Нийса некъ а, тIехь къобал хилар

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

Ткъа Аллах т1аьхье дийцира: «Тхоьга т1ехьадахьан Iуьйренан некъ» [«Тхоьга т1ехьадахьан, тайп-тайпанчу некъашна юккъехь массо а тайпана дуьхьа а долуш, дерриге а дуьхьа некъ»] — х1унда аьлча, тхоьга къайла даккха, тхоьга гойту а, тхоьга т1ехьадахьан Iуьйренан некъана г1о а де. Иза Аллахе, Иеза йолчу Жаннате кхачаран айма некъ бу; хьакъ долу хаам кхета а, цуьнца амал а дар бу. Тхоьга некъана т1ехьадахьан, тхоьга цу некъ т1ехь бахьар а. Некъана т1ехьадахьар — Ислам динехь кхабар а, цул совнахьа долу динанаш д1ахадо а.

Некъ т1ехь бахьар — динан дерриге х1ума, хьехар а, амал а, дерриге х1ун хаьа, цуьнан т1ехьадахьар чохь ду. И хьоьхуш долу дуьайта — къобал а, маьрша а дуьйла ду, цундела адаман т1едиллина ду, цуьнан дехар цхьана салатехь а Аллахе дехар до, цунна цуьнан хьажар дукха хилахь.

Иза Iуьйренан некъ ду: «Царал т1ехь Аллахе ниьса г1о диначу нахана некъ» — набийшна, сидкъанашна, шаьшийдшна, салих1ашна. «Вацар» — «г1азап диначар» [нахана] некъ, цар хьакъ хьехам хаьий, амма цунна т1е кхочуш даллалуш бац, х1унда аьлча, еврейш санна. И «г1алаташ» [нахана] некъ а вац — цар хьакъ жоп д1ахадош, хьалха даьлла хетарца г1алат дина, насараш санна.

И сурат, дукха къайла хиларе хьоьжу, Коръанан цхьана сурате хиларан дуьхьа дерриге а хьалха аьлларг кхочуш ю. Цуьна чохь таухидан кхоьра тайпана ю: рубубийатан таухид — «Дуьненан Иеза» дегенчу дашах къобалху; улухийятан таухид — Аллахе цхьаъ вуьзуш ибадат дар — «Аллах» дегенчу дашах, «Тхо ахьна ибадат до» дегенчу аьтто хиларна къобалху. Имена а, сифаташна а таухид — Аллахе, Иеза волчу, кхетамашан сифаташ хилар къобалдар; Цо Шенна къобалдинарш, Цуьнан Расула къобалдинарш, кхетам д1а а баханза, охша а даьхназа, хьажарца а даьхназа. Цу х1ун хетар «Хьамд Аллахе ду» дегенчу дашах къобалху, хьалха дийцар санна.

Цуьна чохь набувват а къобалду: «Тхоьга т1ехьадахьан Iуьйренан некъ» дегенчу аьтто хиларна, х1унда аьлча, ресалаьллинна йукъахь уьш кхочуш ца хуьлу. Амалашна т1ехь дехьара жаза хилар а къобалду: «Къияматан дийнахь Маьрша Дела» дегенчу дашах; жаза адалаллаца хилла хилар, х1унда аьлча, «дин» маьг1на — адалаллаца жаза дар ду.

Цуьна чохь къадар а къобалду, адаман амал кхочуш а хилар — къадарийнаш а, жабрийнаш а ца доьзуш. Цуьна чохь дерриге а бидъатчарна жоп а къобалху: «Тхоьга т1ехьадахьан Iуьйренан некъ» дегенчу дашах; х1унда аьлча, иза хьакъ хаар а, цуьнца амал дар а ду. Массо бидъатчи иза т1ехь д1а ца кхочу. Цуьна чохь Аллахе, Иеза волчу, дин т1аьхье цхьаъ лардар а, ибадат а, г1о а дехар а къобалху: «Тхо ахьна ибадат до, тхо ахьна г1о доьху» дегенчу дашах. Аллахе хьамд ду, дуьненан Иеза волчу. Г1алат — хьалха даьлла хетар; г1алат диначи — г1алаташна т1е кхаьчначи.

Имам Ибн Касира тафсир

«Хьалха гӀоьзначу некъа тӀе вай гӀоьде» (Ихдина-с-сыраата-л-мустакыйм). КӀорташца дӀайолу аьлла кхин хиларан маӀна йоьллу. ЖамаӀатанашна дӀаяздина хьалха «сыйрат» аьллачу метта «сырат» олу, цхьаьна аьллачу метта «зыйрат» олу. Әл-Фарра аьлла: «ХӀара Бану ӀУзра, Балкыйн а, Бану Кәлб а боьлхучу нахана дӀалелла кхоллам бу».

Дала, цӀена а долуш, хастам хьалха дӀабелладелахь, тӀаккха Далла дӀахьоьжуш дуьйцу. ХӀара къамел ду: «Делан, хьалха бӀаьргашца хастам хьоьжучуьнга йина, тӀаккха хӀотта со цхьаьна сатуьйсу», — аьллачуьн санна. «Хьайн лелар дуьзахь суна дӀагӀерта, амма суна хьоьжуш хилар дуьйца». Дала аьлла: «ХӀара Муна цаьрга хьажар ду, цхьаьна сатуьйсу».

Хьоьжуш волчо, хастам бина тӀаьхьа, хӀун хаьржина аьлла, шен хӀожучу хьоьжучуьнга гӀоьзна некъ йоьллу. Цунах дуьйцу, Дала хьехна йолу йоза, хӀара йоза тӀе дӀагӀур ду, хӀунда аьлча хӀара нусха йиначуьнга хаьржина хилахь, хьоьжуш лелаш хиларна а, къобал хиларна а кхачарг йу. ХӀетте а, хьажар дуьйца аьлла, кхин маӀна йу: хьоьжуш верг шен дӀахетар, шен хӀажет, шен кхетам дуьйцуш волу. Муса (а.с.) аьлла: «Дела, хьоьца дӀавуьйлачу хьайн гӀуллакхехь со декъал ву».

(Къасас: 24). ХӀара хьажарна тӀехь хьоьжучуьнга маьхьар дӀабелла аьлла, Зу-н-Нун аьлла: «Хьоьгахь ца хила илаха, хьоьгахь дукха къастамаш ду. Хьуна хастам бу, аса зудашца гӀуллакхаш дина». (Әнбия: 87). ХӀетте а, хӀора хьажарца цхьаьна, хьоьжучуьнга хастам дӀабелла хила мега, шеца аьллачуьн санна: «Суна хӀинца хӀун дӀайаза?

Хьайн уьйр хьуна ца хета, хьайн йоьзал хилар?» (ШеӀр дуьйцуш.) «Хьуна хӀун дӀайаза? Хьайн къамел дика хиларна, хьоьжуш волчо хьоьжуш хилар ду. Хьоьжуш волу аьллачуьнга, хастам дина хила, хӀунда аьлча хастам хилар ду хьоьжуш хиларна».

Хьоьжуш хилар, хӀара иштта маьӀна долуш йу: хьехар а, къобалдар а. Хьехар хьоьжуш цхьаьна дӀахьоьжуш хила, хӀара санна: «Вайна хьалха гӀоьзначу некъа тӀе гӀоьде». Цуьнан маӀна йу: «Вайна хьеха, вайна хьалха дӀахьажийта, вайна гӀоьзна, вайна дӀадайта». «Вайна хьоьхна кхин некънаш» (Балад: 10), я маьӀна: «Вайна гӀуллакх дика а, вон а дӀагойта».

Хьехар «къаьстина» цхьанна тӀе а дӀахьоьжуш хила мега, Дала аьллачуьн санна: «Дала кхобуш хьажийнчуьнна дӀахьажийра, цуьнга гӀоьзначу некъа тӀе». (Нахл: 121.) «Уьш дӀахьажийта, кхечу хьоьжушчу некъа тӀе» (Саффат: 23). ХӀара хьехарна, гойтуш хиларна маӀна йу.

