ano ang pumipigil sa iyo na sabihin: ‘Si Allah ang Pinakadakila’? May anumang mas dakila pa ba kaysa kay Allah?” Sinabi niya: “Niyakap ko ang Islam, at nakita kong nagliwanag sa tuwa ang kanyang mukha.

Sinabi niya: ‘Ang mga kinagalitan ay ang mga Hudyo, at ang mga naligaw ay ang mga Kristiyano.’” Pagkatapos ay binanggit ang hadith. Isinalaysay din ito ni at-Tirmidhi sa pamamagitan ni Simak ibn Harb, at sinabi niya: “Maganda at gharīb [iilan lamang ang nag-ulat nito]; wala kaming alam na ibang nag-ulat nito maliban sa kanya.” Sinasabi ko: Isinalaysay din ito ni Hammad ibn Salamah, mula kay Simak, mula kay Murri ibn Qatari, mula kay ‘Adi ibn Hatim, na nagsabi: Tinanong ko ang Sugo ni Allah ﷺ tungkol sa mga salita ni Allah na “hindi ang mga kinagalitan.”

Sumagot siya: “Sila ang mga Hudyo.” [Tinanong ko:] “At ang mga naligaw?” Sumagot siya: “Ang mga Kristiyano; sila ang mga naligaw.” Gayon din itong isinalaysay ni Sufyan ibn ‘Uyaynah, mula kay Isma‘il ibn Abi Khalid, mula kay ash-Sha‘bi, mula kay ‘Adi ibn Hatim.

Isinalaysay ang hadith na ito ni ‘Adi sa iba’t ibang paraan at sa maraming pananalita, na mahaba nang ilahad dito.

Sinabi ni ‘Abd ar-Razzaq: Ipinabatid sa amin ni Ma‘mar, mula kay Budayl al-‘Uqayli: Ipinabatid sa akin ni ‘Abdullah ibn Shaqiq na may nagbalita sa kanya na nakarinig sa Propeta ﷺ habang nasa Wadi al-Qura at nakasakay sa kanyang kabayo. Tinanong siya ng isang lalaki mula sa Banu Qayn: “O Sugo ni Allah, sino ang mga ito?” Sumagot siya: “Ang mga kinagalitan”—at itinuro niya ang mga Hudyo—“at ang mga naligaw ay ang mga Kristiyano.”

Isinalaysay rin ito nina al-Jurayri, ‘Urwah at Khalid al-Hadhdha’ mula kay ‘Abdullah ibn Shaqiq bilang mursal [hindi binanggit ang kasamahan ng Propeta sa isnad]; hindi nila binanggit kung sino ang nakarinig sa Propeta ﷺ. Sa salaysay ni ‘Urwah, pinangalanan si ‘Abdullah ibn ‘Umar. Si Allah ang higit na nakaaalam. Isinalaysay ni Ibn Mardawayh mula sa hadith ni Ibrahim ibn Tahman, mula kay Budayl ibn Maysarah, mula kay ‘Abdullah ibn Shaqiq, mula kay Abu Dharr, na nagsabi: Tinanong ko ang Sugo ni Allah ﷺ tungkol sa mga kinagalitan.

Sumagot siya: “Ang mga Hudyo.” Tinanong ko: “At ang mga naligaw?” Sumagot siya: “Ang mga Kristiyano.”

Isinalaysay ni as-Suddi mula kay Abu Malik at Abu Salih, mula kay Ibn ‘Abbas, at mula kay Murrah al-Hamdani, mula kay Ibn Mas‘ud at sa ilang kasamahan ng Propeta ﷺ, na sinabi nila: “Ang mga kinagalitan ay ang mga Hudyo, at ang mga naligaw ay ang mga Kristiyano.” Gayon din ang sinabi nina ad-Dahhak at Ibn Jurayj mula kay Ibn ‘Abbas; gayon din nina ar-Rabi‘ ibn Anas at ‘Abd ar-Rahman ibn Zayd ibn Aslam at ng iba pa. Sinabi ni Ibn Abi Hatim: “Wala akong alam na hindi pagkakasundo ng mga mufassir tungkol dito.”

Pinatutunayan ang sinabi ng mga imam na ito—na ang mga Hudyo ay kinagalitan at ang mga Kristiyano ay naligaw—ng naunang hadith at ng sinabi ng Kataas-taasan sa pakikipag-usap Niya sa mga Anak ni Israel sa Surah al-Baqarah: “Napakasama ng ipinagbili nila sa kanilang mga sarili: ang hindi paniniwala sa ipinahayag ni Allah, dahil sa inggit na magpahayag si Allah ng anuman mula sa Kanyang kagandahang-loob sa sinumang naisin Niya mula sa Kanyang mga alipin. Kaya nagbalik sila na may poot sa ibabaw ng poot, at para sa mga tumatangging sumampalataya ay may mapanlait na parusa” (Qur’an 2:90).

