توغرا يولغا يېتەكلەش دۇئاسى

شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى

ئاندىن ئاللاھ تائالا: «بىزنى توغرا يولغا باشلىغىن» دېدى. يەنى، بىزگە توغرا يولنى كۆرسەتكىن، ئۇنىڭغا يېتەكلىگىن ۋە ئۇ يولدا مېڭىشقا مۇۋەپپەق قىلغىن. توغرا يول بولسا، ئاللاھقا ۋە ئۇنىڭ جەننىتىگە ئېلىپ بارىدىغان روشەن يولدۇر؛ ئۇ ھەقىقەتنى تونۇش ۋە ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىشتۇر. شۇڭا بىزنى يولغا باشلىغىن ۋە يولنىڭ ئۆزىدە توغرا ماڭغىلى مۇۋەپپەق قىلغىن.

يولغا باشلاش دېگەنلىك، ئىسلام دىنىدا چىڭ تۇرۇش ۋە ئۇنىڭدىن باشقا دىنلارنى تاشلاش دېمەكتۇر. يولنىڭ ئىچىدە يېتەكلەش بولسا، دىنىي ئىشلارنىڭ بارلىق تەپسىلاتلىرىنى بىلىش ۋە ئۇلارغا ئەمەل قىلىشتا يېتەكلەشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ دۇئا بەندە ئۈچۈن ئەڭ مەزمۇنلۇق ۋە ئەڭ پايدىلىق دۇئالاردىندۇر. شۇڭا ئىنسان بۇ دۇئاغا ھەر نامىزىنىڭ ھەر رەكئىتىدە ئاللاھقا دۇئا قىلىشى ۋاجىپتۇر؛ چۈنكى ئۇ بۇنىڭغا ئىنتايىن موھتاجدۇر.

بۇ توغرا يول: «سەن ئىنئام قىلغانلارنىڭ يولى»دۇر؛ ئۇلار پەيغەمبەرلەر، سىددىقلار، شەھىدلەر ۋە سالىھلاردۇر. «غەزەپكە ئۇچرىغانلارنىڭ» يولى ئەمەس؛ ئۇلار يەھۇدىيلار ۋە ئۇلارغا ئوخشاش ھەقىقەتنى تونۇپ تۇرۇپ، ئۇنى تاشلىغانلاردۇر. «ئازغانلارنىڭ» يولى ئەمەس؛ ئۇلار ناسارا ۋە ئۇلارغا ئوخشاش نادانلىق ۋە گۇمراھلىق سەۋەبىدىن ھەقىقەتنى تاشلىغانلاردۇر.

بۇ سۈرە قىسقا بولسىمۇ، قۇرئاندىكى باشقا سۈرەلەردە توپلانمىغان مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. ئۇ تەۋھىدنىڭ ئۈچ تۈرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: رۇبۇبىيەت تەۋھىدى «ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى» دېگەن سۆزدىن ئېلىنىدۇ؛ ئىلاھىيەت تەۋھىدى، يەنى ئىبادەتنى يالغۇز ئاللاھقا خاس قىلىش «ئاللاھ» دېگەن سۆز ۋە «ساڭىلا ئىبادەت قىلىمىز» دېگەن سۆزدىن ئېلىنىدۇ؛ ئىسىم ۋە سۈپەتلەر تەۋھىدى بولسا، ئاللاھ تائالانىڭ ئۆزى ئۈچۈن ئىسپاتلىغان ۋە رەسۇلى ئىسپاتلىغان كامال سۈپەتلىرىنى تەعطىل، تەمثىل ۋە تەشبىھ قىلماستىن ئىسپاتلاشتىن ئىبارەتتۇر. بۇنىڭغا يۇقىرىدا ئېيتىلغاندەك «ھەمدۇسانا» دېگەن سۆز دالالەت قىلىدۇ.

بۇ سۈرە «بىزنى توغرا يولغا باشلىغىن» دېگەن سۆزدە پەيغەمبەرلىكنى ئىسپاتلاشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ چۈنكى رىسالىتى بولمىسا بۇ مۇمكىن ئەمەس. «قىيامەت كۈنىنىڭ ئىگىسى» دېگەن سۆزدە ئەمەللەرگە جازا بېرىلىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ؛ جازا ئادالەت بىلەن بولىدۇ، چۈنكى «دىن» دېگەن بۇ يەردە ئادالەت بىلەن جازالاش مەنىسىدە. شۇنداقلا تەقدىرنى، بەندىنىڭ ھەقىقىي مەنىدە ئەمەل قىلغۇچى ئىكەنلىكىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ بۇ قەدەرىييە ۋە جەبرىيەلەرنىڭ قارىشىغا خىلاپتۇر.

بەلكى «بىزنى توغرا يولغا باشلىغىن» دېگەن سۆز بارلىق بىدئەتچىلەرگە رەددىيەنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ چۈنكى بۇ ھەقىقەتنى تونۇش ۋە ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىشتۇر. ھەر قانداق بىدئەتچى بۇنىڭغا خىلاپتۇر. «ساڭىلا ئىبادەت قىلىمىز ۋە سەندىنلا ياردەم تىلەيمىز» دېگەن سۆز دىنىنى ئىبادەت ۋە ياردەم تىلەشتە ئاللاھقا خاس قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. پۈتۈن ھەمدۇسانا ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى ئاللاھقا خاستۇر. گۇمراھلىق؛ گۇمراھ.

ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى

«بىزنى توغرا يولغا باشلىغىن» دېگەن ئايەتنى كۆپچىلىك قىرائەتچىلەر «ساد» بىلەن ئوقۇغان. «سىرات» شەكلىدىمۇ، «زا» بىلەنمۇ قىرائەت قىلىنغان. فەررا ئېيتىدۇ: بۇ ئۇزرە، بەلەقەين ۋە كەلب قەبىلىلىرىنىڭ تىلىدۇر. ئاللاھ تائالاغا مەدھىيە ئېيتىش ئىلگىرى كەلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭدىن تىلەشنى ئەگەشتۈرۈش مۇناسىپ بولدى.

ئاللاھ: «بىر يېرىمى مەن ئۈچۈن، بىر يېرىمى بەندەم ئۈچۈن؛ بەندەمگە تىلىگىنى بېرىلىدۇ» دېگەن. بۇ تىلەشنىڭ ئەڭ مۇكەممەل ھالىتىدۇر: تىلىگۈچى ئالدى بىلەن تىلىنىۋاتقان زاتنى مەدھىيەلەيدۇ، ئاندىن ھاجىتىنى تىلەيدۇ؛ چۈنكى بۇ ھاجەتنىڭ ئادا بولۇشىغا ۋە دۇئانىڭ ئىجابەت بولۇشىغا تېخىمۇ مۇۋاپىقتۇر. ئاللاھ تائالا بۇنى ئەڭ مۇكەممەل ئۇسۇل بولغانلىقى ئۈچۈن كۆرسەتتى. بەزىدە تىلەش تىلەگۈچىنىڭ ئەھۋالى ۋە ئېھتىياجىنى بايان قىلىش ئارقىلىق بولىدۇ.

مۇسا ئەلەيھىسسالام: «پەرۋەردىگارىم! سەن ماڭا چۈشۈرگەن ھەرقانداق ياخشىلىققا موھتاجمەن» (قەسسەس، 24) دېگەن. بۇنىڭدىن ئىلگىرى تىلەنگۈچىنى سۈپەتلەشمۇ بولۇشى مۇمكىن. زۇننۇن: «سەندىن باشقا ئىلاھ يوق. سەن پاكتۇرسەن. مەن ھەقىقەتەن زالىملاردىن بولدۇم» (ئەنبىيا، 87) دېگەن.

بەزىدە تىلەنگۈچىنى پەقەت مەدھىيەلەش بىلەنلا بولىدۇ. شائىر ئېيتقانىدەك: «ھاجىتىمنى ئېيتايمۇ، ياكى سېنىڭ ھايالىق تەبىئىتىڭ ماڭا يېتەرلىكمۇ؟ سېنى بىر كۈنى مەدھىيەلەشسە، مەدھىيە سېنىڭ ئالدىڭغا چىقىپ ھاجەت تىلەشتىن كۇپايە قىلىدۇ».