Дала аьлла: «Хьо гӀоьзначу некъа тӀе дӀахьажош ву». (Шура: 52.) «ЛӀаьме» аьлла хьоьжушчуьнга дӀахьоьжуш хилар маӀна йу, ахирай. Жаннатанах къамел: «Далла хастам бу, вай хӀарана хьоьхна», я маӀна: «Дала вайна хӀарана гӀоьзна хьажийна, цунна лайо». (ӘӀраф: 43.)

«ГӀоьзна некъ» хьакъанан, иманан некъ бу. Имам Абу ДжаӀфар ибн Джарир аьлла: «Тафсирчийн къамелашкахь жима а, кхин а хӀумма а ца хила, жамӀа хилар: “гӀоьзна некъ” — хӀара дӀаьхна, гӀоьзна, цхьа а мохь ца долу некъ бу». Арабийн моттехь а хӀара маӀна ду. Цунах Джарир ибн ӀАтыйя әл-Хатфи аьллачу стихехь кхочуш: «Амир-ул-муъминин гӀоьзна некъа тӀехь ву, некъаш мукъалдаьлча а, хӀора гӀоьзна бу».

Ибн Джарир аьлла: «ХӀара къамел дӀагойтучу хӀуммашца дукха далил ду, хьажарна кхочуш ца хила». ТӀаккха арабаш «сыйрат» маьӀна а, гӀуллакх а хӀокхуьнца лелаю: хӀара гӀоьзна хиларе гӀоьзна аьлла, мукъалдаьлла хиларе мукъалдаьлла аьлла лелаю.

Тафсирчаш а, хьалха а, тӀаьхьа а, «сыйрат» маьӀна хӀун ду цаьрца къастийна, амма хьакъанан маьӀна цхьаъ ду: Далла а, Расулалла а тӀаьххьара кхочушдар. Цунах аьлла, хӀара Аллан Къуръан бу. Ибн Абу Хатим аьлла: «Хасан ибн ӀАрфа вайна дийца: Яхья ибн Яман, Хамза әз-Зайят, СаӀд — хӀара Абу-л-Мухтар әт-Таый — Ибн-ул-Харис әл-АӀвар вуьйцуш, Харис әл-АӀварца, ӀАли ибн Абу Талиб (Аллах реза хуьлда цунна) цуьнга дийцар: Аллан Расули (с.а.в.) аьлла: “ГӀоьзна некъ — Аллан Къуръан бу”». Ибн Джарир а хӀара риваят Хамза ибн Хабиб әз-Зайятан хьалха хьажараца дӀаделла.

Имам Ахмад а, әт-Тирмизи а Харис әл-АӀварца, ӀАли (Аллах реза хуьлда цунна) цуьнга хьажараца, хӀара хьадис дӀабелла: «ХӀара Даллах къобал йолу, нусха йолу, хӀара хьакъанан хьехар бу, хӀара гӀоьзна некъ бу». ХӀара ӀАли (Аллах реза хуьлда цунна) хьадис хиларехь дӀаделла; хӀара дика маьӀна долуш дерг ду, Аллах дика хаьржина. Суфьян әт-Сәври, Мансур, Абу Ваил, ӀАбдуллах цуьнга дийца: «ГӀоьзна некъ — Аллан Къуръан бу». Цхьаьна аьлла: «Ислам бу».

Даххак Ибн Аббасца дийца: «Жибраил Мухаммадна (а.с.) аьлла: “О, Мухаммад, хьажа: ‘Вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде’”. Я маӀна: “Вайна хьажийта, хьоьхуш долу некъ бу, Аллан дина, цуьнан мукъалдаьлла ца йу”». Маймун ибн Михран Ибн Аббасца дийца, «вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде» аьллачуьнна: «ХӀара Ислам бу». Исмаил ибн ӀАбдуррахман әс-Суддий әл-Кәбир Абу Малик, Абу Салих, Ибн Аббас, Мурра әл-Хамдани, Ибн МасӀуд, Пайхамарна (с.а.в.) цхьаьна болчу нахца дийца: «“Вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде” — хӀара Ислам бу».

ӀАбдуллах ибн Мухаммад ибн ӀАкыл Джабирца дийца: «“Вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде” — Ислам бу. ХӀара кӀентийна а, зудашна а, кхечу хӀуммашна а юкъара ду». Ибн-ул-Ханафийя Дала аьллачу «вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде» аьллачуьнна: «ХӀара Даллан дин бу, лайнашна цуьнан кхин цхьа дин къобал ца хуьлу». ӀАбдуррахман ибн Зайд ибн Аслам аьлла: «Вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде — Ислам бу».

Имам Ахмад шен «Муснад» тӀехь дӀаяздина хьадисехь а хӀара маӀна гойту. Аьлла: «Хасан ибн Сәввар Абу-л-ӀАла вайна дийца, Лейс ибн СаӀд — хӀара МуӀавия ибн Салих — Абдуррахман ибн Джубайр ибн Нуфайр шен даца, Нәввас ибн СәмӀанца Расулалла (с.а.в.) цуьнга дийца: “Дала мисал дина гӀоьзна некъ. Некъа шен бахьа тӀехь цхьа цӀена гӀирс ду, цуьнан кхирехь дӀахуьлуш йолу цхьана йоьккха, хӀора йоьккха тӀе кхета. Некъа кхерехь кхин цхьа гӀойла ба, аьлла: ‘О, нах!

Нах, хӀора шен кхолламца некъан тӀе гӀоьде, цхьа а мукъалдаьлла ца хила’. Некъа тӀехь тӀаьхьашка хьоьжуш верг а, некъан тӀехь болу хьехар а ду. Нахо цу йоьккхе а, йоьккха а дӀаьлла, цуьнца кхин гӀуллакх дина хиларна, аьлла: ‘ХӀоьтта, цу йоьккхе дӀа ца даьлла; дӀаьлла хилахь, хьо цуьнга дӀавогӀур ву’. ХӀара некъ Ислам бу.

ЦӀена гӀирсаш — Даллан чекхаш. ДӀахуьлуш йоьккхаш — Даллах къинхьегам дина хӀуммаш. Некъа кхерехь гӀойла — Аллан Къуръан бу. Некъа тӀехь болу хьехар — харцалла лелош волчу мусульманан деган тӀехь Аллан хьехар бу”». Ибн Абу Хатим, Ибн Джарир а Лейс ибн СаӀдца хӀара риваят дӀабелла.

Әт-Тирмизи а, ән-Нәсәи а ӀАли ибн Хаджр, Бакыйя, Баджир ибн СаӀд, Халид ибн МаӀдан, Джубайр ибн Нуфайр, Нәввас ибн СәмӀанца хӀара хьадис дӀабелла. Цуьнан иснад хьакъанан бу, Аллах дика хаьржина.

Муджахид аьлла, «вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде» аьллачуьнна: «Хьакъ бу». ХӀара маӀна а хьалахь хиларна, хьалха дӀаделлачу маьӀнашца къаршалле йац. Ибн Абу Хатим а, Ибн Джарир а Абу-н-Надр Хашим ибн әл-Къасим, Хамза ибн әл-Мугира, ӀАсим әл-Ахвал, Абу-л-ӀАлияца дийца, «вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде» аьллачуьнна: «ХӀара Пайхамар (с.а.в.) ву, цуьнан тӀаьхьа шина доттагӀа». ӀАсим аьлла: «ХӀара Хасанна дийцина, тӀаккха Хасан аьлла: “Абу-л-ӀАлия хьакъ дуьйцу, хьехар дика ду”».

ХӀокху къамелашкахь хьакъ ду, цара цхьаьна цхьа маӀна ду. ХӀунда аьлча Пайхамарна (с.а.в.) тӀаьххьара кхочушдар, цуьнан тӀаьхьашка Бакр а, ӀУмар а (Аллах реза хуьлда цаьршинна) тӀаьххьара кхочушдар, хьакъанна тӀаьххьара кхочушдар, Исламна тӀаьххьара кхочушдар, Къуръанна тӀаьххьара кхочушдар, Даллан Къуръан а, цуьнан шен жӀара а, гӀоьзна некъ а бу. ХӀокху маьӀнашна хьакъ ду, цар цхьаьна хьакъ а дӀагойту, Далла хастам бу.