Sinabi rin Niya sa Surah al-Ma’idah: “Sabihin mo: ‘Ipaaalam ko ba sa inyo ang mas masahol pa kaysa rito bilang ganti mula kay Allah? Yaong isinumpa ni Allah at kinagalitan Niya, at ginawa Niya ang ilan sa kanila bilang mga unggoy at baboy, at sumamba sa mga huwad na diyos. Sila ang may pinakamasamang kalagayan at pinakamalayo sa tuwid na landas’” (Qur’an 5:60). Sinabi rin Niya: “Isinumpa ang mga tumangging sumampalataya mula sa mga Anak ni Israel sa pamamagitan ng dila nina David at Hesus, anak ni Maria.

Iyon ay dahil sumuway sila at lumampas sa hangganan. Hindi nila pinagbawalan ang isa’t isa sa masamang gawaing ginagawa nila. Tunay na napakasama ng kanilang ginagawa” (Qur’an 5:78–79).

Sa talambuhay ng Propeta, isinalaysay na nang umalis si Zayd ibn ‘Amr ibn Nufayl at ang ilan sa kanyang mga kasamahan patungong Sham upang hanapin ang dalisay na relihiyon, sinabi sa kanya ng mga Hudyo: “Hindi ka makapapasok sa aming relihiyon hangga’t hindi mo tinatanggap ang bahagi mo sa poot ni Allah.” Sumagot siya: “Tumatakas ako mula sa poot ni Allah.” Sinabi naman sa kanya ng mga Kristiyano: “Hindi ka makapapasok sa aming relihiyon hangga’t hindi mo tinatanggap ang bahagi mo sa galit ni Allah.” Sumagot siya: “Hindi ko ito matitiis.”

Nanatili siya sa kanyang likas na kalagayan, umiwas sa pagsamba sa mga diyus-diyosan at sa relihiyon ng mga nagtatambal kay Allah, at hindi siya sumapi sa mga Hudyo ni sa mga Kristiyano. Ngunit naging Kristiyano ang kanyang mga kasamahan at pumasok sa relihiyong Kristiyano, sapagkat nakita nila itong higit na malapit kaysa relihiyon ng mga Hudyo noong panahong iyon. Kabilang sa kanila si Waraqah ibn Nawfal. Pagkatapos, ginabayan siya ni Allah sa pamamagitan ng Kanyang Propeta nang ipinadala Niya ito, at naniwala siya sa kapahayagang natanggap nito. Kalugdan siya ni Allah.

Usapin: Ang wastong pananaw sa mga paaralan ng mga iskolar ay pinahihintulutang hindi ganap na maiba ang pagbigkas sa pagitan ng ḍād at ẓā’ dahil magkalapit ang pinagmumulan ng pagbigkas ng dalawang titik. Ang ḍād ay nagmumula sa unahang bahagi ng gilid ng dila at sa bahaging katapat ng mga bagang; ang ẓā’ naman ay nagmumula sa dulo ng dila at sa gilid ng mga ngipin sa itaas. Pareho silang malakas na titik, maluwag ang pagbuga ng tunog at binibigkas nang nakadikit ang dila sa ngalangala. Dahil sa lahat ng ito, pinahihintulutang ipalit ng taong hindi kayang makilala ang mga ito ang isa para sa isa.

Si Allah ang higit na nakaaalam. Tungkol naman sa hadith na “Ako ang pinakamahusay magsalita sa ḍād,” wala itong batayan. Si Allah ang higit na nakaaalam.

Kabanata: Ang marangal na surah na ito, na may pitong talata at dakilang kabutihan, ay naglalaman ng pagpupuri at pagdakila kay Allah at ng papuri sa Kanya sa pamamagitan ng pagbanggit sa Kanyang pinakamagagandang pangalan, na nagpapahiwatig ng Kanyang mga kataas-taasang katangian. Binabanggit din nito ang pagbabalik sa Kanya—ang Araw ng Paggagantimpala—at ginagabayan ang Kanyang mga alipin na humiling at magsumamo sa Kanya, talikuran ang pag-aangkin nilang may sariling kakayahan at lakas, at ilaan lamang sa Kanya ang pagsamba at kilalanin Siyang nag-iisa sa pagka-Diyos.