بۇ يەردە «ھىدايەت» يېتەكلەش ۋە مۇۋەپپەق قىلىش مەنىسىدىدۇر. بۇ يەردىكىدەك «ھىدايەت» بىۋاسىتە تولۇقلىغۇچى بىلەنمۇ كېلىدۇ: «بىزنى توغرا يولغا باشلىغىن». بۇنىڭ مەنىسى «قەلبىمىزگە سالغىن»، «مۇۋەپپەق قىلغىن»، «رىزقىمىز قىلغىن» ياكى «بىزگە ئاتا قىلغىن» دېگەننىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. «ئۇنىڭغا ئىككى يولنى كۆرسەتتۇق» (بەلەد، 10) دېگەن ئايەتتە بولسا ياخشىلىق ۋە يامانلىقنى بايان قىلىش مەنىسىدە.

ھىدايەت «إلى» بىلەنمۇ كېلىدۇ: «ئاللاھ ئۇنى تاللىدى ۋە ئۇنى توغرا يولغا يېتەكلىدى» (نەھل، 121)؛ «ئۇلارنى دوزاخ يولىغا يېتەكلەڭلار» (ساففات، 23). بۇ ئىرشاد ۋە يول كۆرسىتىش مەنىسىدىدۇر. «سەن ھەقىقەتەن توغرا يولغا يېتەكلەيسەن» (شۇرا، 52) دېگەن ئايەتمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش. ھىدايەت «لام» بىلەنمۇ كېلىدۇ.

جەننەت ئەھلى: «بىزنى بۇنىڭغا باشلىغان ئاللاھقا ھەمدۇسانا بولسۇن» (ئەئراف، 43) دەيدۇ؛ يەنى، بىزنى بۇنىڭغا مۇۋەپپەق قىلىپ، بۇنىڭغا لايىق قىلدى.

«توغرا يول» ھەققىدە ئىمام ئەبۇ جەئفەر ئىبنى جەرىر ئېيتىدۇ: تەئۋىل ئالىملىرىدىن ئۈممەتنىڭ ھەممىسى توغرا يولنىڭ ئەگرى-بۈگرىسى يوق روشەن يول ئىكەنلىكىگە بىرلىككە كەلگەن. ئەرەبلەرنىڭ ھەممە تىلىدىمۇ بۇ شۇ مەنىدە. جەرىر ئىبنى ئەتىيە خەتفىي ئېيتقانىدەك: «مۆمىنلەرنىڭ ئەمىرى، يوللار ئەگرىلەنگەن چاغدىمۇ توغرا يولدا مۇستەھكەم». بۇنىڭغا دائىر شاھىتلار ساناپ تۈگەتكىلى بولمايدىغان دەرىجىدە كۆپ.

ئەرەبلەر «سىرات» سۆزىنى كېيىنچە توغرىلىقى ياكى ئەگرىلىكى بىلەن سۈپەتلىنىدىغان ھەرقانداق سۆز ۋە ئىشقا قوللانغان؛ توغرا نەرسىنى توغرىلىقى، ئەگرى نەرسىنى ئەگرىلىكى بىلەن سۈپەتلىگەن.

سالاف ۋە كېيىنكى تەپسىرشۇناسلارنىڭ توغرا يولنى چۈشەندۈرۈش ئىبارىلىرى ھەر خىل بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ مەزمۇنى بىر ئىشقا قايتىدۇ: ئاللاھ ۋە رەسۇلىغا ئەگىشىش. بۇ يول ئاللاھنىڭ كىتابىدۇر، دېيىلگەن. ئىبنى ئەبى ھاتىم ئېيتىدۇ: ھەسەن ئىبنى ئەرەفە بىزگە سۆزلەپ بەردى، يەھيا ئىبنى يەمان ھەمزە زەيياتتىن، ئۇ سەئدتىن ــ ئۇ ئەبۇل مۇختارەت تايىدۇر ــ ئۇ ھارىس ئەئۋەرنىڭ جىيەنىدىن، ئۇ ھارىس ئەئۋەرنىڭ ئۆزىدىن، ئۇ ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلدى: رەسۇلۇللاھ ﷺ: «توغرا يول ئاللاھنىڭ كىتابىدۇر» دېدى. ئىبنى جەرىرمۇ بۇنى ھەمزە ئىبنى ھەبىب زەيياتنىڭ ھەدىسىدىن رىۋايەت قىلغان.

ئەھمەد ۋە تىرمىزى بۇنى ھارىسى ئەئۋەرنىڭ ئەلىدىن رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا يەتكۈزۈپ رىۋايەت قىلغان: «ئۇ ئاللاھنىڭ مۇستەھكەم ئارغامچىسى، دانا زىكرى ۋە توغرا يولىدۇر». بۇنىڭ مەۋقۇف رىۋايىتىمۇ ئەلىدىن كەلگەن؛ بۇ شۇنىڭغا يېقىنراق، ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر.

سەۋرى مەنسۇردىن، ئۇ ئەبۇ ۋائىلدىن، ئۇ ئابدۇللاھتىن رىۋايەت قىلىپ: «توغرا يول ــ ئاللاھنىڭ كىتابىدۇر» دېگەن. يەنە «ئۇ ئىسلامدۇر» دېيىلگەن. دەھھاك ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىپ ئېيتىدۇ: جىبرىل مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا: «ئى مۇھەممەد! “بىزنى توغرا يولغا باشلىغىن” دېگىن» دېدى.

يەنى، بىزنى يېتەكلىگۈچى يولغا، ئەگرىلىكى يوق ئاللاھنىڭ دىنىغا باشلىغىن. ميمۇن ئىبنى مىرھەن ئىبنى ئابباستىن «بىزنى توغرا يولغا باشلىغىن» دېگەن ئايەت ھەققىدە رىۋايەت قىلىپ: «بۇ ئىسلامدۇر» دېگەن. ئىسمائىل ئىبنى ئابدۇرراھمان سۇددى كاتتا ئەبۇ مالىكتىن، ئەبۇ سالىھتىن ئىبنى ئابباستىن، مۇررە ھەمەدانىيدىن ئىبنى مەسئۇدتىن ۋە پەيغەمبەر ﷺنىڭ ساھابىلىرىدىن بىر جامائەتتىن رىۋايەت قىلىپ، ئۇلارنىڭ «بىزنى توغرا يولغا باشلىغىن» دېگەننى «ئىسلام» دەپ چۈشەندۈرگەنلىكىنى ئېيتقان. ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى عەقىل جابىردىن رىۋايەت قىلىپ: «بىزنى توغرا يولغا باشلىغىن» ــ ئىسلامدۇر، ئۇ ئاسمان بىلەن زېمىن ئارىسىدىكىدىنمۇ كەڭدۇر، دېگەن.

ئىبنى ھەنىفىيە بۇ ئايەت ھەققىدە: «ئۇ ئاللاھنىڭ دىنىدۇر؛ ئاللاھ بەندىلەردىن ئۇنىڭدىن باشقا ھېچبىر دىننى قوبۇل قىلمايدۇ» دېگەن. ئابدۇرراھمان ئىبنى زەيد ئىبنى ئەسلممۇ «ئۇ ئىسلامدۇر» دېگەن.

Имом Ахмад өз «Муснад»ида Нәввас ибни Сәмъанниң Пәйғәмбәр ﷺдин ривайәт қилған һәдисини кәлтүргән: «Аллаһ бир тоғра йолни мисал қилди. Йолниң икки четидә икки сепил болуп, уларниң ичидики ишикләр ечилған; ишикләрдә чүшүрүлгән пәрдиләр бар. Йолниң бешида бир чақирғучи: “Әй инсанлар! Һәммиңлар йолға кирип, униңдин бурулмаңлар!”