Әт-Табарани аьлла: «Мухаммад ибн әл-Фадл әс-Сакаты вайна дийца, Ибрахим ибн Махди әл-Мисыйси, Яхья ибн Закарийя ибн Абу Заида, әл-АӀмаш, Абу Ваил, ӀАбдуллах цуьнга дийца, ӀАбдуллах аьлла: “ГӀоьзна некъ — Пайхамаро (с.а.в.) вайна дӀа а даьккхина, вай тӀехь кхолла ца долу некъ бу”».

Цунах имам Абу ДжаӀфар ибн Джарир (Дала цунна къинхетам бойла) аьлла: «Суна хьалха хьажарца, “вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде” аьллачу аятан маӀна хӀара бу: “Вайна шена къобал диначу, хьалха Дала дика луш хьехначу лайна санна, къамелехь а, гӀуллакхехь а, хӀокху динан тӀехь къобал а, гӀоьзна а хиларна, вайна гӀоьде”. ХӀара гӀоьзна некъ бу.

ХӀунда аьлча, Далла дика луш волу, пайхамараш, сидкъа хьехийна нах, шаьш шаьш къинхетамах гӀуллакхаш дина нах, хӀарашца гӀоьзна хиларна, Исламна гӀоьзна хилар, Расулаллашна тешар, Къуръан тӀе кхолла хилар, Дала амр дина гӀуллакхаш кхочушдар, Дала юккъа йина гӀуллакхаш къобал дар, Пайхамаран (с.а.в.) некъ а, шаьш тӀаьхьа хьалха кхаьчначу кӀиранша-правителашан некъ а, Далла дика лайнаш боьллачуьнна тӀаьххьара кхочушдар. ХӀара хӀуммаш гӀоьзна некъ бу».

Цхьа адам аьлча: «Мусульмано хӀора хенахь, намазехь а, кхечу хенахь а, хӀунда хьажа хьоьжуш? Цуьнан хьехар шена хьалха дӀабелла хиларна, хӀара хӀун, шен хьалха хиллачу хӀуммане кхечуьнна хьажа хьоьжуш хилар ду?» — жавап хӀара ду: «ХӀан-хӀа». Лаьтта а, буьйса а хьехарна хӀожет ду, Дала цуьнга хьехна хилахь, хӀунда аьлча лай хӀора сахьт а, хӀора хьал а Далла хӀожет ву: хьехар тӀехь нахалаш, цуьнца тӀаьхьакхетар, цуьнан къобал, цуьнан хьекъал, цуьнан дукхах кхочушдар, цуьнан цӀхьа маьӀнаца кхочушдар. Лай шен бен, Далла хьажа, гӀуллакх хилар а, зен хилар а кхочуш дина ца хуьлу.

Цуьнан юкъара Дала хьехар, хьехар тӀехь лелар, къобалдар, хьалха кхетар хьажа хьоьжуш хила, оцу маьӀнаца Дала цуьнга амр дина. Хьалха тӀаьхье кхачар Далла къобал ду, хьоьжуш хиларца Дала дуа доьхучуьнга, хӀетта хӀокхуьнца дика дуа доьхучуьнна, йоцчу а хьалехь, буьйсанан хӀора къаьстина сахьтехь, дийнахь хӀора боккха а, жима а хенахь. Дала аьлла: “О, иман мукъа кхетарш! Далла, цуьнан Расулна, Расулаллина дӀакхоьллина Къуръанна, хьалха кхоьллина Китабна иман дӀабелла” — аятан кхетар.

Дала иман мукъа кхетаршна иман дӀабелла амр дина; хӀара хьалха хиллачу хӀумманна кхечуьнна кхечуьнна ца хуьлу. ХӀара маӀна ду: тӀаьхьехь кхочушдар, шен лелар тӀехь кхочушдар, цуьнца маьӀна долуш болу гӀуллакхаш кхочушдар. Аллах дика хаьржина.

Дала иман мукъа кхетаршна цхьаьна дӀахьажийра: «Вай Дела, хьалха вай хьехна тӀаьхьа, вай деганаш мукъалдаьлла ца хила, хьайн къинхетам цхьаьна вайна дӀабелла. Хьо, хӀора дӀалу Дела ву». (Әл-Имран: 8.) Бакр (Аллах реза хуьлда цунна) Магрибан намазан кхоалгӀа рәкӀатехь, Фатиха дӀаязинчул тӀаьхьа, хӀара аят дӀаязина.

Дала аьллачу «вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде» аьллачуьнна маӀна ду: «Вайна цуьнан тӀехь дӀасакха, кхин некъа тӀе вайна дӀа ца довла». Вайна иман мукъа кхетарш цхьаьна дӀахьажийра, аьлла: «Вайна хьоьхна» (Фатиха: 6). ХӀара хьадис хьалха дӀаделла: лай «вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде» аьлча, Аллах аьлла: «ХӀара Соьга хьоьжуш волчу лайна ду; цуьнан хӀоьжар соьга бу».

Дала аьллачу «Хьоьхна некъ» аятан маӀна «гӀоьзна некъ» ду. Нахвинах иштта къамел дина: хӀара «гӀоьзна некъ» аятан бадал бу, я кхин а маӀна гойтучу хӀумманна хьажа мега, Аллах дика хаьржина. «Хьоьхна нах» хӀара Ниса сурсехь дӀаделла: «Далла а, Расулалла а тӀаьхьара кхочушдина нах, Далла дика лийначу нахца, пайхамарашца, хьакъанан сидкъа дина нахца, шаьш шаьш дика дина нахца цхьаьна хиларг бу. Цаьрца дика хилар ду.

ХӀара Даллан беи хьехар бу, Далла хьакъ хаьа». (Ниса: 69–70.) Даххак Ибн Аббасца дийца: «“Хьоьхна некъ” — цхьаьна болу, хьоьхна къинхетам хиларна, къинхетамца лелочу, Даллан тӀаьхьара кхочушдарца, цуьнан ибадатца: Даллан малаикш, пайхамараш, сидкъа хьехийна нах, шаьш шаьш дика дина нах. ХӀара вай Делан къамелца цхьаьна: “Далла а, Расулалла а тӀаьхьара кхочушдина нах, хӀараш Далла дика лийначу нахца цхьаьна хиларг бу…”» (аятан кхетар.)

Абу ДжаӀфар ар-РабиӀ ибн Анасца дийца: «“Хьоьхна некъ” — пайхамараш бу». Ибн Джурайж Ибн Аббасца дийца: «Уьш иман мукъа кхетарш бу». Муджахид а иштта аьлла. ВакиӀ аьлла: «Уьш мусульманаш бу». Абдуррахман ибн Зайд ибн Аслам аьлла: «ХӀара Пайхамар (с.а.в.) а, цуьнан цхьаьна болу нах а бу».

Ибн Аббаса хьалха дӀабелла маӀна юкъара кхин а бу, хӀунда аьлча хӀара къамел хӀумах цхьаьна ду, Аллах дика хаьржина.

Дала аьлла: «ГӀоьзна некъ, хьоьхна нах, цуьнан хьалха дуьйцуш, цаьрна дика а, хьехар а, гӀуллакх а лелош болу, Далла а, цуьнан Расулшна а тӀаьхьара кхочушдинаш, цуьнан амр хӀун ду кхочушдинаш, цуьнан юккъа йина гӀуллакхаш къобалдинаш. Амма хӀара хьехар дина, Дала оцу нахеца гӀуллакхаш диначу нахеца цхьаьна ца хила, цаьрна къинхетам а, гӀоьзна а ца дина, шаьш шен ирсе ца кхочушдина, хьакъ хаьна а, цунах дӀа ца дина, Далла дӀахеташ болу нах. ДӀакхолла хьекъал ца долуш болу, хьакъ хиларца гӀо ца дина, гӀоьзна некъан тӀе кхочуш ца хеташ болу.

«ГӀоьзна некъ» кхин хьехарца дӀабелла: хӀара гӀоьзна некъ хьалха а, тӀаьхьа а, цаьрна юкъара кхечуьнна гӀоьзна некъ хилар ца дӀагойту. ХӀара чӀагӀделла, «ца» кхечуьнна дӀабелла, цхьаьна хьалххьара некъаш хӀокхуьнца аьлла: хьалха дӀа а дина, кхин а кхечуьнга хьажийна. Уьш яхьудийн а, насранийн а некъаш ду. Хьалха дӀаьллачу къамелананна, «гайри» хӀара искъина истисна маӀна долуш ду, цуьнан хьалхьара къамел мега, хӀунда аьлча хьоьхна нахца уьш цхьаьна ца бу, истисна а хила йиш йу.