Itinatangi nito Siya sa pagkakaroon ng katambal, katulad o kapantay. Itinuturo rin nito sa kanila na hilingin sa Kanya ang paggabay sa tuwid na landas—ang matuwid na relihiyon—at ang pagpapatatag sa kanila rito hanggang makatawid sila sa pisikal na Sirat sa Araw ng Pagkabuhay na Muli, na nag-aakay sa kanila sa mga hardin ng kaligayahan, sa piling ng mga propeta, mga matapat sa pananampalataya, mga martir at mga matutuwid.

Hinihikayat din ng surah na ito ang mabubuting gawain upang makasama sila sa Araw ng Pagkabuhay na Muli ng mga taong nagsagawa nito, at nagbababala laban sa mga landas ng kabulaanan upang hindi sila tipunin sa Araw ng Pagkabuhay na Muli kasama ng mga tumahak sa mga iyon—ang mga kinagalitan at mga naligaw.

Napakaganda ng pagkakaugnay ng pagkakaloob ng biyaya kay Allah sa mga salitang “ang landas ng mga pinagkalooban Mo ng biyaya,” samantalang hindi tahasang binanggit kung sino ang kumilos sa “hindi ang mga kinagalitan,” kahit Siya ang tunay na gumawa nito, gaya ng sinabi Niya: “Hindi mo ba nakita yaong nakipagkaibigan sa mga taong kinagalitan ni Allah?” (Qur’an 58:14).

Gayundin, iniugnay ang pagkaligaw sa mga taong naligaw, kahit Siya ang nagligaw sa kanila ayon sa Kanyang pagtatakda, gaya ng sinabi Niya: “Ang sinumang gabayan ni Allah, siya ang nagabayan; at ang sinumang iligaw Niya, hindi ka makakakita para sa kanya ng tagapangalaga na gagabay sa kanya” (Qur’an 18:17). Sinabi rin Niya: “Ang sinumang iligaw ni Allah ay walang makagagabay sa kanya, at iiwan Niya silang nangangapa sa kanilang pagsuway” (Qur’an 7:186), at marami pang ibang talata na nagpapakitang si Allah lamang ang nag-iisa sa paggabay at pagligaw.

Hindi ito gaya ng sinasabi ng grupong Qadariyyah at ng mga sumusunod sa kanila—na ang mga alipin mismo ang pumipili at gumagawa nito. Ginagamit nila bilang patunay sa bid‘ah nila ang mga talatang maaaring magkahulugan nang higit sa isa, at iniiwan ang mga talatang malinaw na tumututol sa kanila. Ganiyan ang kalagayan ng mga taong naligaw at lumampas sa hangganan. Nasa wastong hadith: “Kapag nakita ninyo ang mga sumusunod sa mga talatang maaaring magkahulugan nang higit sa isa, sila yaong pinangalanan ni Allah; mag-ingat kayo sa kanila.”

Ibig sabihin, tinutukoy ang sinabi ng Kataas-taasan: “Tungkol naman sa mga may paglihis sa puso, sinusunod nila yaong mga talatang maaaring magkahulugan nang higit sa isa…” (Qur’an 3:7). Salamat kay Allah, walang wastong patunay mula sa Qur’an ang sinumang nagpasok ng bid‘ah, sapagkat ipinahayag ang Qur’an upang linawin ang katotohanan laban sa kabulaanan at pag-ibahin ang patnubay sa pagkaligaw. Wala itong salungatan o pagkakaiba-iba, sapagkat ito ay kapahayagan mula kay Allah, ang Marunong at Kapuri-puri.

Kabanata: Iminumungkahi sa nagbabasa ng al-Fatihah na magsabi ng “Amin” pagkatapos nito. Binibigkas din ito bilang “Amin” na maikli. Ang kahulugan nito ay: “O Allah, tugunin Mo.” Patunay rito ang isinalaysay nina Imam Ahmad, Abu Dawud at at-Tirmidhi mula kay Wa’il ibn Hujr, na nagsabi: Narinig ko ang Propeta ﷺ na bumasa ng “hindi ang mga kinagalitan at hindi ang mga naligaw,” at nagsabi siya ng “Amin,” na pinahaba niya ang tinig.

Sa salaysay ni Abu Dawud, iniangat niya ang kanyang tinig. Sinabi ni at-Tirmidhi: “Maganda ang hadith na ito.” Isinalaysay din ito mula kina ‘Ali, Ibn Mas‘ud at iba pa.