дәп чақириду. Йолниң үстидә йәнә бир чақирғучи бар. Инсан шу ишикләрдин бирини ечишни халиса, у: “Һалак болғүр, уни ачма! Әгәр ачсаң، униңға кирип кетисән” дәйду. Тоғра йол ــ ئىسلامдур؛ икки сепил ــ Аллаһниң чәклимә вә чегралиридур؛ ечилған ишикләр ــ Аллаһ һарам қилған нәрсиләрдур؛ йолниң бешидики чақирғучи ــ Аллаһниң китабидур؛ йолниң үстидики чақирғучи ــ һәрбир мусулманниң қәлбидики Аллаһниң вәъзидур».

Ибни Әби Һатим вә Ибни Җәрирму Ләйс ибни Сәъдниң шу ривайити билән кәлтүргән. Тирмизи вә Нәсәи иккилән Али ибни Һуҗрдин, у Бәқиййәдин, у Бужәйр ибни Сәъдтин, у Халид ибни Мәъдандин, у Жубәйр ибни Нүфәйрдин, у Нәввас ибни Сәмъандин ривайәт қилған. Буниң иснади саһиһтур, Аллаһ әң яхши билгүчидур.

Мужаһид «бизни توغرا йолغا باشلىغىن» дегәнни «һәқ» дәп чүшәндүргән. Бу чүшәндүрүш кәң даирилик болуп, алдинқи пикирләргә зит әмәс. Ибни Әби Һатим вә Ибни Җәрир Әбу Нәзр Һашим ибни Қасимниң һәдисидин ривайәт қилған: Һәмзә ибни Муғира Әсим Әһвәлдин, у Әбул Алийәдән: «توغرا йол ــ Пәйғәмбәр ﷺ вә униңдин кейин кәлгән икки сәхабиси» дегән. Әсим: буни Һәсәнгә ейтқинимизда, у: «Әбул Алийә тоғра ейтти вә сәмимий насиһәт қилди» дегән.

Бу пикирләрниң һәммиси саһиһтур вә бир-биригә уйғун. Пәйғәмбәр ﷺгә әгишип, униңдин кейин кәлгән Әбу Бәкр вә Өмәргә иқтида қилған киши һәққә әгәшкән болиду؛ һәққә әгәшкән киши исламға әгәшкән болиду؛ исламға әгәшкән киши Қуръанға, Аллаһниң китабиға, мустәһкәм бағиға вә тоғра йолға әгәшкән болиду. Буларниң һәммиси тоғра вә бир-бирини тәстиқләйду. Һәмд болсун Аллаһқа.

Тәбәрани ривайәт қилип: «Тоғра йол ــ Рәсулуллаһ ﷺ бизгә қалдуруп кәткән йолдур» дегән. Шуңа имам Әбу Җәъфәр ибни Җәрир бу айәтниң тәъвилидә: «Мениң нәзәримдә бу айәтниң әң әвзәл тәъвили: Аллаһниң өзи рази болған вә немәт бәргән бәндилирини муваппәқ қилған сөз-ишларда мустәһкәм турушқа бизни муваппәқ қилғин, дегәнликтур. Бу ــ тоғра йолдур.

Чүнки Аллаһ пәйғәмбәрләр, сىдدىقلار، шаһидлар вә солиһлардин немәт бәргән кишилиригә муваппәқ қилған нәрсиләргә бәндәниму муваппәқ қилса, у исламға муваппәқ болған болиду؛ пәйғәмбәрләрни тәстиқлашқа، китапқа чиڭ есилишқа، Аллаһ буйруғанларға әмәл қилишқа، чәклигәнлиридин тийилишқа، Пәйғәмбәр ﷺниң йолиға، төрт хәлифиниң йоллириға вә һәрбир солиһ бәндисиниң йоллириға әгишишкә муваппәқ болған болиду. Буларниң һәммиси тоғра йолниң җүмлисидиндур» дегән.

Әгәр: «Муъмин һидайәт үстидә туруқлуқ، намазда вә башқа вақитларда һәр вақит һидайәтни немә үчүн тиләйду؟ Бу аллиқачан бар нәрсини йәнә тиләш әмәсму؟» дейилсә، җавап: «Йоқ. Әгәр бәндә кечә-күндүз һидайәтни тиләшкә моһтаҗ болмиған болса، Аллаһ уни буни тиләшкә йетәклимәс еди.

Бәндә һәр саәт вә һәр һаләттә Аллаһқа һидайәттә мустәһкәм турушқа، униңда чиң болушқа، уни чоңқур чүшинишкә، уни ашурушқа вә давамлаштурушқа моһтаҗдур. Бәндә өзигә Аллаһ халиғандин башқа пайдиму, зиянму йәткүзәлмәйду. Шуңа Аллаһ уни һәр вақитта ярдәм، чиңлиқ вә муваппәқийәт ата қилишини тиләшкә йетәклиди. Аллаһ дуа қилғучи чақирса، униң дуасини иҗабәт қилишқа кепиллик бәргән.

Бу, болупму кечә-күндүз Униңға моһтаҗ вә зар болған киши үчүн шундاق. Аллаһ: “Әй иман ейтқучилар! Аллаһқа، Униң пәйғәмбиригә، пәйғәмбиригә назил қилинған китапқа вә униңдин илгәрки назил қилинған китапқа иман кәлтүрүңлар…” (Ниса, 136) дәп иман ейтқанларға иманни буйриди. Бу аллиқачан бар нәрсини тиләш әмәс؛ бәлки иманда чиң турушни، давам қилишни вә шуниңға ярдәм беридиған әмәлләрни давамлаштурушни көзләйду. Аллаһ әң яхши билгүчидур».

Аллаһ муъмин бәндилиригә: «Пәрвәрдигаримиз! Бизни һидайәт қилғандин кейин қәлблиримизни тоғра йолдин бурмиғин вә бизгә Өз дәргаһиңдин рәһмәт ата қилғин. Сән һәқиқәтән көп ата қилғучисән» (Әли Имран, 8) дәп ейтишни буйруған. Әбу Бәкр رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ Шам намизиниң үчинчи рәкәтидә «Фатиһә» сүрисидин кейин бу айәтни ичидин оқуйдиған еди.

«Бизни тоғра йолға башлиғин» дегәнниң мәнаси: бизни шу йолда давамлиқ қалдурғин вә башқа йолға буруп қоймиғин.

Бәндә «بىزنى» дәп көплүк шәкилдә тиләп، муъмин қериндашлири үчүнму дуа қилиду. Әнә шу «بىزنى توغرا يولغا باشلىغىن» дегән йәрдики «بىز» дегән сөздур.

Бәндә «بىزنى توغرا يولға башلىغىن» вә униңдин кейинки айәтни оқуғанда، Аллаһ: «Бу Мениң бәндәм үчүн؛ бәндәм тилигини алиду» дәйдиғанлиғи һәққидә һәдис алдин өтти.

«Сەن ئىنئام قىلغانларниң йоли» дегән сөз «توغرا йол»ни шәрһләйду. Нәһви алимлири уни бәдәл дәп қарайду؛ «атф баян» болушиму мүмкин، Аллаһ әң яхши билгүчидур. «Ихسان қилинғанлар» Ниса сүрисиниң 69-айитидә тилға елинғанлардур: «Кимки Аллаһқа вә Пәйғәмбәргә итаәт қилса، улар Аллаһ немәт бәргән пәйғәмбәрләр، сиддиқлар، шаһидлар вә солиһлар билән биллә болиду. Улар немә дегән яхши һәмраھлар!

Бу Аллаһниң фазлидур؛ Аллаһ йетәрлик билгүчидур». Дәһһак ибни Аббастин ривайәт қилип: «Сән итаәт вә ибадәт арқилиқ немәт бәргәнләр ــ пәриштиләр، пәйғәмбәрләр، сиддиқлар، шаһидлар вә солиһлар» дегән. Бу «Кимки Аллаһқа вә Пәйғәмбәргә итаәт қилса، улар Аллаһ немәт бәргәнләр билән биллә болиду» дегән айәткә охшаш. Әбу Җәъфәр Рәбиъ ибни Әнәстин «улар пәйғәмбәрләр» дәп ривайәт қилған.

