مەككىنىڭ ئامانلىقى ۋە رىزقى

شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى

يەنى، ئىبراھىم بۇ بەيت ئۈچۈن دۇئا قىلىپ، ئاللاھنىڭ ئۇنى ئامان شەھەر قىلىشىنى ۋە ئاھالىسىنى تۈرلۈك مېۋىلەردىن رىزىقلاندۇرۇشىنى تىلىدى. ئاندىن ئۇ ئەلەيھىسسالام ئاللاھقا ئەدەپ يۈزىسىدىن بۇ دۇئاسىنى پەقەت مۇئمىنلەرگىلا خاس قىلدى. چۈنكى ئۇنىڭ دەسلەپكى دۇئاسىدا چەكلىمە يوق ئىدى؛ شۇڭا جاۋابتا ئۇ زالىملارغا خاس قىلىپ چەكلەندى. ئۇلارغا رىزىق تىلىگەندە، ئۇنى مۇئمىنلەر بىلەن چەكلىدى.

ھالبۇكى، ئاللاھنىڭ رىزقى مۇئمىن ۋە كاپىرغا، ئاسىي ۋە ئىتائەتكارغا ھەممىسىگە ئومۇمدۇر. ئاللاھ تائالا: «كىم كاپىر بولسا» دېدى، يەنى ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى، مۇسۇلمانلىرىنىمۇ، كاپىرلىرىنىمۇ رىزىقلاندۇرىمەن. مۇسۇلمان رىزىق ئارقىلىق ئاللاھقا ئىبادەت قىلىشقا ياردەم ئالىدۇ، ئاندىن ئۇنىڭدىن جەننەت نېمەتلىرىگە ئۆتىدۇ. كاپىر بولسا، دۇنيادا ئازغىنا بەھرىمەن بولىدۇ.

«ئاندىن ئۇنى مەجبۇرىي ئېلىپ بارىمەن» دېگەنلىك، ئۇنى زورلاپ ھەيدەپ ئېلىپ چىقىمەن، دېگەنلىكتۇر: «دوزاخ ئازابىغا. ئۇ نېمىدېگەن يامان ئاقىۋەت!»

ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى

ئاللاھ تائالانىڭ: «ئىبراھىم: پەرۋەردىگارىم! بۇنى ئامان بىر شەھەر قىلغىن ۋە ئاھالىسىدىن ئاللاھقا ۋە ئاخىرەت كۈنىگە ئىمان ئېيتقانلارنى مېۋىلەردىن رىزىقلاندۇرغىن، دېگەن ۋاقىتنى ئەسلىگىن» دېگەن سۆزى ھەققىدە ئىمام ئەبۇ جەئفەر ئىبنى جەرىر مۇنداق دېگەن: بىزگە ئىبنى بەششار سۆزلەپ بەردى، ئۇ: بىزگە ئابدۇرراھمان ئىبنى مەھدى سۆزلەپ بەردى، ئۇ: بىزگە سۇفيان، ئەبۇ زۇبەيردىن، ئۇ جابىر ئىبنى ئابدۇللاھتىن رىۋايەت قىلدى. جابىر مۇنداق دېدى: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ مۇنداق دېدى: «ئىبراھىم ئاللاھنىڭ بەيتىنى ھەرەم قىلدى ۋە ئۇنى ئامان قىلدى.

مەنمۇ مەدىنەنىڭ ئىككى لاۋە تېغى ئارىسىنى ھەرەم قىلدىم؛ ئۇنىڭ ئوۋ ھايۋانلىرى ئوۋلانمايدۇ، تىكەنلىك دەرەخلىرى كېسىلمەيدۇ». نەسائىي بۇنى مۇھەممەد ئىبنى بەششار ئارقىلىق، بەندارنىڭ يولى بىلەنمۇ رىۋايەت قىلغان. مۇسلىم بولسا ئەبۇ بەكر ئىبنى ئەبى شەيبە ۋە ئەمرۇ نەھھادتىن، ئۇ ئىككىسى ئەبۇ ئەھمەد زۇبەيرىيدىن، ئۇ سۇفيان سەۋرىيدىن رىۋايەت قىلغان.