Амма вай хьалха дӀаделла маӀна дика ду. ХӀара шоьлжашца дӀаделлачу мисале гойту: «Хьо Бану Акиш хьанашна юкъахь цхьа хьанаш санна ву, шен лаха бӀаьргашкахь цхьа хьарш дӀаьлла». МаӀна: «Хьо Бану Акиш хьанашна юкъахь цхьа хьанаш санна ву», — аьлла, къамеланан маьӀна долу гӀирс дӀахьаьжна. Иштта «гайри-л-магдуби Ӏалайхим» аьллачуьнна маӀна ду: «ГӀоьзна некъ, хьакъанна къинхетам ца бина нахеьца».

ДӀагойтуш долу къамеланан гӀирс хьала а дина, цуьнга дӀахьаьжна. ХӀара къамелан цхьаьна гӀолла а, Аллах аьллачуьнца цхьаьна дӀахьоьжуш: «Вайна гӀоьзна некъа тӀе гӀоьде, хьоьхна нах»; тӀаккха аьлла: «Хьакъанна къинхетам ца бина нах». Кхечар аьлла, «ла» хӀара «ва-лә-д-даллин» аятехь дӀадаьллачу хӀумма ду, цаьрга маӀна: «Хьакъанна къинхетам ца бина нах а, гӀоьзна ца хиларш а». Цара ӀАджжажан стихашка далил лелийна: «Хьора лело бӀе, ца хьажа», я маӀна: «Хьора бӀе лело».

Вай хьалха дӀаделла маӀна хьакъанна дика ду. Цунах Абу ӀУбайд әл-Касим ибн Сәллам шен «Фазаил-ул-Къуръан» цхьаьна, Абу МуӀавия, әл-АӀмаш, Ибрахим, әл-Асвад, ӀУмар ибн әл-Хаттаб (Аллах реза хуьлда цунна) аьлла, «гайри-л-магдуби Ӏалайхим ва-гайри-д-даллин» хьалха дӀаделла. Цуьнан иснад хьакъанан бу. ХӀара тафсир цуьнга кхечу хьалха дӀаделла хилар ду, хӀунда аьлча хӀара, вай аьллачул, «гайри» цхьаьна кхин а хьехар ду, шина некъан юкъара кхечуьнна кхечуьнна къасто.

Иманан нахашна некъан хьехар, хьакъ дӀахета, цунна тӀаьхьара кхочушдар; яхьудийн нахашна гӀуллакхаш кхочуш ца делла, насранийн хьакъ хаьа ца делла. Цунах яхьудийнна къинхетам дина, насранийнна гӀоьзна дина; хӀунда аьлча хьакъ хьуьллу а, цунна тӀаьхьа ца кхочушдинаш къинхетамна къобал бу, хьакъ ца хаьна аьллачуьнна къинхетам ца хуьлу. Насранийн хьал — цара цхьа хӀума дӀа хьажа хьоьжуш, амма цуьнан некъ ца хаьа; хӀунда аьлча хӀара иштта гӀуллакх дина, цуьнан йукъара, Расулаллан тӀехь къобал хилар, цуьнга кхечуьнга тӀаьхьара кхочушдар, хьалххьара а, кхечуьнга кхачар ца делла.

Цунах гӀоьзна некъан тӀехь гӀоьзна ца хила. Яхьудийн а, насранийн а дӀагоьзна нах бу, амма яхьудийнна къинхетам ду, насранийнна гӀоьзна хилар ду — яхьудийн хьалххьара хьал къинхетам, насранийн хьалххьара хьал гӀоьзна хилар ду. ХӀара хьадисашца а, атхарца а дӀагойту.

Имам Ахмад аьлла: «Мухаммад ибн ДжаӀфар вайна дийца, ШуӀба аьлла: Сәмак ибн Харба кхачаш, ӀАббад ибн Хубайш цуьнга дийцар, ӀАдий ибн Хатим аьлла: “Расулаллан (с.а.в.) сахьта хьалха дӀавуьйлачу кӀенташца цхьаьна кӀентан а, суьйда а хиъна, со цуьнга кхаьчча, цаьрга хьажийра. Суна тӀаьхьа цхьа зуда дӀаяздина: ‘О, Расулалла! Вайна хьалха бӀаьргашца хӀажетах кхеташ, тӀаьхьа а йоьзал ца гуш, со йаьлла, къелла, гӀуллакхашца ца кхеташ, хьоьга Дала дика динчу хьоьжарца суна къинхетам бина’. Цуьнга аьлла: ‘Хьоьга вай дӀайина?’

Цуьнга аьлла: ‘ӀАдий ибн Хатим’. Аьлла: ‘ХӀара Далла, цуьнан Расулна, дӀавала!’ Цуьнга аьлла: ‘Суна къинхетам бина’. ТӀаккха цуьнан кхоллам юьхьанан гӀовгӀа тӀаьхьа, цхьа адам цуьнца цхьаьна вара, хӀара ӀАли хилар хета. Аьлла: ‘Хьоьжуш хьуна хӀун кхочуш?’

Цуьнга аьлла: ‘Хьоьжуш лелор тӀехь гӀоьзна цхьа хьоьжар бина’. ТӀаккха цуьнга дӀахьажийра, цуьнна гӀоьзна а, хьалха а дӀаьлла. Цуьнга со кхечча, аьлла: ‘ХӀара хӀуманаш хьан да ца дина, хӀунда аьлча цуьнца цхьа адам кхаьчча, цуьнга кхечу адаман дика дина, хӀара цуьнна хӀуманаш хьалха дӀаьлла. Цуьнга кхечу адаман дика дина’.

ТӀаккха со цуьнга кхаьчча, цуьнца зуда а, кӀант а, я кӀентий а болу, цаьрна юкъара цуьнна Пайхамар (с.а.в.) кхечу хьалехь вара. Со хьекъал кхетийра: хӀара Кисра, Кайсар шен къайле хилар ца хета». Пайхамар аьлла: “О, ӀАдий! ‘Лә илаха илла-Ллах’ аьллачуьнна хӀунда ца хета?

Далла тӀехь кхин илаха ву?” ӀАдий аьлла: “Аллаху акбар аьллачуьнна хӀунда ца хета? Далла кхин боккха верг ву?” ТӀаккха ӀАдий Исламна къобал бина. Пайхамаран (с.а.в.) юьхь еха хетара, тӀаккха аьлла: “Къинхетам дина нах — яхьудийн, гӀоьзна нах — насранийн”».

Хьадисан кхетар. Әт-Тирмизи а хӀара Сәмак ибн Харба риваятца дӀабелла, «хасан гариб, вай цуьнан риваятца бен ца хаьа» аьлла. Со аьлла: Хаммад ибн Сәллам Сәмак, Мурри ибн Катир, ӀАдий ибн Хатимца дийца: «Со Расулаллаха (с.а.в.) “гайри-л-магдуби Ӏалайхим” аьллачу Даллан къамелан маӀна дӀахьажа хьажийра. Аьлла: “ХӀара яхьудийн бу”.

“Вә-лә-д-даллин” аьллачуьнна аьлла: “ХӀара гӀоьзна насранийн бу”». Иштта Суфьян ибн ӀУяйна, Исмаил ибн Абу Халид, ШаӀби, ӀАдий ибн Хатимца дийца. ӀАдийан хьадис хӀокху риваятанашца а, кхин дукха а кхечу риваятанашца а дӀаделла, цаьрна кхетар къобал хила дика йиш йу.