Ибни Журайж ибни Аббастин «улар муъминләр» дегән؛ Мужаһидму шуни ейтқан. Вәкиъ «улар мусулманлар» дегән. Абдурраһман ибни Зәйд ибни Әсләм «улар Пәйғәмбәр ﷺ вә униң билән биллә болғанлар» дегән. Ибни Аббастин алдин ривайәт қилинған кәң даирилик тәфсир әң тоғрисидур، Аллаһ әң яхши билгүчидур.

«Ғەзәпкә учриғанларниң вә азғанларниң әмәс» дегән: «Бизни тоғра йолға، юқирида сүпәтләнгән ۋە баян қилинған، Аллаһ вә Униң пәйғәмбәрлиригә итаәт қилидиған، буйруқлирини орунлап، чәклимиләрдин вә агаһландурушлардин йенидиған һидайәт вә тоғралиқ әһлиниң йолиға башлиғин. Ғەзәпкә учриғанларниң йолиға әмәс؛ уларниң ирадә-мәхсити бузулған، улар һәқни билип туруп униңдин йүз өргән. Азғанларниң йолиға әмәс؛ уларда илим йоқ болуп, гүмраһлиқта сәргәрдан болуп, һәқни тапалмайду». Сөзгә «لا»ни қошуш икки бузуқ йол бар екәнлигини көрситиду؛ улар Йәһудийлар вә Насараларниң йолидур.

Бәзи наһви алимлири бу йәрдики «ғайри»ни истисна дәп қарап، мәнасиға асасән «немәт берилгәнләрдин истисна қилинғанлар» болиду؛ чүнки улар немәт берилгәнләрдин әмәс. Бирақ биз баян қилған тәфсир әвзәл؛ шоирниң: «Сән Бәну Қайшниң төгилиригә охшайсән، бутуңниң йенида қақирайду» дегән шеириға охшаш. Мәнаси: «Сән Бәну Қайш төгилириниң бир төгисисән»; сүпәт биләнла чәклинип، сүпәтләнгән зат зикир қилинмиған. Шуниңдәк «ғайри ғәзәпкә учриғанлар» дегәнниң мәнаси «ғәзәпкә учриғанларниң йолидин башқа»дур؛ изафәтниң иккинчи қисми биләнла чәклинип، изафәтниң биринчи қисми тилға елинмиған.

Контексттики «бизни тоғра йолға باشلىغин، سەن ئىنئام قىلغانларниң йолى» дегән баян уни көрситип туриду.

Бәзи алимлар «ولا الضالين»дики «لا»ни қошумчә дәп، җүмлә мәнасини «ғәзәпкә учриғанларниң вә азғанларниң әмәс» дәп чүшәндүргән вә Аҗҗажниң «قудуқта һечнәрсә көрмәйла маڭди» дегән шеирини дәлил қилған. Бирақ тоғра пикир биз алдин баян қилғандур. Шуңа Әбу Убәйд Қасим ибни Сәллам «Фазائلул-Қуръан» китабида Әбу Муавиядин، у Әъмәштин، у Ибраһимдин، у Әсвәддин، у Өмәр ибни Хаттаб رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن: ئۇ «ғайрил-мәغдуби ъаләйһим вә ғайрид-даллин» дәп оқуғанини ривайәт қилған. Буниң иснади саһиһтур.

Бу униңдин тәфсир сүпитидә ейтилған дәп чүшинилиду؛ демәк، инкарни күчәйтиш вә икки йолниң пәрқини көрситиш үчүн «لا» қошулған، һәр иккисидин сақлиниш керәк. Иман әһлининг йоли һәқни билиш вә униңға әмәл қилишни өз ичигә алиду. Йәһудийлар әмәлни ташлиған؛ насаралар илимни ташлиған. Шуңа ғәзәп Йәһудийларға، гүмраһлиқ Насараларға нисбәт берилгән؛ чүнки бил туруп ташлиған киши ғәзәпкә лайиқ болиду، билмигән киши ундақ әмәс.

Насаралар бир нәрсини нийәт қилғансиму، униңға йетидиған йолни тапалмиған؛ чүнки ишни тоғра йолида, һәқиқий пәйғәмбәргә әгишиш арқилиқ қилмиған. Шуңа улар азған. Йәһудийлар билән Насараларниң һәр иккилиси азған вә ғәзәпкә учриған؛ амма Йәһудийларниң әң хас сүпити ғәзәпкә учраш، Насараларниң әң хас сүпити гүмраһлиқтур. Һәдисләр вә әсәрләрдиму шу баян қилинған.

Имом Әһмәд ривайәт қилиду: Муһәммәд ибни Җәъфәр бизгә сۆزلەپ بەردи، Шубә: Сәммак ибни Һәрбниң: «Ибад ибни Һубәйштин аңлидим؛ у Адий ибни Һатимдин ривайәт қилди» дегәнликини аңлидим. Адий ибни Һатим: «Рәсулуллаһниң отрядлири келип، мениң һәдәмни вә бир нәччә кишини әсир қилди. Улар Рәсулуллаһниң алдиға елип келингәндә, уларни сәп қилип турғузди. Һәдәм: “Әй Аллаһниң әлчиси!

Вәкил кечикип кәтти، әвлатлиримдин айрилип қалдим. Мән қېرىп кәткән аялмән، хизмәт қилғидәк күчүм йоқ. Аллаһ саңа ихсан қилғандәк, маңа ихсан қилғин” деди. У: “Вәкилиң ким?” деди. Һәдәм: “Адий ибни Һатим” деди. У: “Аллаһ вә Униң әлчисидин қачқан адәмму?”

деди. Һәдәм йәнә: “Маңа ихсан қилғин” дәп өтүнди. У қайтқинида, йенида бир адәм бар еди؛ уни Али дәп ойлаймән. У: “Ундин йолға чиқидиған қатнаш васитиси сора” деди. Һәдәм мәндин шуни сорап، у буйриди. Һәдәм йенимға келип: “Униң қилған иши атаңниң қилғинидин пәрқлиқ екән.

Палан киши униңға келип، униңдин үлүш алди؛ йәнә бириси келип, үлүш алди” деди. Мән униң алдиға барғинимда, униң йенида бир аял вә икки яки бир бала бар еди؛ уларниң Пәйғәмбәр ﷺгә йеқин олтарғанлиғини тилға алди. Шундин униң Кисра яки Қәйсәрниң падишаһи әмәслигини билдим. У: “Эй Адий!

‘Аллаһтин башқа илаһ йоқ’ дейилиши сени немә қачурди? Аллаһтин башқа илаһ барму? ‘Аллаһ улуғдур’ дейилиши сени немә қачурди? Аллаһтин улуғ нәрсә барму?” деди. Мән мусулман болдум. Униң йүзиниң шатланғанлиғини көрдүм. У: “Ғәзәпкә учриғанлар Йәһудийлар؛ азғанлар Насаралар” деди».

Һәдисни баян қилди. Тирмизи буни Сәммак ибни Һәрбниң ривайитидин кәлтүрүп: «Һәсән-ғариб؛ биз уни пەقەت униң ривайити арқилиқ билимиз» дегән. Мән ейтимән: Һәммад ибни Сәләмә Сәммактин، у Мурри ибни Қатридин، у Адий ибни Һатимдин ривайәт қилди؛ Адий: «Аллаһниң “ғайрил-мәғдуби ъаләйһим” дегән сөзи һәққидә Рәсулуллаһтин соридим. У: “Улар Йәһудийлар” деди.

“ۋە ئازغانلار” һәққидә соридим. “ئۇлар азған Насаралар” деди» дегән. Суфян ибни Уيەينەمۇ بۇни ئىسمائىل ибни Әبى Хالىدтин، у Шەئбийдин، у Адий ибни Һатимдин шу شەكىلдә рىۋايەت قىلغان. Адийниң بۇ ھەدىسى كۆپ يوللار ئارقىلىق، ھەر خىل لەۋز بىلەن كەلگەن؛ ئۇلارنى زىكىر قىلىش ئۇزۇنغا سوزۇلىدۇ.