Isinalaysay ni Abu Hurayrah na kapag binibigkas ng Sugo ni Allah ﷺ ang “hindi ang mga kinagalitan at hindi ang mga naligaw,” sinasabi niya ang “Amin” hanggang sa marinig siya ng mga nasa unang hanay na katabi niya. Isinalaysay ito nina Abu Dawud at Ibn Majah; idinagdag sa salaysay ni Ibn Majah na umugong ang masjid. Isinalaysay din ito ni ad-Daraqutni, na nagsabi: “Maganda ang isnad nito.” Iniulat naman mula kay Bilal na sinabi niya: “O Sugo ni Allah, huwag kang mauna sa akin sa pagsabi ng Amin.” Isinalaysay ito ni Abu Dawud.

Iniulat ni Abu Nasr al-Qushayri mula kina al-Hasan at Ja‘far as-Sadiq na binibigkas nila ang mīm sa “Amin” nang may diin, gaya ng salitang “Amin al-Bayt al-Haram.” Sinabi ng aming mga kasamahan at ng iba pa: Iminumungkahi ito sa taong wala sa pagdarasal, at higit itong binibigyang-diin para sa nagdarasal—mag-isa man siya, imam o tagasunod—sa lahat ng pagkakataon. Patunay rito ang nasa dalawang Sahih mula kay Abu Hurayrah (kalugdan siya ni Allah), na sinabi ng Sugo ni Allah ﷺ: “Kapag nagsabi ng Amin ang imam, magsabi rin kayo ng Amin.

Sapagkat ang sinumang tumugma ang pagsasabi ng Amin sa pagsasabi ng Amin ng mga anghel, patatawarin ang mga nauna niyang kasalanan.” Sa salaysay ni Muslim: “Kapag nagsabi ng Amin ang isa sa inyo sa pagdarasal at nagsabi rin ng Amin ang mga anghel sa langit, at magkatugma ang isa sa isa, patatawarin ang mga nauna niyang kasalanan.”

Sa Sahih Muslim, mula kay Abu Musa, sa salaysay na iniugnay sa Propeta ﷺ: “Kapag sinabi niya”—ibig sabihin, ng imam—“ang ‘at hindi ang mga naligaw,’ sabihin ninyo ang ‘Amin’; tutugunin kayo ni Allah.” Isinalaysay ni Juwaybir mula kay ad-Dahhak, mula kay Ibn ‘Abbas, na sinabi niya: Tinanong ko: “O Sugo ni Allah, ano ang kahulugan ng Amin?” Sumagot siya: “Panginoon, gawin Mo ito.” Sinabi ni al-Jawhari: Ang kahulugan ng Amin ay “Gayon nawa.”

Sinabi ni at-Tirmidhi: “Ang kahulugan nito ay: Huwag Mong biguin ang aming pag-asa.” Sinabi ng nakararami: “Ang kahulugan nito ay: O Allah, tugunin Mo kami.” Isinalaysay ni al-Qurtubi mula kina Mujahid, Ja‘far as-Sadiq at Hilal ibn Kaysan na ang “Amin” ay isa sa mga pangalan ni Allah. Isinalaysay din ito mula kay Ibn ‘Abbas bilang hadith na iniugnay sa Propeta ﷺ, ngunit hindi ito wasto, ayon kay Abu Bakr ibn al-‘Arabi al-Maliki.

Sinabi ng mga kasamahan ni Malik: Hindi nagsasabi ng Amin ang imam, ngunit nagsasabi nito ang tagasunod, batay sa isinalaysay ni Malik mula kay Sumayy, mula kay Abu Salih, mula kay Abu Hurayrah: Sinabi ng Sugo ni Allah ﷺ: “Kapag sinabi niya”—ibig sabihin, ng imam—“ang ‘at hindi ang mga naligaw,’ sabihin ninyo ang ‘Amin.’” [Pagkatapos ay binanggit ang hadith.] Ginamit din nila bilang karagdagang patunay ang hadith ni Abu Musa: “Kapag binigkas niya ang ‘at hindi ang mga naligaw,’ sabihin ninyo ang ‘Amin.’”

Nauna na nating binanggit ang hadith na pinagkaisahan nina al-Bukhari at Muslim: “Kapag nagsabi ng Amin ang imam, magsabi rin kayo ng Amin,” at na sinasabi niya ﷺ ang Amin kapag binibigkas niya ang “hindi ang mga kinagalitan at hindi ang mga naligaw.” Nagkakaiba ang mga kasamahan namin sa pagbigkas nang malakas ng Amin ng tagasunod sa mga pagdarasal na malakas ang pagbasa. Sa kabuuan, kung nakalimutang magsabi ng Amin ang imam, iisang pananaw ang nagsasabing bigkasin ito nang malakas ng tagasunod. Kung malakas na nagsabi ng Amin ang imam, ang bagong pananaw ay hindi ito bibigkasin nang malakas ng tagasunod.