ئىبنى جەرىر يەنە مۇنداق دېدى: بىزگە ئەبۇ كۇرىب ۋە ئەبۇ سائب سۆزلەپ بەردى، ئۇ ئىككىسى: بىزگە ئىبنى ئىدرىس سۆزلەپ بەردى؛ بىزگە ئەبۇ كۇرىبمۇ سۆزلەپ بەردى، ئۇ: بىزگە ئابدۇراھىم رازىي سۆزلەپ بەردى. ئۇ ئىككىسىنىڭ ھەر ئىككىسى: ئەشئەسنىڭ نافع ئارقىلىق ئەبۇ ھۇرەيرەدىن رىۋايەت قىلغانىنى ئاڭلىدۇق، دېدى. ئەبۇ ھۇرەيرە مۇنداق دېدى: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ مۇنداق دېدى: «ئىبراھىم ئاللاھنىڭ بەندىسى ۋە خەلىلى ئىدى، مەنمۇ ئاللاھنىڭ بەندىسى ۋە ئەلچىسىمەن.

ئىبراھىم مەككىنى ھەرەم قىلدى، مەن مەدىنەنىڭ ئىككى لاۋە تېغى ئارىسىنى ھەرەم قىلدىم؛ ئۇنىڭ تىكەنلىك دەرەخلىرى كېسىلمەيدۇ، ئوۋى ئوۋلانمايدۇ، ئۇ يەردە ئۇرۇش قىلىش ئۈچۈن قورال كۆتۈرۈپ يۈرۈشكە بولمايدۇ، تۆگىگە يەم قىلىش ئۈچۈنلا دەرەخ كېسىشكە بولىدۇ». بۇ رىۋايەت يولى غەلىتە بولۇپ، ئالتە ئىشەنچلىك ھەدىس توپلىمىنىڭ ھېچبىرىدە كەلمىگەن. ئەمما ھەدىسنىڭ ئەسلىسى سەھىھ مۇسلىمدا ئەبۇ ھۇرەيرەدىن باشقا بىر يول بىلەن كەلگەن. ئۇ مۇنداق دېگەن: كىشىلەر تۇنجى مېۋىلەرنى كۆرگەندە، ئۇلارنى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺگە ئېلىپ كېلەتتى.

ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ ئۇنى ئالغاندا: «ئى ئاللاھ! مېۋىلىرىمىزگە بەرىكەت بەرگىن، مەدىنەمىزگە بەرىكەت بەرگىن، ساعىمىزغا بەرىكەت بەرگىن، مۇددىمىزگە بەرىكەت بەرگىن. ئى ئاللاھ! ئىبراھىم سېنىڭ بەندەڭ، خەلىلىڭ ۋە پەيغەمبىرىڭ ئىدى؛ مەنمۇ سېنىڭ بەندەڭ ۋە پەيغەمبىرىڭمەن.

ئۇ سېنىڭدىن مەككە ئۈچۈن دۇئا قىلغانىدى، مەنمۇ مەدىنە ئۈچۈن ئۇنىڭ مەككە ئۈچۈن قىلغان دۇئاسىنىڭ ئوخشاشىنى ۋە ئۇنىڭغا يەنە شۇنىڭچىلىكنى تىلەپ دۇئا قىلىمەن» دەيتتى. ئاندىن يېنىدىكى ئەڭ كىچىك بالىنى چاقىرىپ، ئۇ مېۋىنى ئۇنىڭغا بېرەتتى. يەنە بىر رىۋايەتتە: «بىر بەرىكەتنىڭ ئۈستىگە يەنە بىر بەرىكەت» دەپ كەلگەن؛ ئاندىن ھازىر بولغان بالىلارنىڭ ئەڭ كىچىكىگە بېرەتتى. بۇ مۇسلىمنىڭ لەۋزىدۇر.