ئابدۇررازاق مَئمەرдин، ئۇ بۈدەيل عەقىلىدىن، ئۇ ئابدۇللاھ ибنى شەقىقتىن رىۋايەت قىلغان: ئۇنىڭغا پەيغەمبەر ﷺنى ۋادىул-قۇراда، ئات үстидә تۇرغاندا ئاڭلىغان كىشى خەۋەر بەرگەن. بەنۇ قەين قەبىلىسىدىن بىر ئادەم: «ئەي ئاللاھنىڭ ئەلچىسى! بۇلار كىم؟» دەپ سورىغاندا، ئۇ: «Ғәзәпкә учриғанлар» дәп يەھۇدىيلارغا ئىشارەت قىلغان؛ «азғанлар болса Насаралар» дегән.

بۇنى جۇيرىي، ئۇروة ۋە خالىد Хазза да ئابدۇллаھ ибни Шәқиқтин рىۋайەت қилип، Расулуллаһтин аңлиған кишини атап өтмигән. Уروةниң ривайитидә ئابдулла ибни Өмәр дәп аталған؛ Аллаһ әң яхши билгүچىдур. Ибни Мәрдәвийә Ибраһим ибни Тәһманниң ривайити билән، ئۇ Бүдәйл ибни Мәйсәрәдин، у ئابدۇللاھ ибни Шәқиқтин، у Әбу Зәррдин: «Рәсулуллаһтин ғәзәпкә учриғанлар һәққидә соридим. ئۇ: “Йەھудийлар” деди. “Азғанларчу؟” десәм، “Насаралар” деди» دەپ рىۋايەت قىلغان.

Сۇدди Әبۇ مالىكتىن، ئەبۇ سالىھتىن ئىبنى ئاببастىن، مۇررە ھەمەدانىيدىن ئىبنى مەسئۇدتىن ۋە Пەيغەمбәр ﷺниң сахабилиридин бир жамаәттин рىۋайەت қилиپ، «ғәзәпкә учриғанлар» ــ Йәһудийлар؛ «азғанлар» ــ Насаралар» дегән. Дәһһак вә Ибни Журайж ибни Аббастинму шуни рىۋайәт қилған. Рәбиъ ибни Әнәс، Абдурраһман ибни Зәйд ибни Әсләм вә башқа бир қатар алимларму шу пикирдә болған. Ибни Әби Һатим: «Бу һәқтә тәфсир алимлири арисида ихтилап барлиқини билмәймән» дегән.

Бу имамларниң Йәһудийлар ғәзәпкә учриғанлар, Насаралар азғанлар дегән сөзигә алдинқи һәдис дәлил болиду. Бақара сүрисидиму Исраил әвладиға хитап қилинип: «Улар Аллаһ назил қилғанға куфурлуқ қилиш арқилиқ өз җанлирини қандақ яман баһада сетивәтти! Аллаһниң Өз пәзлидин халайған бәндисигә вәһий назил қилишиға һәсәт қилип, Аллаһ назил қилғанни инкар қилди. Шуниң билән улар ғәзәп үстигә ғәзәпкә учриди؛ капирларға хор қилғучи азап бар» (Бақара، 90) дейилгән.

Мәидә сүрисидә: «Аллаһниң дәргаһида җазаси бундинму яман болғанларни силәргә ейтайму؟ Улар Аллаһ ләнәт қилған، ғәзәпләнгән، ичлиридин маймун вә чошқа қилған вә таاغутқа ибадәт қилғанлардур. Улар орун җәһәттин әң яман вә тоғра йолдин әң көп азғанлардур» (Мәидә، 60) дейилгән. Аллаһ йәнә: «Исраил әвладидин капир болғанларға Давуд вә Мәрйәм оғли Иса тили билән ләнәт қилинди.

Бу уларниң асийлиқ қилип, һәддидин ешип кәткәнлиги үчүндур. Улар қилмиш қилған яман ишлиридин бир-бирини тосматти؛ уларниң қилғини немә дегән яман!» (Мәидә، 78–79) дегән.

Сийрәттә Зәйд ибни Әмр ибни Нуфәйлниң өзи вә бир топ сәпдашлири һәқ динни издәп Шамға чиққини баян қилинған. Йәһудийлар униңға: «Бизгә кириш үчүн Аллаһниң ғәзипидин несивәңни елишиң керәк» дегәндә، у: «Мән Аллаһниң ғәзипидин қачимەن» дегән. Насараларму: «Бизгә кириш үчүн Аллаһниң қаһридин несивәңни елишиң керәк» дегәндә، у: «Буни қилалмаймән» дегән. У әсли фитритидә қелип، бутларға ибадәт қилиштин вә мушрикларниң динидин жирақ болди؛ Йәһудийларғиму، Насараларғиму қошулмиди.

Униң сәпдашлириниң бәзилири болса Насара динини қобул қилди، чۈنки шу вақитта уни Йәһудий динидин йеқинрақ көргән. Улар арисида Варақа ибни Нәвфәлму бар еди. Аллаһ уни Пәйғәмбәр ﷺни әвәтиш арқилиқ һидайәт қилди؛ у вәһийдин тапқиниға иман кәлтүрди، Аллаһ униңдин рази болсун.

«Мәсилә»: Алимларниң саһиһ қараши бойичә، ضاد билән ظاءниң талаффузини айришта болған хаталиқ кәчүрүм қилиниду؛ чүнки иккисиниң чиқиш орни йеқин. ضادниң чиқиш орни тилниң бир четиниң алди вә униңға туташ азу тишлар؛ ظاءниң чиқиш орни тил учи вә үстүнки алди тишларниң учидур. Икки һәрип тең авази жуқури، созулма вә муқбада һәрипләрдин. Шуниң үчүн бирини иккинчисиниң орнида ишлитишни буни айришқа қадир болмиған кишигә кәчүрүм қилинған.

Аллаһ әң яхши билгүчи. «Мән ضاد һәрипини әң фасиһ ейтқучи» дегән һәдисниң болса асаси йоқ؛ Аллаһ әң яхши билгүчи.

«Бап»: Бу һөрмәтлик сۈرә йәттә айәт болуп، Аллаһқа ҳамд ئېйтишни، улуғлашни вә әң гүзәл исимлирини зикир қилиш арқилиқ Уни мәдһийәләшни өз ичигә алған؛ бу исимлар Униң алий сүпәтлирини тәқәзза қилиду. Шуниңдәк ахирәтни، яъни жаза күнини тилға алған؛ бәндиләрни Аллаһтин тиләшкә вә Униңға ялвурушқа، өзлириниң күч-қудритидин безар болушқа، ибадәтни ихлас билән Аллаһқа хас қилишқа вә Униңни илаһлиқта бирләштүрүшкә йетәклигән. Аллаһ шерик، тәңдаш яки охшашқа игә болуштин пактур.

Сүрә Аллаһтин уларни тоғра йолға، мустаһкәм динға башлишини вә қиямәт күни уларни җәннәт немәтлиригә елип баридиған һиссий Сираттин өткичә шу йолда чиң турушни тиләшни өз ичигә алған؛ улар пәйғәмбәрләр، сиддиқлар، шаһидлар вә солиһларниң йенида болиду. Сүрә солиһ әмәлләргә рәғбәтләндүрүп، қиямәт күни уларни шу әмәл әһли билән биллә болушқа чақириду؛ батил йоллардин агаһландуруп، қиямәт күни шу йолда маңғанлар ــ ғәзәпкә учриғанлар вә азғанлар билән биллә жиғилип қелиштин сақлинишқа чақириду.