ӀАбдурраззак аьлла: «МаӀмар вайна дийца, Бадил әл-ӀУкайли ӀАбдуллах ибн Шакыка цуьнга дийца: цуьнга Пайхамар (с.а.в.) Вади-л-Къурахь, шен уьстагӀ тӀехь олуш хилар хаьийна, Бану Кайнан цхьа адам суьйра: “О, Расулалла, хӀараш милаш бу?” Цуьнга аьлла: “Къинхетам дина нах” — яхьудийн бӀаьрг а боьла, — “гӀоьзна нах — насранийн”». ХӀара Джарири, ӀУрват, Халид әл-Хадда цаьрна дӀаделла, ӀАбдуллах ибн Шакыйк цуьнга, Пайхамар (с.а.в.) цуьнга дийца верг дӀа ца хьоьжуш.

ӀУрватан риваятехь ӀАбдуллах ибн ӀУмар цуьнна хьалха ца хетта, Аллах дика хаьржина. Ибн Мардавайх Ибрахим ибн Тахман, Бадил ибн Майсара, ӀАбдуллах ибн Шакыык, Абу Заррца дийца: «Со Расулаллаха (с.а.в.) “къинхетам дина нах” аьллачуьнна хьажа хьажийра. Аьлла: “Яхьудийн”. “ГӀоьзна нах” аьллачуьнна аьлла: “Насранийн”».

Судди Абу Малик, Абу Салих, Ибн Аббас, Мурра әл-Хамдани, Ибн МасӀуд, Пайхамарна цхьаьна болу кхечар цуьнга дийца: «“Къинхетам дина нах” — яхьудийн, “гӀоьзна нах” — насранийн». Даххак, Ибн Джурайж Ибн Аббасца дийца, иштта аьлла. РабиӀ ибн Анас, Абдуррахман ибн Зайд ибн Аслам, кхечар а иштта аьлла. Ибн Абу Хатим аьлла: «Тафсирчашна юкъахь хӀара маьӀнаца къасталле йац».

ХӀокху имамашна дӀаделла маьӀна хьадисашца а дӀагойту: яхьудийн — къинхетам дина нах, насранийн — гӀоьзна нах. Дала Бакъара сурсехь Исраилан къамна къамелехь аьлла: «Цара шайн дахарш шайнна хӀун даьлла: Дала кхоьллина Китаб къобал ца дина, Аллах шен лайна хӀоьжуш, шен къинхетам хӀун волчу дӀалур хеташ, гӀараш хьалхе дӀадаьлла, цунна тӀаьхьа Даллан къинхетам тӀехь къинхетам долуш, къинхетамна тӀаьхьа хьалха а къинхетам долуш, къайлах ца кхеташ, къинхетам дина». (Бакара: 90.)

Маида сурсехь аьлла: «Аьлла: “Далла хьаштах хӀун вон ду, хӀараш къинхетамца къинхетам дина, цуьнга гӀоьзна дина, буьйса а, дийна а, гӀуллакхаш хӀокхуьнца дина; цаьрна юкъара Дала хьалхе а къинхетам дина, цаьрна юкъахь къинхетам дина, цаьрна юкъахь маймунш, хьашташ, тагутна ибадат дина; хӀараш хьалха вон лелараш, гӀоьзна некъа тӀехь кхин а гӀоьзна бу”». (Маида: 60.) Дала аьлла: «Исраилан къамна къинхетам дина нах Дауд а, ӀИса ибн Марьям а цаьрна къинхетам диначуьнца лъоьхна. ХӀара цара Далла къинхетам ца бина, чӀагӀделла хиларна.

Цара цхьаьна къинхетам дина хиларна, цаьрна юкъахь вон гӀуллакхаш ца дина, цаьрна къинхетам дина. Цара гӀуллакхаш дина. ХӀара хӀунда вон ду!» (Маида: 78–79.) «Цара шайна къинхетам дина нах, цуьнца цхьаьна гӀуллакхаш дина, цаьрна Аллах къинхетам дина».

(Муджадила: 14.) «Дала хьехна волчуьнна дика хьехар, хьехна ца волчуьнна аьлла, хьекъал ца долу лелар тӀехь хьажийна». (Кәһф: 17; ӘӀраф: 186.)

Сиратехь Зайд ибн ӀАмр ибн Нуфайл цхьаьна болу хӀумма дийца: шен тӀаьхьа болу нахца Шамна дӀахьажийра, ханифийн дин лохуш. Яхьудийн цуьнга аьлла: «Вайна юкъахь дӀахӀотта хьуна ца йиш йу, Даллан къинхетамах хьайн декъ дӀаэца мара». Цуьнга аьлла: «Со Даллан къинхетамах дӀаэша». Насранийн цуьнга аьлла: «Вайна юкъахь дӀахӀотта хьуна ца йиш йу, Даллан къинхетамах хьайн декъ дӀаэца мара».

Цуьнга аьлла: «ХӀара ца лолуш ду». ТӀаккха шен фитрат тӀехь дӀаьлла, цӀийна гӀуламш, мушрикешан дин, яхьудийн а, насранийн а дин тӀе ца бина. Цуьнан доттагӀаш насранийн дин тӀе белира, хӀунда аьлча цара яхьудийн динна а, насранийн динна а юкъахь насранийн дин хьалха а дика хетийна. Цаьрна юкъахь Варака ибн Навфал вара.

ТӀаккха Аллах цуьнга шен Пайхамар дӀавоьлла, цуьнан тӀе вахар хьалха хьекъал бина, цуьнга хьалха кхоьллина Вахий тешаш кхетта, Аллах реза хуьлда цунна.

(Масала.) Ученашна къобал хилар — зинахца «дад» а, «зо» а кхечуьнна мега, хӀунда аьлча цар массанан маӀна цхьаьна дӀахьажийна бу. «Дад» долу хӀума моттана хьалхахьара кӀелхьара, къамелашна хьалхахьара дӀаьлла. «Зо» долу хӀума моттана къайла дӀаьлла, хьалхахьара нахана тӀехь лелаш.

Шина хӀуманна цхьаьна а, дӀахӀотта а, хьалхахьара, дӀахӀотта, шен бӀаьрг къамелашца хӀотта. Иштта хӀара шина хӀуманна дӀаьллачуьнна, къамел дика хаьна ца волчунна, цхьа а хӀуманна дӀа ца даьлла. Аллах дика хаьржина.

«Аса, къамел диначу кхечарах сира бу» аьллачу хьадисан иснад ца йу, Аллах дика хаьржина.

**Йухалла. ** ХӀара сурс, йитт аят долуш йолу, Далла хастам, цуьнан хьалхахьара хьалахьа, цуьнан сий хьалха хьажа, цуьнан дикка цӀераш, цуьнан хьалхахьара сий, шен дика хӀуманаш дӀаделла. Цуьнан юкъахь къияман дийна, Далла дӀа кхачар, дуьйцуш, цуьнга дуьхьа доьхуш, цуьнан къинхетам бен лаха ца болу, хӀунда аьлча лай шен гӀуллакх, шен къинхетам, шен къобал хилар бен ца хета. Цуьнан ибадат цхьаьна дина, цуьнан илахь хилар цхьаьна дина; Аллахна цхьаьна доттагӀ, нусха, цхьа а тӀаьхьара кхочуш ца хуьлу, цхьаьна а къаршалле ца йу.

Цуьнан лайна гӀоьзна некъ хьажа хьоьжуш, хӀара диканан дин бу. Цуьнга тӀехь шайн гӀуллакхаш тӀехь хӀотта, хӀора дийнахь а, къияман дийнахь а, цуьнан хьалхахьара къиям, пайхамараш, сидкъа хьехийна нах, шаьш шаьш дика дина нахца цхьаьна Жаннатан кхетар дӀахӀотта. Цуьнан юкъахь дика гӀуллакхаш тӀехь хьехар ду, хӀора дийнахь а, къияман дийнахь а, цуьнца цхьаьна дика гӀуллакхаш дина нахца хила. Шайна тӀехь вон некъаш ца хила, цаьрна тӀаьхьа къияман дийнахь а ца хила, хӀара къинхетам дина нах, гӀоьзна нах бу.