ئاندىن ئىبنى جەرىر مۇنداق دېدى: بىزگە ئەبۇ كۇرىب سۆزلەپ بەردى، ئۇ: بىزگە قۇتەيبە ئىبنى سەئىد سۆزلەپ بەردى، ئۇ: بىزگە بەكر ئىبنى مۇدەر، ئىبنى ھاد ئارقىلىق ئەبۇ بەكر ئىبنى مۇھەممەدتىن، ئۇ ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمر ئىبنى ئوسماندىن، ئۇ رافع ئىبنى خەدىجدىن رىۋايەت قىلدى. رافع مۇنداق دېدى: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «ئىبراھىم مەككىنى ھەرەم قىلدى، مەنمۇ مەدىنەنىڭ ئىككى لاۋە تېغى ئارىسىنى ھەرەم قىلىمەن» دېدى. بۇنى پەقەت مۇسلىملا رىۋايەت قىلغان؛ ئۇ قۇتەيبەدىن، ئۇ بەكر ئىبنى مۇدەر ئارقىلىق رىۋايەت قىلغان. ئۇنىڭ لەۋزى ھەدىسنىڭ لەۋزى بىلەن بىردەك.

سەھىھەيندە ئەنەس ئىبنى مالىكتىن رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ ئەبۇ تەلھەگە: «ماڭا خىزمەت قىلىدىغان ئوغۇللىرىڭلاردىن بىر ئوغۇل تېپىپ بەرگىن» دېدى. ئەبۇ تەلھە مېنى ئۆزىنىڭ ئارقىسىغا مىندۈرۈپ ئېلىپ چىقتى؛ مەن ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺگە خىزمەت قىلىپ يۈرەتتىم. ئۇ ھەدىستە مۇنداق دېدى: ئاندىن ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ يولغا چىقىپ، ئۇھۇد تېغى كۆرۈنگەندە: «بۇ بىزنى ياخشى كۆرىدىغان، بىز ياخشى كۆرىدىغان تاغ» دېدى. مەدىنىگە يېقىنلاشقاندا: «ئى ئاللاھ!

مەدىنەنىڭ ئىككى تېغى ئارىسىنى ئىبراھىم مەككىنى ھەرەم قىلغاندەك ھەرەم قىلغىن. ئى ئاللاھ! ئۇلارنىڭ مۇددىسىغا ۋە ساعىغا بەرىكەت بەرگىن» دېدى. ئىككىسىنىڭ يەنە بىر لەۋزىدە: «ئى ئاللاھ! ئۇلارنىڭ ئۆلچەش ئەسۋابىغا، ساعىغا ۋە مۇددىغا بەرىكەت بەرگىن» دېيىلگەن.

بۇخارى يەنە: «يەنى مەدىنە ئاھالىسىگە» دەپ قوشقان. ئىككىسى ئەنەستىن يەنە مۇنداق رىۋايەت قىلغان: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «ئى ئاللاھ! مەدىنىگە مەككىگە بەرگەن بەرىكىتىڭدىن ئىككى ھەسسە بەرىكەت بەرگىن» دېگەن.

ئابدۇللاھ ئىبنى زەيد ئىبنى ئاسىم رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن، پەيغەمبەر ﷺنىڭ مۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنغان: «ئىبراھىم مەككىنى ھەرەم قىلىپ، ئۇنىڭ ئۈچۈن دۇئا قىلدى. مەنمۇ مەدىنەنى ئىبراھىم مەككىنى ھەرەم قىلغاندەك ھەرەم قىلدىم، ھەمدە ئۇنىڭ مۇددىسى ۋە ساعى ئۈچۈن ئىبراھىمنىڭ مەككە ئۈچۈن قىلغان دۇئاسىغا ئوخشاش دۇئا قىلدىم». بۇخارى بۇنى مۇشۇ لەۋز بىلەن، مۇسلىم بولسا مۇنداق لەۋز بىلەن رىۋايەت قىلغان: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «ئىبراھىم مەككىنى ھەرەم قىلدى ۋە ئۇنىڭ ئاھالىسى ئۈچۈن دۇئا قىلدى.

مەنمۇ مەدىنىنى ئىبراھىم مەككىنى ھەرەم قىلغاندەك ھەرەم قىلدىم، ھەمدە ئۇنىڭ ساعى ۋە مۇددىسى ئۈچۈن ئىبراھىمنىڭ مەككە ئاھالىسىگە قىلغان دۇئاسىغا ئوخشاش دۇئا قىلدىم» دېدى.