«Сән ئىنئام قىلغانларниң йоли» дегәндә نېъмәтни Аллаһқа нисбәт бәргәнлики؛ «ғەزەپкә учرىغانларниң әмәс» дегәндә болса, ғەزәпни қилғучини тилға алмиғанлиқи қандақ гۈزәл! Гәрчә униң һәқиқий қилғучиси Аллаһтур؛ Аллаһ: «Аллаһ ғәзәпләнгән бир қәвмни دوست тутқанларни көрмидиңму؟» (Мужадәлә، 14) дегән. Шуниңдәк гүмраһлиқни униңға дучар болғанларға нисбәт бәргән؛ гәрчә Аллаһ Өз тәқдири билән уларни аздурған.

Аллаһ: «Аллаһ кимни һидайәт қилса، у һидайәт тапқучидур؛ кимни аздурса، униңға тоғра йол көрсәткүчи дост тапалмайсән» (Кәһф، 17) вә «Аллаһ кимни аздурса، униңға һидайәт қилғучи йоқтур؛ Уларни һәддидин ешишлирида сәргәрдан қойиду» (Әъраф، 186) дегән. Бу вә башқа айәтләр Аллаһниң һидайәт вә аздурушта ялғуз екәнлигини көрситиду؛ қەдәриийә мәзһипи вә униңға әгәшкәнләрниң бәндиләр өзлири таллайду вә қилиду дегән сөзиға охшаш әмәс. Улар өзлириниң биъитигә дәлил қилиш үчүн Қуръанниң охшимиған айәтлирини дәлил қилиду، уларға рәддийә беридиған очуқ айәтләрни ташлайду. Бу гүмраһлиқ әһлиниң адитидур.

Сәһиһ һәдистә: «Қуръанниң охшимиған айәтлиригә әгишиватқанларни көрсәңлар، улар Аллаһ атап бәргән кишиләрдур؛ улардин сақлиниңлар» дейилгән. Бу «Қәлбидә оғуш барлар фитнә чиқириш вә өзлиригә мувапиқ чүшәндүрүш үчүн униң охшимиған айәтлиригә әгишиду» (Әли Имран، 7) дегән айәткә ишарәттур. Аллаһқа ҳамд болсун، Қуръанда һечбир биъәтчи үчүн саһиһ дәлил йоқ؛ чүнки Қуръан һәқ билән батилни айриш، һидайәт билән гүмраһлиқни ениқ көрситиш үчүн назил қилинған. Унда ихтилап яки зиддийәт йоқ؛ чүнки у Һәким вә Һәмид болған Аллаһтин назил қилинған.

«Бап»: Фатиһини оқуған киши униңдин кейин «Амин» дейиши мустаһәбтур. «Әмин» дәп мәд билән оқушму болиду؛ униң мәнаси «Аллаһуммә, иҗабәт қил» дегәнликтур. Буниң дәлили Имам Әһмәд، Әбу Давуд вә Тирмизиниң Ваил ибни Һуҗрдин ривайәт қилған һәдисидур. Ваил: «Пәйғәмбәр ﷺниң “ғәзәпкә учриғанларниң әмәс, азғанларниңму әмәс” дәп оқуғанлиғини аңлидим؛ андин “Амин” деди вә авазини созди» дегән.

Әбу Давудниң ривайитидә: «Авазини көтәрди» дейилгән؛ Тирмизи: «Бу һәдис һәсән» дегән. Буниң Әли، Ибни Мәсъуд вә башқилардинму ривайити бар. Әбу Һурайра: «Рәсулуллаһ “ғәзәпкә учриғанларниң әмәс، азғанларниңму әмәс”ни оқуғанда، алдиңқи сәптә йенида турған киши аңлиғичә “Амин” дәйтти» дегән؛ буни Әбу Давуд вә Ибни Маҗә ривайәт қилған. Ибни Маҗә «җамаәтниң авази билән мәсҗид яңрататти» дәп қошқан؛ Дарақутний ривайәт қилип: «Иснади һәсән» дегән.

Билал: «Әй Аллаһниң әлчиси! Амин дейиштә мәндин озуп кәтмигин» дегән؛ буни Әбу Давуд ривайәт қилған.

Әбу Наср Қушәйрий Һәсән вә Җәъфәр Садықтин «Амин»дики мимни ташдид билән оқуғанлиғини нақил қилған؛ «Аминәл-бәйтәл-һарам» дегәнгә охшаш. Бизниң мәзһәбимиз вә башқа мәзһәбләрдики алимлар: намаз оқумайдиған кишигиму шуни қилиш мустаһәб؛ намаз оқуғучиға болса тәкидлиниду، ялғуз оқуса яки имам яки иқтида қилғучи болса һәм һәммә һаләттә охшаш, дегән. Саһиһайнда Әбу Һурайра رەزىيەللاھۇ ئەنھудин ривайәт қилинишичә، Рәсулуллаһ ﷺ: «Имам “Амин” десә، силәрму “Амин” дәңлар؛ чүнки кимниң “Амин” дейиши пەرىشتىләрниң “Амин” дейиши билән бир вақитқа тоғра кәлсә، униң бурунқи гуналири мәғпирәт қилиниду» дегән.

Муслимниң ривайитидә: «Силәрдин бири намазда “Амин” десә، асмандики пەرىштә “Амин” десә вә уларниң бири иккинчисигә тоғра кәлсә، униң бурунқи гуналири мәғпирәт қилиниду» дейилгән. Муслим Әбу Мусадин мәрфуъ һәдистә: «Имам “ولا الضالين” десә، силәр “Амин” дәңлар؛ Аллаһ силәргә иҗабәт қилиду» дегән.

Жувәйбир Дәһһактин، у Ибни Аббастин ривайәт қилиپ: «Әй Рәсулуллаһ! “Амин”ниң мәнаси немә؟» дәп соридим. У: «Пәрвәрдигарим! Ишни әмәлгә ашур» деди. Җәвһәри: «Аминниң мәнаси: “Шундақ болсун”» дегән. Тирмизи: «“Бизниң үмүтүмизни қуруқ қоймиғин” дегән мәнада» дегән.

Көпчиликниң пикричә, мәнаси: «Аллаһуммә، биз үчүн иҗабәт қил» дегән. Қуртубий Мужаһид، Җәъфәр Садық вә Һилал ибни Кәйсандин «Амин» Аллаһниң исимлиридин биридур» дегән пикирни ривайәт қилған. Ибни Аббастин мәрфуъ һәдис сүпитидә ривайәт қилинған؛ лекин саһиһ әмәс، дегән Әбу Бәкр ибни Әрәби Мәликий.

Имам Мәликниң сәпдашлири: имам “Амин” демәйду، иқтида қилғучи дәйду، дегән. Улар Мәликтин، у Сумәййдин، у Әбу Салиһтин، у Әбу Һурайрадин رىۋايەت қилинған һәдисни дәлил қилған. Рәсулуллаһ ﷺ: «Имам “ولا الضالين” десә، силәр “Амин” дәңлар» дегән. Улар Әбу Мусанىڭ: «Имам “ولا الضالين”ни оқуғанда، силәр “Амин” дәңлар» дегән һәдисиниму дәлил қилған.

Бирақ биз алдин саһиһайнда кәлтүрүлгән: «Имам “Амин” десә، силәрму “Амин” дәңлар» дегәнни вә Пәйғәмбәр ﷺниң «ғайрил-мәғдуби ъаләйһим вә ләд-даллин»ни оқуғанда “Амин” дегинини баян қилдуқ.

Бизниң мәзһәбтики алимлар иқтида қилғучиниң җәһрий намазда “Амин”ни җәһрий ейтиши һәққидә ихтилап қилған. Ихтилапниң хуласиси: имам “Амин” дейишни унтуп қалса، иқтида қилғучиниң җәһрий ейтишиға ихтилап йоқ. Имам җәһрий “Амин” десә، йеңи пикир бойичә иқтида қилғучи җәһрий ейтмайду؛ бу Әбу Һәнифә мәзһиби вә Мәликтин йәнә бир ривайәттур. Чүнки бу зикирләрдин бири болуп، намаздики башқа зикирләргә охшаш җәһрий қилинмайду.