Ito ang pananaw ni Abu Hanifah at isang salaysay mula kay Malik, sapagkat isa ito sa mga pag-alaala kay Allah, kaya hindi ito bibigkasin nang malakas, gaya ng iba pang pag-alaala sa pagdarasal. Ang naunang pananaw naman ay bibigkasin ito nang malakas. Ito ang pananaw ni Imam Ahmad ibn Hanbal at ang isa pang salaysay mula kay Malik, gaya ng naunang nabanggit: “hanggang sa umugong ang masjid.”

May ikatlong pananaw kami: kung maliit ang masjid, hindi ito bibigkasin nang malakas ng tagasunod, dahil naririnig nila ang pagbasa ng imam; kung malaki naman ang masjid, bibigkasin niya ito nang malakas upang makarating ang Amin sa mga nasa iba’t ibang bahagi ng masjid. Si Allah ang higit na nakaaalam.

Isinalaysay ni Imam Ahmad sa kanyang Musnad mula kay ‘A’ishah (kalugdan siya ni Allah) na binanggit sa harap ng Sugo ni Allah ﷺ ang mga Hudyo, at sinabi niya: “Hindi nila maiinggitan ang anumang bagay sa atin gaya ng pag-iinggit nila sa Biyernes na ipinatnubay sa atin ni Allah samantalang naligaw sila mula rito, sa qiblah na ipinatnubay sa atin ni Allah samantalang naligaw sila mula rito, at sa pagsasabi natin ng Amin sa likod ng imam.” Isinalaysay rin ito ni Ibn Majah, na may pananalitang: “Walang anumang bagay na pinag-inggitan kayo ng mga Hudyo gaya ng pagbati ng salam at pagsasabi ng Amin.”

Isinalaysay din niya mula kay Ibn ‘Abbas na sinabi ng Sugo ni Allah ﷺ: “Walang anumang bagay na pinag-inggitan kayo ng mga Hudyo gaya ng pagsasabi ninyo ng Amin; kaya paramihin ninyo ang pagsasabi ng Amin.” Mahina ang isnad nito dahil kay Talhah ibn ‘Amr.

Isinalaysay ni Ibn Mardawayh mula kay Abu Hurayrah na sinabi ng Sugo ni Allah ﷺ: “Ang Amin ay isang tatak mula sa Panginoon ng mga daigdig sa Kanyang mga sumasampalatayang alipin.” Isinalaysay mula kay Anas na sinabi ng Sugo ni Allah ﷺ: “Ipinagkaloob sa akin ang Amin sa pagdarasal at sa panalangin. Walang sinumang pinagkalooban nito bago ako, maliban kay Moises: nananalangin si Moises at nagsasabi naman ng Amin si Aaron. Kaya tapusin ninyo ang panalangin sa pagsasabi ng Amin, sapagkat tutugunin ito ni Allah.”

Sinasabi ko: Ginamit ito ng ilan bilang patunay sa talatang ito, ang sinabi ng Kataas-taasan: “Sinabi ni Moises: ‘Panginoon namin, tunay na pinagkalooban Mo si Paraon at ang kanyang mga pinuno ng karangyaan at kayamanan sa buhay sa mundong ito. Panginoon namin, inililigaw nila ang mga tao mula sa Iyong landas. Panginoon namin, burahin Mo ang kanilang mga yaman at patigasin Mo ang kanilang mga puso upang hindi sila sumampalataya hanggang sa makita nila ang masakit na parusa.’

Sinabi Niya: ‘Natugunan na ang inyong panalangin, kaya manatili kayong matatag at huwag ninyong sundan ang landas ng mga hindi nakaaalam’” (Qur’an 10:88–89). Binanggit ang panalangin mula kay Moises lamang, ngunit ipinahihiwatig ng konteksto na nagsabi rin ng Amin si Aaron, kaya itinuring siyang nanalangin. Sinabi ng Kataas-taasan: “Natugunan na ang inyong panalangin.” Ipinakikita nito na ang taong nagsasabi ng Amin sa panalangin ng iba ay para bang siya mismo ang nanalangin.

Kaya sinabi ng ilan na hindi nagbabasa ang tagasunod dahil ang pagsasabi niya ng Amin pagkatapos ng pagbasa ng al-Fatihah ay katumbas ng pagbasa nito. Dahil dito, may hadith na nagsasaad: “Ang sinumang may imam, ang pagbasa ng imam ay pagbasa rin niya.” Sinasabi noon ni Bilal: “Huwag kang mauna sa akin sa pagsasabi ng Amin.” Ipinahihiwatig nito na hindi kailangang bumasa ng tagasunod sa pagdarasal na malakas ang pagbasa. Si Allah ang higit na nakaaalam.