Дала «хӀара хьоьхна нах» аятехь дика хьехар цуьнга тӀе хьажийна: «хӀара хьоьхна нах» аьлла. «Къинхетам дина нах» аятехь къинхетам дина верг ца дӀагойту, хӀунда аьлча хӀара хьакъанна къинхетам дина верг Аллах ву. Дала аьлла: «Хьо дӀахада цу нахе, Далла къинхетам диначуьнга…» (аятан кхетар.) Иштта гӀоьзна хилар цуьнга тӀе дӀа а дина, хӀунда аьлча Аллах хӀараш гӀоьзна ца хила аьлла, хӀараш хӀун дуьйцу, Дала хьехна а, гӀоьзна а хила аьлла, хӀунда аьлча Дала аьлла: «Дала хьехна верг — хьехна ву, Дала гӀоьзна верг — цуьнан доттагӀ а, хьоьхуш верг а ца кхочуш».

(Исра: 97.) Дала аьлла: «Дала гӀоьзна вергна хьехар ца хуьлу, Дала цуьнан гӀоьзна ца долу, цара шайн гӀоьзна лелош болу». (ӘӀраф: 186.) Кхечу дукха аятехь гойту — хьехар а, гӀоьзнадар а Далла цхьаьна хилар, къадарийя группанна а, цаьрна тӀаьхьа кхечуьнна а ца кхачар.

Цара шайн амр хӀун ду, шайн лехар, шайн гӀуллакхаш тӀехь шайн хьехар, гӀоьзна хилар ду аьлла, къуръанан цхьаьна аятехь хьалха йоьхуш, цара шайн кхайкхаранна тӀехь гӀоьзна хилар ца хеташ. Уьш гӀоьзна нах а, хьакъанан хьехар ца кхеташ болу нах а бу. Хьадис сахих дӀабелла: «Шун къийланаш тӀехь тӀаьххьара кхочуш хӀума дӀа ца кхеташ хилар, цхьаьна тӀаьхьа кхочуш, хьалха дӀахьоьжуш хила, цуьнца Дала цӀе а, дӀа а дина». ХӀара Дала аьллачуьнна дӀа хьоьжуш: «Дегнашкахь мукъалдаьлла хилар болчо, цуьнца къамелаш кхечу хьехарца кхочушдийна».

(Әл-Имран: 7.) Къуръанехь цхьа а хьакъанан далил, цхьа а хӀумма дӀа ца йоьхуш, цхьаьна йаьлла, хӀунда аьлча Къуръан хьакъ а, харц а къастийна, хьехар а, гӀоьзнадар а къастийна дӀакхочуш. Цуьнан юкъахь мукъалдаьлла а, цхьа а къаршалле а йац, хӀунда аьлча хӀара, Хекалехь йолу, хастам цунна ло Даллах дӀа кхоьллина.

**Йухалла. ** Фатиха дӀаязинчул тӀаьхьа «Амин» аьлла хьоьжуш ду. «Амин» аьлла, къамелан тӀаьххьара кӀилбаьлла аьлла мега. Цуьнан маӀна: «О, Дела, къобалде». Имам Ахмад, Абу Давуд, әт-Тирмизи Ваил ибн Хаджрца дӀабелла хьадис далил бу.

Ваил аьлла: «Со Пайхамар (с.а.в.) “гӀоьзна нах, гӀоьзна нах” аьлла хьалха дӀаязина, тӀаккха: “Амин” аьлла, цуьнан цӀе дӀа кхаьчаш хилар хезна». Абу Давудан риваятехь: «Цуьнан цӀе дӀа кхаьчарна» ду. Әт-Тирмизи аьлла: «ХӀара хьадис хасан бу». ӀАли, Ибн МасӀуд а, кхечар а цуьнан риваят дӀабелла.

Абу Хурайра аьлла: «Расулалло (с.а.в.) “гӀоьзна нах, гӀоьзна нах” дӀаязина тӀаьхьа, “Амин” аьлла, цуьнан цӀе дӀа кхаьчаш, хьалххьара сафанан нах хезна». Абу Давуд, Ибн Маджа дӀабелла. Цуьнан кхечу хьалхахьара риваятехь: «Масджид дӀа кхетарца». Әд-Даракутни аьлла: «ХӀара иснад хасан бу».

Билал аьлла: «О, Расулалла, хьо суна хьалха “Амин” ца хила». Абу Давуд дӀабелла.

Абу Наср әл-Къушайри Хасан, ДжаӀфар әс-Садык аьлла: «“Амин” кӀилбаьлла маьӀнаца аьлла, “Амин әл-Байт әл-Харам” аятехь санна». Вайна а, кхечарна а, хӀора намазехь воцучуьнна а цуьнан хьалхахьара хьажар дика ду, намаз диначуьнна а хьалхахьара хьажар тӀехь ду; хӀара шен хьалехь цхьаьна а, имам а, маъмум а болчуьнна, хӀора хенахь.

Сахихайнда Абу Хурайра (Аллах реза хуьлда цунна) цуьнга дийца Пайхамаран (с.а.в.) къамел: «Имам “Амин” аьлча, шу а “Амин” аьлла, хӀунда аьлча имаман “Амин” хьадис малакан “Амин” хьадисца цхьаьна кхачча, цуьнан хьалхахьара кхачна цхьаьна гӀуллакхаш дӀа а кхочуш, цуьнан хьалхахьара гӀуллакхаш кечйина». Муслим риваятехь: «Шун цхьаьна намазехь “Амин” аьлча, буьйсанан малакш а “Амин” аьлча, шина “Амин” цхьаьна кхачча, хьалхахьара кхечу гӀуллакхаш къобал хуьлу». Сахих Муслиме Абу Муса цуьнга хьажараца дӀабелла: «Имам “гӀоьзна нах” аьлча, шу “Амин” аьлла. Аллах шуна къобал дойла».

Жувайбир Даххакца, Ибн Аббасца дийца: Со цуьнга аьлла: «О, Расулалла, “Амин” маьӀна хӀун ду?» Аьлла: «О, Дела, хӀара кхочушде». Әл-Жәвһари аьлла: «“Амин” маьӀна — “Иштта хуьла”». Әт-Тирмизи аьлла: «Цуьнан маӀна: “Вайна сатуьйсу хьалца цхьа а дӀа ца йойла”».

Дукхачара аьлла: «О, Дела, вайна дуа къобалде». Әл-Куртуби Муджахид, ДжаӀфар әс-Садык, Хилал ибн Кайсанца дийца: «“Амин” Даллан цӀеран цхьа цӀе йу». Ибн Аббаса цуьнга хьажараца аьлла, амма хӀара сахих ца йу. Абу Бакр ибн әл-ӀАраби әл-Малики аьлла.

Маликийн къамелехь имам “Амин” ца олу, маъмум олу. Малик Сумай, Абу Салих, Абу Хурайраца дӀабелла хьадис далил лелийна, Пайхамар (с.а.в.) аьлла: «Имам “гӀоьзна нах” аьлча, шу “Амин” аьлла». ХӀара хьадисан кхетар. Абу Муса цуьнга аьллачу хьадисца а далил лелийна: «Имам “гӀоьзна нах” аьлча, шу “Амин” аьлла».

Вай хьалха къобал динчу хьадисехь аьлла: «Имам “Амин” аьлча, шу а “Амин” аьлла». Пайхамар (с.а.в.) а “гӀоьзна нах, гӀоьзна нах” аьлча “Амин” олу.

Вайна шина къамелехь маъмуман “Амин” сийна дӀаьлла хилар хӀун ду, цуьнан маьӀна хӀун ду аьлла, къасталле йу. Къасталле хӀара йу: имам «Амин» дӀа ца хила, маъмум цуьнан “Амин” цӀе аьлла. Имам сийна “Амин” аьлча, маъмум сийна ца олу — хьалххьара къамел. Абу Ханифан мазхаб а, Маликан риваят цхьа а иштта.

ХӀунда аьлча хӀара зикр бу, кхечу намазан зикрашца санна, сийна ца олу. КӀора къамелехь аьлла: маъмум а цӀе аьлла. Имам Ахмад ибн Ханбалан мазхаб а, Маликан кхечу риваят а иштта. Вай хьалха аьлла: «Масджид юкъахь дӀа хеза, хӀора нах хезаш».

Вайна кхечу къамел а ду: масджид жима хилахь, маъмум сийна ца олу, хӀунда аьлча цара имаман дӀаязин дӀа хезаш; масджид боккха хилахь, сийна олу, хӀунда аьлча имаман “Амин” масджидан юкъахь тӀехь болчу хӀора нахана хезаш. Аллах дика хаьржина.