Қедимки пикир бойичә җәһрий ейтиду؛ бу Имам Әһмәд ибни Һәнбәл мәзһиби вә Мәликтин иккинчи ривайәттур؛ алдин “мәсҗид яңрайдиғандәк” дегән ривайәт өтти. Бизниң йәнә үчинчи бир пикиримиз бар: мәсҗид кичик болса иқтида қилғучи җәһрий ейтмайду؛ чүнки имамниң қираитини аңлайду. Мәсҗид чоң болса җәһрий ейтиду؛ мәсҗидниң әтрапидикиләр “Амин”ни аңлисун. Аллаһ әң яхши билгүчи.

Имом Әһмәд өз «Муснад»ида Аишә رەزىيەللاھۇ ئەنھадин ривайәт қилиду: Рәсулуллаһ ﷺниң алдида Йәһудийлар тилға елинғанда، у: «Улар бизниң Аллаһ бизгә һидайәт қилип، улар адашқан жүмә күнигә؛ Аллаһ бизгә һидайәт қилип، улар адашқан қиблигә؛ имамниң кәйнидә туруп “Амин” дейишимизгә һәсәт қилғандәк һечбир нәрсигә һәсәт қилмайду» дегән. Ибни Мәҗә ривайитидә: «Йәһудийлар силәргә салам вә “Амин” ейтиштин һәсәт қилғандәк һечнәрсидин һәсәт қилмайду» дейилгән. Ибни Аббастин Рәсулуллаһ ﷺниң: «Йәһудийлар силәргә “Амин” дейиштин һәсәт қилғандәк һечнәрсидин һәсәт қилмайду.

Шуңа “Амин”ни көп ейтиңлар» дегән һәдиси ривайәт қилинған. Иснадида Тәлһә ибни Әмр бар؛ у заифтур.

Ибни Мәрдәвийә Әбу Һурайрадин رىۋايەت қилип، Рәсулуллаһ ﷺниң: «Амин ــ Аллаһниң мۆмин бәндилиригә қойған мүһридур» дегәнликини кәлтүргән. Әнәстин ривайәт қилинишичә، Рәсулуллаһ ﷺ: «Маңа намазда вә дуада “Амин” ейтиш берилди؛ мәндин буни һечкимгә берилмигән، пەقەت Мусаға берилгән؛ Муса дуа қилатти، Һарун “Амин” дәйтти. Шуңа дуайиңларни “Амин” билән ахирлаштуруңлар؛ Аллаһ уни силәргә иҗабәт қилиду» дегән.

Мән ейтимән: бәзи алимлар бу улуқ айәтни дәлил қилиду. Аллаһ: «Муса: “Пәрвәрдигаримиз! Сән Фирәвн вә униң қәвмигә дуня тирикчилигидә зиннәт вә мал-мүлүк ата қилдиң. Пәрвәрдигаримиз! Улар инсанларни Сениң йолиңдин адаштуриду.

Пәрвәрдигаримиз! Мал-мүлүклирини һалак қилғин вә қәлблирини қаттиқ қилғин؛ улар қаттиқ азапни көргичә иман кәлтүрмисун” деди. Аллаһ: “Иккилириңларниң дуаси иҗабәт қилинди؛ тоғра туруңлар вә билимсизләрниң йолиға әгәшмәңлар” деди» (Юнус، 88–89). Дуани Мусаниң өзидинла ривайәт қилип، сөзниң контексти Һарунниң “Амин” дегәнлигини көрситиду.

Шуңа Аллаһ: «Иккилириңларниң дуаси иҗабәт қилинди» дегән. Бу “Амин” дегән киши дуа қилғандәк болиду, дегәнгә дәлилдур. Шуңа бәзи алимлар иқтида қилғучи қираәт қилмайду؛ чүнки униң Фатиһә оқуғандин кейин “Амин” дейиши Фатиһә оқуғандәк, дегән. Һәдистиму: «Кимниң имами болса، имамниң қираити униң қираитидур» дейилгән.

Билал: «Амин дейиштә мәндин озуп кәтмигин» дейәтти. Бу далаләт бойичә иқтида қилғучи җәһрий намазда қираәт қилмайду. Аллаһ әң яхши билгүчи.

Шуңа Ибни Мәрдәвийә Әбу Һурайрадин ривайәт қилип، Рәсулуллаһ ﷺниң: «Имам “ғайрил-мәғдуби ъаләйһим вә ләд-даллин” десә вә “Амин” десә، йәр әһлиниң “Амин”и асман әһлиниң “Амин”иға тоғра кәлсә، Аллаһ бәндисиниң бурунқи гуналирини мәғпирәт қилиду. “Амин” демигән киши болса، бир қәвм билән ғазатқа чиққан, қуръа ташланғанда уларниң оқлири чиққан, өзиники чиқмиған киши билән охшаш. У: “Мениң оқум немә үчүн чиқмиди؟” дәйду. Улар: “Сән ‘Амин’ демидиң” дәйду» дегән һәдисини кәлтүргән.

«Ғәйрил-мәғдуби ъаләйһим»ни көпчилик қираәт әһли «ғәйри»ни җәр билән оқуйду؛ у сүпәттур. Зәмәхшәри «насб билән һал шәкилдиму оқулған؛ бу Рәсулуллаһ ﷺ, Өмәр ибни Хаттаб вә Ибни Кәсирдин ривайәт қилинған қираәт» дегән. Һал болған сөз «عليهم»дики замир؛ «أنعمت» униңға бағланған әмәлдур. Мәнаси: «улар ғәзәпкә учриғанлар әмәс».

Убәй ибни Каъбниңму шу шәклидә оқуғанлиқи ривайәт қилинған؛ бу «ғәзәпкә учриғанлар» сөзи «немәт берилгәнләр»гә атф қилинған дәп ойлинип қалмаслиқ үчүн. Аллаһ: «Аллаһ лەنәт қилған вә ғәзәпләнгән» (Мәидә، 60) вә «Улар илгәриму адашқан، көп кишини адаштурған вә тоғра йолдин адашқан» (Мәидә، 77) дегән. Бу ениқ вә очуқтур. Улар Бақара сүрисиниң 90-айити, Мәидә сүрисиниң 60، 78–79-айәтлири вә Мужадәлә сүрисиниң 14-айитидә тилға елинған ғәзәпкә учриғанлардур.

«Амин»دىكى «кимниң “Амин” дейиши пەرىштәләрниңкигә тоғра кәлсә» дегәнниң мәнаси: бәзи алимлар вақит җәһәттин؛ бәзи алимлар иҗабәткә еришиш җәһәттин؛ йәнә бәзиләр ихласта охшаш болуш җәһәттин, дегән.

بەغاۋىنىڭ تەفسىرى

Аллаһниң «بىزنى توغرا йолغا башلىغىن» дегән сөзи ھەққидә: «ھىدايەت қилغىن» ــ بىزگە йол كۆرسәткин، دېگەن. Али вә ئۇبәй ибни Каъб: «بىزنى مۇستەھكەم қилغىن» дегән. بۇ بىر ئىشنى قىلىۋاتقان кишигә: «سەن قايتىپ كەلگۈچە قىلغиниңنى давамлаштур» دېگەنگە охшаш. Муъминләр ھىدايәт үстидә تۇرған һалەتتە بۇ دۇани قىلىشىنىڭ мәнаси، مۇстەھكەم болушни вә һىدايәтни көпәйтишни тиләштур؛ әһли сۈنнә мәзһипи бойичә Аллаһниң лутфлири вә һидайәтлири түгимәйду.

«Сырат» сөзи «син» билән «сырат» түридә оқулиду؛ Уәйс Яъқубтин шу қираәтни ривайәт қилған، бу аслий шәкилдур. Йолучиларни өзигә ютидиғанлиқи үчүн «сырат» дәп аталған. «Зай» биләнму оқулиду؛ Һәмзә «зай»ға ишмам билән оқуйду. Буларниң һәммиси саһиһ тил шәкиллиридә кәлгән.