Dahil dito, sinabi ni Ibn Mardawayh: Isinalaysay sa amin ni Ahmad ibn al-Hasan: Isinalaysay sa amin ni ‘Abdullah ibn Muhammad ibn Salam: Isinalaysay sa amin ni Ishaq ibn Ibrahim: Isinalaysay sa amin ni Jarir, mula kay Layth ibn Abi Sulaym, mula kay Ka‘b, mula kay Abu Hurayrah, na sinabi ng Sugo ni Allah ﷺ: “Kapag sinabi ng imam ang ‘hindi ang mga kinagalitan at hindi ang mga naligaw’ at sinabi niya ang ‘Amin,’ at tumugma ang ‘Amin’ ng mga tao sa lupa sa ‘Amin’ ng mga tao sa langit, patatawarin ni Allah ang mga nauna nang kasalanan ng alipin.

Ang taong hindi nagsasabi ng Amin ay gaya ng isang lalaking sumama sa isang pangkat sa isang ekspedisyon. Nagbunutan sila at nakuha ng lahat ang kanilang mga bahagi, maliban sa kanya. Sinabi niya: ‘Bakit hindi ako nakakuha ng bahagi?’ Sinabi sa kanya: ‘Hindi ka nagsabi ng Amin.’”

[Bahagi ng sipi sa manuskritong pinagmulan ay hindi kumpleto.]

Sa pagbasa ng nakararami, binibigkas ang salitang “ghayr” na may kasrah sapagkat ito ay panuring. Sinabi ni az-Zamakhshari na binigkas din ito nang may fatḥah bilang kalagayan (ḥāl); ito raw ang pagbasa ng Sugo ni Allah ﷺ at ni ‘Umar ibn al-Khattab, at iniulat din mula kay Ibn Kathir. Ang inilalarawan sa kalagayang ito ay ang panghalip sa “sa kanila,” at ang salitang namamahala sa kalagayan ay “pinagkalooban Mo.”

Ang kahulugan ay “samantalang sila ay…” Iniulat din na gayon ang pagbasa ni Ubayy ibn Ka‘b upang hindi mapagkamalang nakaugnay ang mga ito sa “mga pinagkalooban Mo ng biyaya,” gaya ng sinabi Niya tungkol sa kanila: “na isinumpa ni Allah at kinagalitan” (Qur’an 5:60), at gaya ng: “Tunay na naligaw sila noong una, at marami silang iniligaw, at naligaw sila mula sa tuwid na landas” (Qur’an 5:77). [May mga sipi at tala sa mga talata sa bahaging ito ng orihinal na hindi kumpleto.]

Sinasabi na ang taong tumugma ang pagsasabi ng Amin sa pagsasabi ng Amin ng mga anghel ay maaaring tumugma sa oras, sa pagtugon o sa katapatan ng layunin. Ang mga talata na tinutukoy sa sipi ay: Qur’an 4:69–70; 4:136; 5:2; 5:60; 5:78–79; 7:43, 186; 10:88–89; 16:121; 18:17; 28:24; 37:23; 42:52; 58:14; 90:10; at 3:7.

Tafsir ni al-Baghawi

Sinabi ng Kataas-taasan: “Patnubayan Mo kami sa tuwid na landas.”

Ang “patnubayan Mo kami” ay nangangahulugang gabayan Mo kami. Sinabi nina ‘Ali at Ubayy ibn Ka‘b: “Patatagin Mo kami,” gaya ng pagsasabi sa isang taong nakatayo: “Manatili ka sa iyong kinalalagyan hanggang sa bumalik ako sa iyo,” ibig sabihin, magpatuloy ka sa kalagayan mo ngayon. Bagaman nasa patnubay na ang mga mananampalataya, sinasabi nila ang panalanging ito upang hingin ang pagpapatatag at dagdag na patnubay, sapagkat walang hanggan ang mga kagandahang-loob at patnubay mula kay Allah, ayon sa paniniwala ng Ahl as-Sunnah.

Ang salitang “sirat” ay binibigkas din bilang “sirat” na may sīn. Iniulat ni Uways mula kay Ya‘qub ang bigkas na ito, at ito ang orihinal na anyo nito. Tinawag itong sirat sapagkat nilalamon nito ang mga naglalakad dito. Binibigkas din ito sa pamamagitan ng zāy, at binibigkas ito ni Hamzah na may tunog na nasa pagitan ng zāy at ṣād.