ئەبۇ سەئىد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن پەيغەمبەر ﷺنىڭ مۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنغان: «ئى ئاللاھ! ئىبراھىم مەككىنى ھەرەم قىلىپ، ئۇنى ھەرەم قىلدى؛ مەنمۇ مەدىنىنىڭ ئىككى تار ئۆتۈشى ئارىسىنى ھەرەم قىلدىم. ئۇ يەردە قان تۆكۈلمەيدۇ، ئۇرۇش قىلىش ئۈچۈن قورال كۆتۈرۈلمەيدۇ، يەم ئۈچۈنلا دەرەخ شاخلىرى چېقىلىدۇ. ئى ئاللاھ!

مەدىنىمىزگە بەرىكەت بەرگىن، ساعىمىزغا بەرىكەت بەرگىن، مۇددىمىزگە بەرىكەت بەرگىن. ئى ئاللاھ! بىر بەرىكەتنىڭ ئۈستىگە يەنە ئىككى بەرىكەت بەرگىن». بۇ ھەدىسنى مۇسلىم رىۋايەت قىلغان. مەدىنىنى ھەرەم قىلىش ھەققىدىكى ھەدىسلەر كۆپ.

بىز بۇلاردىن پەقەت ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ مەككىنى ھەرەم قىلغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىكلىرىنىلا كەلتۈردۇق؛ چۈنكى بۇ ئايەتنىڭ مەزمۇنىغا ماس كېلىدۇ.

ئاللاھ تائالانىڭ ئاسمانلار ۋە زېمىننى يارىتىشتىن بۇرۇن مەككىنى ھەرەم قىلغانلىقىنى بىلدۈرىدىغان باشقا ھەدىسلەرمۇ كەلگەن. بۇ ئىككى سەھىھ توپلامدا ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنغان: مەككە ئېچىلغان كۈنى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ مۇنداق دېدى: «بۇ شەھەرنى ئاللاھ ئاسمانلار ۋە زېمىننى ياراتقان كۈنى ھەرەم قىلغان. ئۇ ئاللاھنىڭ ھەرەم قىلىشى بىلەن قىيامەت كۈنىگىچە ھەرەمدۇر. مەندىن بۇرۇن ھېچكىمگە بۇ يەردە ئۇرۇش قىلىش ھالال قىلىنمىغان؛ ماڭا بولسا كۈندۈزنىڭ بىر قىسقا ۋاقتىدىلا ھالال قىلىنغان.

ئۇ ئاللاھنىڭ ھەرەم قىلىشى بىلەن قىيامەت كۈنىگىچە ھەرەمدۇر. ئۇنىڭ تىكەنلىك ئۆسۈملۈكلىرى كېسىلمەيدۇ، ئوۋى قورقۇتۇلۇپ قاچۇرۇلمايدۇ، يوقاپ كەتكەن نەرسىسىنى پەقەت ئۇنى ئېلان قىلىپ ئىزدەيدىغان كىشىلا ئالالايدۇ، يېشىل ئۆسۈملۈكلىرى يۇلۇنمايدۇ». ئابباس: «ئى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى! ئىزخىر بۇنىڭدىن مۇستەسنا بولسۇن؛ چۈنكى ئۇ قول ھۈنەرۋەنلىرى ۋە ئۆيلىرى ئۈچۈن كېرەك» دېدى.

ئۇ ﷺ: «ئىلا ئىزخىر بولسۇن» دېدى. بۇ مۇسلىمنىڭ لەۋزىدۇر. ئىككى سەھىھ توپلامدا ئەبۇ ھۇرەيرەدىنمۇ شۇنىڭغا يېقىن رىۋايەت كەلگەن.