Көпчилик қираәтчилар «сад»ни таллиған؛ чүнки у мусһәфниң йезилишиға мувапиқ. «Тоغра يول»ни Ибни Аббас вә Җабир رەزىيەللاھۇ әнһума: «Ислам» дегән؛ Муқатилму шуни ейтқан. Ибни Мәсъуд رەзىيەلлаھу әнһу: «Қуръан» дегән. Әли رەزىيەلлаھу әнһудин мәрфуъ һәдис ривайәт қилинған: «Тоғра йол ــ Аллаһниң китабидур».

Сәид ибни Жубәйр: «Җәннәтниң йоли» дегән. Сәһл ибни Абдуллаһ: «Сүннәт вә җамаәтниң йоли» дегән. Бәкр ибни Абдуллаһ Мүзәний: «Рәсулуллаһ ﷺниң йоли» дегән. Әбул Алийә вә Һәсән: «Рәсулуллаһ ﷺ، униң аилә әһли вә икки сәхабиси» дегән. Бу сөзниң луғәттә асли ــ ениқ, очуқ йолдур.

Аллаһниң «Сән ئىنئام قىلغانларниң йоли» дегән сөзи: һидайәт вә муваппәқийәт билән уларға илтипат қилғанлар, дегән мәнада. Икримә: «Уларни иманда мустەھкәмлик вә тоғрилиқ билән илтипат қилди؛ улар пәйғәмбәрләрдур» дегән. Йәнә: улар ــ Аллаһ иманда мустәһкەم қилған пәйғәмбәрләр вә муъминләр؛ Аллаһ уларни «Улар Аллаһ немәт бәргән пәйғәмбәрләр билән биллә болиду» (Ниса сүриси) дегән айәттә тилға алған, дейилгән. Ибни Аббас: «Улар Муса вә Иса ئەلەيھىسسالامниң дини өзгәртилиштин илгәрки қәвмлири» дегән.

Абдурраһман ибни Зәйд: «Улар Пәйғәмбәр ﷺ вә униң билән биллә болғанлар» дегән. Әбул Алийә: «Улар Рәсулуллаһ ﷺниң аилә әһли، Әбу Бәкр вә Өмәр رەزىيەللاھۇ әнһума вә униң әһли-бәйти» дегән. Шәһр ибни Һәвшәб: «Улар Рәсулуллаһ ﷺниң сәхабилири вә униң әһли-бәйти» дегән.

Һәмзә «ъаләйһим»، «ләдәйһим» вә «иләйһим» сөзлириниң һә һәриплирини заммә билән оқуйду. Яъқуб алдидикиси сокун болған һәрбир һә һәрипини ــ тасния вә көплүк шәкилләрдә ــ заммә билән оқуйду؛ «Уларниң қоллириниң вә путлириниң алдида» дегән мустәсна. Қалған қираәтчилар иккисини касра билән оқуйду. Һә һәрипини заммә билән оқуған киши уни ялғуз кәлгәндә заммә болған аслиға қайтурған؛ касра билән оқуған киши болсо алдидики сокун я һәрипи вә касрани я һәрипиниң һәمسадиси болғанлиқи үчүн шундай оқуған.

Ибни Кәсир вә Әбу Жаъфәр васл һалитидә، кейинкиси сокун болмиған чاغда، җәм мимлирини тоюқ аваз билән заммә қилип оқуйду؛ әгәр униңдин кейин сокун кәлсә، тоюқ оқумайду. Нафиъта ихтияр бар. Вәрш һәмзәтул-қатъниң алдидики мимни заммә қилиду؛ әгәр униңдин кейин алифул-васл келип، һә һәрипиниң алдидикиси касра яки сокунлуқ я болса، Һәмзә вә Кисаи һә вә мимни заммә؛ Әбу Әмр иккиләнни касра؛ Яъқубму алдидики һә һәрипи касра болғанда касра оқуйду. Башқа қираәтчилар һәммидә мимни өз асли бойичә заммә، һә һәрипини я һәрипи яки алдидики касра үчүн касра оқуйду.

Аллаһниң «ғәзәпкә учриғанларниң әмәс» дегән сөзи: ғәзәпләнгәнләрниң йолидин башқа, дегән мәнада. Ғәзәп ــ асийларға интиқам қилишни ирадә қилиштур. Аллаһниң ғәзәпи муъмин асийларға йәтмәйду؛ у пەقەت капирларға йетиду. «Азғанларниңму әмәс» ــ һидайәттин азғанларниң йоли әмәс, дегәнликтур.

Гүмраһлиқниң әң қаттиқ мәнаси һалак بولۇش вә йоқ болуп кетиштур؛ «сут сүткә сиңип кەتти» дегәнгә охшаш. Бу йәрдә «ғайри» «لا» مەнасида، «لا» болса «ғайри» мәнасида، шуңа атф қилишқа болиду؛ мәсилән: «Палан киши яхшилиқ қилғучи әмәс вә гۈزەل әмәс». Әгәр «ғайри» «башқа» мәнасидә болса، униңға «ла» билән атф қилиш тоғра болмайду؛ «йенимда Абдуллаһтин башқа киши йоқ، Зәйдму йоқ» дейишкә болмайду.

Өмәр ибни Хаттаб رەزىيەللاھۇ әнһу: «Сән немәт бәргәнләрниң йоли؛ ғәзәпкә учриғанларниң әмәс؛ вә азғанларниңму әмәс» дәп оқуған. Ғәзәпкә учриғанлар ــ Йәһудийлар؛ азғанлар ــ Насаралар، дейилгән. Чүнки Аллаһ Йәһудийлар һәққидә: «Аллаһ ләнәт қилған вә ғәзәпләнгән» (Мәидә، 60) дегән. Насаралар һәққидә: «Өз һәвәслиригә әгәшмәңлар؛ улар илгәриму адашқан бир қәвмниң һәвәслиридур» (Мәидә، 77) дегән.

Сәһл ибни Абдуллаһ: «Бидъәткә әгишиш билән ғәзәпкә учриғанларниң йоли әмәс؛ сүннәттин азғанларниң йоли әмәс» дегән.

Қари «Фатиһә»ни оқуп болғанда бир аз тохтап، униңдин айрип «Амин» дейиши сүннәттур. «Амин» йеник оқулиду؛ наһви алимлириниң қаришичә, мәд биләнму, қисқа оқуш биләнму болиду. Мәнаси: «Аллаһуммә! Аңлиғин вә иҗабәт қилғин» дегән.

Ибни Аббас вә Қатадә: «Униң мәнаси “Шундақ болсун”» дегән. Мужаһид: «У Аллаһниң исимлиридин бири» дегән. Йәнә «у дуаға мүһүрдур» вә «Аллаһниң бәндилири үстидики печити؛ хатқа қоюлған мүһүргә охшаш, униң бузулуш вә ичидикиниң ашкарилинип қелишидин тосайду» дейилгән.

Имом Әбу Али Һусәйн ибни Муһәммәд Қази вә Әбу Һамид Әһмәд ибни Абдуллаһ Салиһий иккилән: «Әбу Бәкр Әһмәд ибни Һәсән Һәйрий бизгә хәвәр қилди؛ Әбу Али Муһәммәд ибни Әһмәд ибни Муһәммәд ибни Маъқил Мәйданий бизгә ривайәт қилди؛ Муһәммәд ибни Яһя бизгә сۆزلەپ بەردи؛ Абдурраззақ бизгә хәвәр қилди؛ Маъмәр Зуһрийдин، у Ибни Мусәййибтин، у Әбу Һурайра رەزىيەللاھۇ әнһудин ривайәт қилди: Пәйғәмбәр ﷺ: “Имам ‘ғәзәпкә учриғанларниң әмәс، азғанларниңму әмәс’ десә، силәр ‘Амин’ дәңлар؛ пەرىштәләрму ‘Амин’ дәйду، имамму ‘Амин’ дәйду.

Кимниң ‘Амин’ дейиши пەرىштәләрниң ‘Амин’ дейиши билән тоғра кәлсә، униң бурунқи гуналири мәғпирәт қилиниду” дегән», деди. Бу һәдис саһиһтур. (Ниса، 69؛ Мумтәһәнә، 12؛ Мәидә، 60؛ Мәидә، 77.)