Wasto ang lahat ng mga bigkas na ito. Ang pinipili ng karamihan sa mga tagabigkas ng Qur’an ay ṣād, upang umayon sa pagkakasulat nito sa mushaf.

Tungkol sa “tuwid na landas,” sinabi nina Ibn ‘Abbas at Jabir (kalugdan silang dalawa ni Allah): “Ito ay Islam.” Ito rin ang sinabi ni Muqatil. Sinabi ni Ibn Mas‘ud (kalugdan siya ni Allah): “Ito ay ang Qur’an.” Isinalaysay mula kay ‘Ali (kalugdan siya ni Allah) bilang hadith na iniugnay sa Propeta ﷺ: “Ang tuwid na landas ay ang Aklat ni Allah.”

Sinabi ni Sa‘id ibn Jubayr (kalugdan siya ni Allah): “Ito ang daan patungo sa Paraiso.” Sinabi ni Sahl ibn ‘Abdullah: “Ito ang landas ng Sunnah at ng jama‘ah [pamayanang Muslim].” Sinabi ni Bakr ibn ‘Abdullah al-Muzani: “Ito ang landas ng Sugo ni Allah ﷺ.” Sinabi nina Abu al-‘Aliyah at al-Hasan: “Ito ang Sugo ni Allah, ang kanyang pamilya at ang dalawa niyang kasamahan.”

Sa orihinal na kahulugan nito sa wika, ito ay malinaw na daan.

Sinabi ng Kataas-taasan: “Ang landas ng mga pinagkalooban Mo ng biyaya,” ibig sabihin, pinagkalooban Mo sila ng biyaya sa pamamagitan ng patnubay at pagkakaloob ng tagumpay. Sinabi ni ‘Ikrimah: “Pinagkalooban Mo sila ng biyaya sa pamamagitan ng pagpapatatag sa pananampalataya at pananatiling matuwid. Sila ang mga propeta, sumakanila ang kapayapaan.”

Ayon sa isa pang paliwanag, sila ang lahat ng pinatatag ni Allah sa pananampalataya mula sa mga propeta at mga mananampalataya na binanggit ni Allah sa Kanyang sinabi: “Ang mga iyon ay makakasama ng mga pinagkalooban ni Allah ng biyaya mula sa mga propeta…” (Qur’an 4:69). Sinabi ni Ibn ‘Abbas: “Sila ang mga tauhan nina Moises at Hesus, sumakanilang dalawa ang kapayapaan, bago nila binago ang kanilang relihiyon.” Sinabi ni ‘Abd ar-Rahman ibn Zayd: “Sila ang Propeta ﷺ at ang mga kasama niya.”

Sinabi ni Abu al-‘Aliyah: “Sila ang pamilya ng Sugo ni Allah ﷺ, sina Abu Bakr at ‘Umar (kalugdan silang dalawa ni Allah), at ang kanyang sambahayan.” Sinabi ni Shahr ibn Hawshab: “Sila ang mga kasamahan ng Sugo ni Allah ﷺ at ang kanyang sambahayan.”

Binibigkas ni Hamzah ang mga salitang “sa kanila,” “sa kanila” at “tungo sa kanila” sa pamamagitan ng ḍammah sa kanilang mga hā’. Binibigkas din ni Ya‘qub sa pamamagitan ng ḍammah ang bawat hā’ na nauunahan ng tahimik na yā’ sa anyong dalawahan at maramihan, maliban sa mga salitang “sa pagitan ng kanilang mga kamay at kanilang mga paa.” Binibigkas naman ng iba sa pamamagitan ng kasrah. Ang bumibigkas nito ng ḍammah ay ibinabalik ito sa orihinal na anyo, sapagkat binibigkas itong may ḍammah kapag nag-iisa.

Ang bumibigkas naman nito ng kasrah ay ginagawa iyon dahil sa tahimik na yā’, at magkaugnay ang kasrah at ang yā’ sa pagbigkas.

Binibigkas nina Ibn Kathir at Abu Ja‘far nang ganap ang bawat mīm ng pangmaramihan kapag pinag-uugnay sa pagbigkas, kung walang kasunod na tahimik na titik; kapag may kasunod na tahimik na titik, hindi nila ito pinahahaba. Hinahayaan ni Nafi‘ ang pagpili. Binibigkas ni Warsh nang may ḍammah kapag sinusundan ito ng alif qat‘. Kapag sinusundan ito ng alif wasl, at nauunahan ang hā’ ng kasrah o ng tahimik na yā’, binibigkas nina Hamzah at al-Kisa’i nang may ḍammah ang hā’ at mīm.