بۇخارى بۇنىڭدىن كېيىن مۇنداق دېگەن: ئەبەن ئىبنى سالىھ، ھەسەن ئىبنى مۇسلىمدىن، ئۇ سەفىييە بىنت شەيبەدىن رىۋايەت قىلىشىچە، ئۇ پەيغەمبەر ﷺنىڭ شۇنىڭغا ئوخشاش ھەدىسىنى ئاڭلىغان. بۇخارى مۇئەلق شەكلىدە كەلتۈرگەن بۇ رىۋايەتنى ئىمام ئەبۇ ئابدۇللاھ ئىبنى ماجە مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى نۇمەيردىن، ئۇ يۇنۇس ئىبنى بۇكەيردىن، ئۇ مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاقتىن، ئۇ ئەبەن ئىبنى سالىھتىن، ئۇ ھەسەن ئىبنى مۇسلىم ئىبنى يەنناقتىن، ئۇ سەفىييە بىنت شەيبەدىن رىۋايەت قىلغان. ئۇ مۇنداق دېدى: مەن پەيغەمبەر ﷺنىڭ مەككە ئېچىلغان يىلى خۇتبە قىلىپ: «ئەي ئىنسانلار!

ئاللاھ مەككىنى ئاسمانلار ۋە زېمىننى ياراتقان كۈنى ھەرەم قىلدى؛ شۇڭا ئۇ قىيامەت كۈنىگىچە ھەرەمدۇر. ئۇنىڭ دەرەخلىرى كېسىلمەيدۇ، ئوۋى قورقۇتۇلۇپ قاچۇرۇلمايدۇ، يوقاپ كەتكەن نەرسىسىنى پەقەت ئۇنى ئېلان قىلىپ ئىزدەيدىغان كىشىلا ئالالايدۇ» دېگەنلىكىنى ئاڭلىدىم. ئابباس: «ئىزخىردىن مۇستەسنا بولسۇن؛ چۈنكى ئۇ ئۆيلەر ۋە قەبرىلەر ئۈچۈن كېرەك» دېدى. ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «ئىلا ئىزخىر بولسۇن» دېدى.

ئەبۇ شۇرايھ ئەدەۋىي مەككىگە قوشۇن ئەۋەتمەكچى بولغان ئەمر ئىبنى سەئىدكە مۇنداق دېدى: «ئەي ئەمىر! ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ مەككە ئېچىلغان كۈندىن كېيىنكى ئەتىسى ئېيتقان بىر سۆزنى ساڭا يەتكۈزۈشۈمگە رۇخسەت قىلغىن. ئۇنى قۇلىقىم ئاڭلىدى، قەلبىم يادلىدى، ئېيتقان ۋاقتىدا كۆزۈم ئۇنى كۆردى. ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ ئاللاھقا ھەمدۇسانا ئېيتىپ، ئۇنى مەدھىيەلىگەندىن كېيىن مۇنداق دېدى: «مەككىنى ئاللاھ ھەرەم قىلدى، ئىنسانلار ھەرەم قىلمىدى.

ئاللاھقا ۋە ئاخىرەت كۈنىگە ئىمان ئېيتقان كىشىنىڭ ئۇ يەردە قان تۆكۈشى ۋە دەرەخ كېسىشى ھالال بولمايدۇ. ئەگەر بىرەرسى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺنىڭ ئۇ يەردە ئۇرۇش قىلىشىنى دەلىل قىلىپ، بۇنىڭغا رۇخسەت تىلىسە، ئۇنىڭغا: ئاللاھ ئەلچىسىگە رۇخسەت قىلغان، سىلەرگە رۇخسەت قىلمىغان، دەپ ئېيتىڭلار. ماڭا ئۇ يەردە كۈندۈزنىڭ بىر قىسقا ۋاقتىدىلا رۇخسەت قىلىنغان؛ بۈگۈن ئۇنىڭ ھۆرمىتى تۈنۈگۈنكى ھۆرمىتىگە قايتتى. ھازىر بولغانلار بۇنى غايىبلارغا يەتكۈزسۇن» دېدى».

ئەبۇ شۇرايھتىن: «ئەمر ساڭا نېمە دېدى؟» دەپ سورالدى. ئۇ: «ئەي ئەبۇ شۇرايھ! مەن بۇنى سەندىن ياخشى بىلىمەن. ھەرەم ئاسىيغا، قان ئۈچۈن قېچىپ كەلگۈچىگە ۋە جىنايەتتىن قېچىپ كەلگۈچىگە پاناھ بولمايدۇ» دېدى، دەپ جاۋاب بەردى. بۇخارى ۋە مۇسلىم رىۋايەت قىلغان؛ بۇ لەۋز مۇسلىمنىڭكىدۇر.