Имам Ахмад шен «Муснад» тӀехь ӀАиша (Аллах реза хуьлда цунна) дӀабелла: Расулалланна (с.а.в.) яхьудийн хьехар хьалха дӀабелла, тӀаккха аьлла: «Цара шуна цхьаьна цхьа хӀума тӀехь хеташ ца бу, хӀунда аьлча шуна ЖумӀа хьалха Дала хьехна, уьш цунах гӀоьзна; кибла хьалха Дала хьехна, уьш цунах гӀоьзна; имаман тӀаьхьа “Амин” аьлла шуна Дала хьехна». Ибн Маджа а хӀара хьадис дӀабелла, цуьнан лаьца: «Яхьудийн хӀун хеташ, салам а, “Амин” а». Ибн Аббаса аьлла: «Яхьудийн шуна “Амин” аьллачуьнна хеташ». “Амин” дукха аьлла».

Цуьнан иснад тӀехь Талха ибн ӀАмр ву, хӀара заиф бу. Ибн Мардавайх Абу Хурайраца дӀабелла: Расулалло (с.а.в.) аьлла: «“Амин” — Даллан, шен иманан лайнашна, тӀаьхьара хьалха цхьаъ ду». Анас аьлла: Расулалло (с.а.в.) аьлла: «Суна намазехь а, дуьйцучу дуанехь а “Амин” дӀабелла. Суна хьалха кхин а вергна ца дина, Муса бен.

Муса дуа дойтуш, Харун “Амин” олура. ТӀаккха шу дуаан тӀаьхьара “Амин” аьлла, хӀунда аьлча Дала цуьнга къобал ду». Со аьлла: ХӀокху цхьан шарӀанашна юкъахь, къаршалле кхочуш ца хила аьлла, Дала аьллачу аятехь далил лелийна: «Муса аьлла: “Вай Делан, Хьо фараона а, цуьнан къамна а хӀуманаш, малхбала кхачаш хӀуманаш, зудаш а, мохь а хьалха дӀаделла, хӀунда аьлча цара хьайн некъан тӀе нах дӀа ца хьажийна. Вай Делан, цаьрна малхбалан гӀуллакхаш дӀахадор, цаьрна дегнаш мукъалдаьлла, хьалххьара хьалха хьажа, цара хьалххьара гӀоьзна ца хила, цара зен къинхетам дина, хьалххьара хьакъ дӀахьажа”.

Дала аьлла: “Шуна шина дуа къобал дина. ТӀаккха, цхьаьна а хьалххьара, хьалххьара болчу нахашца ма гӀоьлла”». (Юнус: 88–89.) Дуа Муса бен цуьнга дӀа ца хьаьжна, амма къамелан тӀехь Харуна “Амин” аьлла хилар дӀагойту. Цунах Дала аьлла: «Шуна шина дуа къобал дина» — ХӀара “Амин” аьлла верг дуа диначуьнна санна хила.

Цунах цхьаьна маъмум Фатиха ца дӀаязина аьлла, хӀунда аьлча цуьнан “Амин” аьлла хилар Фатиха дӀаязина хилар санна ду. Хьадисехь аьлла: «Имам волчуьнна, имаман дӀаязина, цуьнан дӀаязина бу». Билал аьлла: «Амин, хьо со хьалха ца бина». ХӀара далил маъмуман намазехь цхьа а дӀаязина ца хила аьлла гойту, Аллах дика хаьржина.

Цунах Ибн Мардавайх аьлла: «Ахмад ибн әл-Хасан вайна дийца, ӀАбдуллах ибн Мухаммад ибн Сәллам, Исхак ибн Ибрахим, Жарир, Лейс ибн Абу Салим, КаӀб, Абу Хурайра цуьнга дийца: Расулалло (с.а.в.) аьлла: “Имам ‘гӀоьзна нах’ аьлла, ‘Амин’ аьлча, кӀамаьрша “Амин” аьлла, лаьттанах болчу нахана “Амин” аьлла, буьйсанан малакшна “Амин” аьлла, Аллах лайна хьалхахьара кхечу гӀуллакхаш къобал дойла. “Амин” ца олучуьнна мисал — цхьа гӀуллакхе гӀуллакх диначу нахца цхьаьна, цара хӀора шен кхетамца къийам, шен кхетамца цуьнан гӀуллакх дина.

Цуьнан къийам кхечуьнна дӀа ца кхеташ, цуьнга аьлла: ‘ХӀунда шен къийам кхечуьнна дӀа ца кхеташ?’ Цуьнга аьлла: ‘Хьо “Амин” ца аьлла’”». (Ниса: 69–70.) Нахвинах аьлла: «ЖамаӀатанан болх, “гайри” хӀара кӀилбаьлла сийна, “гӀоьзна нах” аьллачуьнца цхьаьна дӀаьлла.

Зәмхшари аьлла: “Насбехь аьлла риваят йу, хӀара Пайхамаран (с.а.в.) а, ӀУмар ибн әл-Хаттабана а къамел бу; Ибн Касир а цуьнан риваят дӀабелла. МаьӀна хьалхахьара ‘Ӏалайхим’ деген цхьаьна, маьӀна хӀара: ‘уьш’”. Иштта Убайй ибн КаӀб а дӀабелла, хӀунда аьлча хӀара “хӀара хьоьхна нах” аьллачу нахца цхьаьна ца хила». Дала Маида сурсехь аьлла: «Аллах къинхетам диначу, цунна тӀехь къинхетам диначу…» (Маида: 60.)

Иштта аьлла: «Цара хьалххьара гӀоьзна нах бу, дукха а гӀоьзна хилар а, гӀоьзна некъа тӀехь дӀаьлла». (Маида: 77.) «Цара хьалххьара гӀоьзна нах бу…» (Маида: 72.) ХӀара даггара дӀагойту. Аьлла: «Уьш бу» (Бакара: 90; Маида: 60; 78–79; Муджадила: 14; Кәһф: 17; ӘӀраф: 186; Әл-Имран: 7).

«Амин» — «имаман “Амин” малакан “Амин”ца цхьаьна хилар», я хьалххьара а, къобал дарца а, я иманан сийна хиларца а. Юнус: 88–89.

Аль-Багавин тафсир

Цуьнан маьӀна: «Хьалха дехьа гойта хьоьга, хийцам боцчу нукхахь».

«Хьалха дехьа гойта хьоьга» — тхоьга нукха гуьйта. Али а, Убайй ибн КаӀб а, Аллах реза хуьлда цаьршинна, элира: «Тхоьх дӀататта ма делахь», — цуьнан маьӀна, хьо вуьжуш волчунна «Со цхьаьна вогӀале, хьо хӀинца ма дӀавала» бохуш ала йолуш санна, «хьо хӀинца латтачу хенахь латта». Иман доьллучеран аша бу дуьйцуш долу хӀара дуӀа, цара хьидаятехь хилча а, шайн иман къобалдеш, хьидаят тӀехь Ӏалашъярехь а, хьидаят тӀехь чӀагӀваларехь а. Хьидаят а, Аллахера лоруш долу лутф а чекхдоцуш ду — суннатан эхь юкъахь долчу ахлу-с-суннатан мазхьабехь.

«Ас-сыраат» — «сырат» а, синца дийцачу кепара, Якубера Увайс риваят дина. ХӀара хилар — къилба. Цунах «сырат» ала, цунна чохь дехьа вогӀу стаг, цуьнан меттигаш йовзуш санна, дуьхьал тоьхна дӀаволуш хиларца. «Зырат» а деш, Хамза зайн а, сынин а юкъара дӀа аьлла деш.

ХӀора дешаран кепаш дуруст ду, амма масех къираатхьан къилба — «сад»ца дӀаяздар ду, мусхафца цхьаьна хиларна.

«Сыратуль-мустакъим» — Ибн Аббас а, Джабир а, Аллах реза хуьлда цаьршинна, элира: «И ислам ду». Мукъатил а ичуьнан ойла ю. Ибн МасӀуд, Аллах реза хуьлда цунна, элира: «Къуръан ду». Али, Аллах реза хуьлда цунна, Пайхамаран, Аллахан салам а, салават а хуьлда цунна, дуьхьа дӀа а даьккхина риваят дина: «Сыратуль-мустакъим — Аллахан Китаб ду».