Binibigkas naman nina Abu ‘Amr at Ya‘qub nang may kasrah ang dalawa kapag nauunahan ito ng kasrah. Binibigkas naman ng iba ang mīm nang may ḍammah at ang hā’ nang may kasrah sa lahat ng pagkakataon, dahil sa yā’ o sa kasrah na nauuna rito, samantalang binibigkas nila ang mīm nang may ḍammah ayon sa orihinal na anyo nito.

Sinabi ng Kataas-taasan: “hindi ang mga kinagalitan,” ibig sabihin, hindi ang landas ng mga kinagalitan. Ang poot ay pagnanais na magparusa sa mga masuwayin. Hindi sumasapit ang poot ni Allah sa mga masuwaying mananampalataya; sumasapit lamang ito sa mga tumatangging sumampalataya.

“Hindi rin ang mga naligaw,” ibig sabihin, hindi ang mga naligaw palayo sa patnubay. Ang sukdulang pagkaligaw ay kapahamakan at pagkawala. Sinasabi: “Naligaw ang tubig sa gatas,” kapag nawala ito at hindi na makita.

Dito, ang “hindi kasama ng” ay may kahulugang “hindi,” at ang “hindi” naman ay may kahulugang “hindi kasama ng”; dahil dito, pinahihintulutan ang pag-uugnay. Gaya ng pagsasabi: “Si ganito ay hindi mabuti at hindi rin kaaya-aya.” Kung ang “hindi kasama ng” ay nangangahulugang “maliban sa,” hindi maaaring iugnay rito ang “at hindi”; hindi maaaring sabihin: “Nasa akin ang lahat maliban kay ‘Abdullah at kay Zayd.” Binibigkas ni ‘Umar ibn al-Khattab (kalugdan siya ni Allah): “Ang landas ng mga pinagkalooban Mo ng biyaya, hindi ang mga kinagalitan at hindi ang mga naligaw.”

Ayon sa isang paliwanag, ang mga kinagalitan ay ang mga Hudyo at ang mga naligaw ay ang mga Kristiyano, sapagkat hinatulan ni Allah ang mga Hudyo ng poot nang sabihin Niya: “na isinumpa ni Allah at kinagalitan” (Qur’an 5:60). Hinatulan Niya naman ang mga Kristiyano ng pagkaligaw sa mga salitang: “Huwag ninyong sundan ang mga pagnanasa ng mga taong naligaw noon pa” (Qur’an 5:77). Sinabi ni Sahl ibn ‘Abdullah: “Ang mga hindi kinagalitan ay yaong hindi gumagawa ng bid‘ah, at ang mga hindi naligaw ay yaong hindi lumilihis sa Sunnah.”

Kabilang sa mga tuntunin para sa bumabasa ng Qur’an ang pagsabi ng “Amin” matapos niyang matapos basahin ang Surah al-Fatihah, na may maikling paghinto at hiwalay sa pagbasa ng al-Fatihah. Binibigkas ito nang maikli; pinahihintulutan din ng mga dalubhasa sa balarila ang mahaba at maikling bigkas nito. Ang kahulugan nito ay: “O Allah, pakinggan Mo at tugunin Mo.”

Ipinabatid sa amin ng Imam Abu ‘Ali al-Husayn ibn Muhammad al-Qadi at ni Abu Hamid Ahmad ibn ‘Abdullah as-Salihi—kapwa nila sinabi: Ipinabatid sa amin ni Abu Bakr Ahmad ibn Hasan al-Hayri: Ipinabatid sa amin ni Abu ‘Ali Muhammad ibn Ahmad ibn Muhammad ibn Ma‘qil al-Maydani: Isinalaysay sa amin ni Muhammad ibn Yahya: Isinalaysay sa amin ni ‘Abd ar-Razzaq, mula kay Ma‘mar, mula kay az-Zuhri, mula kay Ibn al-Musayyib, mula kay Abu Hurayrah (kalugdan siya ni Allah), na sinabi ng Propeta ﷺ: “Kapag sinabi ng imam ang ‘hindi ang mga kinagalitan at hindi ang mga naligaw,’ sabihin ninyo ang ‘Amin,’ sapagkat nagsasabi rin ng Amin ang mga anghel at nagsasabi rin ng Amin ang imam.

Ang sinumang tumugma ang pagsasabi ng Amin sa pagsasabi ng Amin ng mga anghel, patatawarin ang mga nauna niyang kasalanan.” (Sahih.)