СаӀид ибн Джубайр, Аллах реза хуьлда цунна, элира: «Жаннате дӀахьажор ду». Сахл ибн Абдуллах элира: «Суннатан а, жамаӀатан а нукх». Бакр ибн Абдуллах аль-Музани элира: «Аллахан Элчанан, Аллахан салам а, салават а хуьлда цунна, нукх». Абу аль-Алия а, Хасан а элира: «Аллахан Элча а, цуьнан доттагӀаш а». Цуьнан лексикан маӀна — йовзаш, къера долу нукх ду.

Цуьнан маьӀна: «Цхьаьна хьехнабуьйтучу нахана ницкъ лелош долу сырат» — яӀни, хьидаят а, ницкъ а лелош, царах къинхетам бар. Икримат элира: «Царах къинхетам бира, имане чӀагӀлуш а, дуьззиначу нукхаца лелаш а хиларца. Цара пайхамараш бу, церан салам хуьлда». Вовшехь, Аллах иман тӀехь чӀагӀбина долу массо а нах — пайхамараш а, муъминанаш а — бу, Аллах ТаӀала церан дӀайаздина: «Иштта нах Аллах къинхетам бина нахашца бу, пайхамараш...» (аят).

Ибн Аббас элира: «Цара Мусан а, Исан а, церан динин хийцам биназа хьалха, цаьршинна салам хуьлда, догӀуш долу нах бу». Абдуррахман ибн Зайд элира: «Пайхамар, Аллахан салам а, салават а хуьлда цунна, а, цуьнца хилла нах а бу». Абу аль-Алия элира: «Аллахан Элчанан лаьмнаш а, Абу Бакр а, ӀУмар а, Аллах реза хуьлда цаьршинна, а, цуьнан доьзал а бу». Шахр ибн Хавшаб элира: «Аллахан Элчанан асхабаш а, цуьнан доьзал а бу».

Хамза къираатхьо «алейхим», «лейдейхим» а, «илейхим» а хӀокху дешнашкахь «ха» даммаца деш. Якуб а, хьалха суккун йолу «йа» юьхьанца яра, жамӀан а, тешан а маьӀна долчу массо «ха» даммаца деш, хӀара аьят къинтӀера: «церан куьйганаш юкъахь а, церан буттӀехь а». Вукхаран къирааташкахь «ха» касраца деш. Даммаца дечуьнан бахьана — «ха» дашан цхьаьнакхетта йоцу хенахь даммаца хилар; касраца дечуьнан бахьана — суккун йолу «йа», касра а, «йа» йолу юкъарах хилар.

Ибн Касир а, Абу ДжаӀфар а, жамӀан «мим» массо а везаьш дашна тӀехь васл хенахь дӀадерзош деш, тханна хьалха суккун долу даш дӀахӀотталц; цуьнца суккун долу даш дӀахӀотталча, ца дӀадерзош. НафиӀан а, цуьнан хьекъал кхетош, цхьа кеп а, вукха кеп а къобал ду. Варц «мим» даммаца деш, хӀалкъат долчу алифан хенахь. «Ха» хьалха касра я суккун йолу «йа» ялахь, Хамза а, Кисаи а «ха» а, «мим» а даммаца деш; Абу Амр цаьршинна касра деш.

Якуб а, цуьнан хьалха касра ялахь, цаьршинна касра деш. Вукхараш массо а «мим» даммаца, «ха» касраца деш, «йа» я цуьнан хьалха касра хиларна, амма «мим» цуьнан къилба хиларна даммаца деш.

Аллахан къамел: «ГӀазабе кхеттараш ца» — яӀни, Аллах гӀазабе кхеттачу нахана нукха ца. «ГӀазаб» — гунаһанашкахь волчара къаьстина Ӏазап бар. Аллах ТаӀалан гӀазаб муъминанашкахь долчу гунаһанашка лаха ца; къабаьстинашца кхочуш бу.

«А, хьидаятан йовзаш йолу нукхах дӀаваьллараш ца» — яӀни, хьидаятан нукхах дӀаваьллараш ца. «Далал» — хьалха хилар, я валар а, дӀа а хилар а. «Малахь су дӀавелла» бохуш ала, су мелла дӀадаьлла, чохь дӀаваьлла, бохуш ду.

ХӀунда «гайри» хӀара меттиг чохь «мац» бохучун маӀнахь ду, а «мац» «гайри» бохучун маӀнахь ду; цу бахьанца цуьнца Ӏатф а деза, кхин дашца цхьаьна кхетто мегар ду. Масала, «хӀара стаг дика ца воцуш, хаза а вац». «Гайри» «бохьуьнна» бохучун маӀнахь хилча, «мац» цуьнца Ӏатф дӀахӀотта мегар дац, «суьйре Абдуллах бохуш ца, Заид а» аьлла ала мегар дац.

ӀУмар ибн аль-Хаттаб, Аллах реза хуьлда цунна, «Сыратуль-мустакъим — хьо къинхетам биначун нукх, гӀазабе кхеттараш ца, хьидаятан дӀакхеттараш а ца» деш.

Вовшехь, гӀазабе кхеттараш — яхӀудийн нах бу, а дӀакхеттараш — насаранаш бу, хӀунда аьлча, Аллах ТаӀала яхӀудийнна гӀазабе кхетта хьукман ло, цуьнан къамелехь: «Аллах цуьнан тӀе ланат дина а, гӀазабе кхетта а»; насаранашна дӀакхетта хьукман ло, цуьнан къамелехь: «Шайн хьалха дӀа а дина, дӀаваьллачу нахана аьтто лелаш ма волахь».

Сахл ибн Абдуллах элира: «БидӀатца гӀазабе кхеттараш ца, суннатах дӀаваьллараш а ца».

Фатиха деш йолчуьнан суннат ду, цуьнан дешаран чаккхенгахь «Амин» ала, Фатихан тӀехьара а, цуьнца хӀинца цхьаьна а доцуш, тӀаьхьалӀа дӀахӀоттош. Деш хьаьржаш ду. Нахвийн хьехархошна хьаьржаш а, дӀахӀоттош а ала мегар ду. Цуьнан маӀна: «Йа Аллах, хьоьга кхочу а, къобалде а».

Ибн Аббас а, Катада а элира: «Цуьнан маӀна: “Иштта хуьлда”». Мужахид элира: «ХӀара Аллахан цӀе ю». Вовшехь, хӀара дуӀан тӀе печать санна ду. Вовшехь, хӀара Аллахан печать ю Цуьнан лелош долчу бенах, царах зенаш а дӀатохуш, церан юкъахь долу хӀумма а дӀасадоьллуш.

Китабан печать санна ду, цунна юкъахь долу хӀумма а дӀасадоьллуш, чохь йолу хабар а дӀадоьллуш.

Имам Абу Али аль-Хусейн ибн Мухаммад аль-Кади а, Абу Хамид Ахмад ибн Абдуллах ас-Салихи а тхоьга хабар дира: «Абу Бакр Ахмад ибн Хасан аль-Хайри тхоьга хабар дира: Абу Али Мухаммад ибн Ахмад ибн Мухаммад ибн Микал аль-Майдани тхоьга хабар дира: Мухаммад ибн Яхья тхоьга хабар дира: Абдурраззак тхоьга хабар дира: МаӀмар, аз-Зухри, Ибн аль-Мусаййиб, Абу Хурайра, Аллах реза хуьлда цунна, цуьнан риваятехь, Пайхамара, Аллахан салам а, салават а хуьлда цунна, элира: “Имам ‘гӀазабе кхеттараш ца, хьидаятан дӀакхеттараш а ца’ аьлча, шу а ‘Амин’ ала. Мелаикатанна а ‘Амин’ ала, имамна а ‘Амин’ ала.

Кхуьнан ‘Амин’ меликашан ‘Амин’ца цхьаьна хиларе кхочуьчун, цуьнан хьалха хилла долу гуноьнаш дӀадаьхкина дӀадахьийта”». (69 — ан-Нисаъ; 12 — аль-Мумтахана; 60 — аль-Маида; 77 — аль-Маида; сахих).