بۇنى بىلگەندىن كېيىن، مەككىنى ئاللاھنىڭ ئاسمانلار ۋە زېمىننى ياراتقان كۈنى ھەرەم قىلغانلىقىنى بىلدۈرىدىغان بۇ ھەدىسلەر بىلەن ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇنى ھەرەم قىلغانلىقىنى بىلدۈرىدىغان ھەدىسلەر ئارىسىدا زىتلىق يوق. چۈنكى ئىبراھىم ئاللاھنىڭ ئۇ يەردىكى ھۆكمى ۋە ھەرەم قىلىشىنى يەتكۈزگەن؛ مەككە ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئۇ يەرگە بەيتنى سالماستىن بۇرۇنلا ئاللاھنىڭ نەزىرىدە ھەرەم شەھەر ئىدى. خۇددى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ ئادەم تېخى لاي ئىچىدە تۇرغان ۋاقىتتىلا ئاللاھنىڭ ھۇزۇرىدا پەيغەمبەرلەرنىڭ خاتىمى دەپ يېزىلغان بولسىمۇ، ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام: «پەرۋەردىگارىمىز! ئۇلارنىڭ ئىچىدىن ئۇلارغا بىر ئەلچى ئەۋەتكىن» دېگەن.

ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئۆزىنىڭ ئىلگىرىكى ئىلمى ۋە تەقدىرىگە مۇۋاپىق ھالدا ئىجابەت قىلغان. شۇڭا ھەدىستە ساھابىلەر: «ئى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى! بىزگە ئەمرىڭىزنىڭ باشلىنىشى ھەققىدە خەۋەر بەرگەيسىز» دېگەندە، ئۇ ﷺ: «ئاتام ئىبراھىمنىڭ دۇئاسى، ئىسا ئىبنى مەريەمنىڭ خۇش خەۋىرى ۋە ئانامنىڭ ئۆزىدىن بىر نۇر چىقىپ شامنىڭ سارايلىرىنى يورۇتقانلىقىنى كۆرۈشى» دېگەن. يەنى، ئەمرىنىڭ ئاشكارا بولۇشىنىڭ باشلىنىشىنى سورىغانىدى؛ بۇ ئاللاھ خالىسا، يېقىندا كېلىدۇ.

مەككىنى مەدىنىدىن ئەۋزەل دەپ قاراش — جۇمھۇرنىڭ سۆزى؛ مەدىنىنى مەككىدىن ئەۋزەل دەپ قاراش بولسا مالىك ۋە ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ مەزھىبىدۇر. بۇ مەسىلە، ئاللاھ خالىسا، دەلىللىرى بىلەن باشقا بىر ئورۇندا بايان قىلىنىدۇ. ئىشەنچ ئاللاھقىدۇر.

ئاللاھ تائالانىڭ خەلىلىنىڭ سۆزىنى بايان قىلىپ: «پەرۋەردىگارىم! بۇنى ئامان بىر شەھەر قىلغىن» دېگەن سۆزى، يەنى ئۇنى قورقۇنچتىن ساقلىغىن، ئاھالىسىنى ۋەھىمىگە سالمايدىغان قىلغىن، دېگەن مەنىدىدۇر. ئاللاھ بۇنى شەرئىي ۋە تەقدىرىي جەھەتتىن ئەمەلگە ئاشۇردى. ئاللاھ تائالانىڭ: «كىم ئۇنىڭغا كىرسە، ئامان بولىدۇ» ۋە «ئۇلار ئەتراپىدىكى كىشىلەر تۇتۇپ كېتىلىۋاتقاندا، بىزنىڭ ئۇلارنى ھۆرمەتلىك، ئامان بىر جاي قىلغانلىقىمىزنى كۆرمىدىمۇ؟»

دېگەن ئايەتلىرى بۇنىڭغا ئوخشايدۇ. بۇنىڭدىن باشقا ئايەتلەرمۇ بار. ئۇ يەردە ئۇرۇش قىلىشنىڭ ھاراملىقى توغرىسىدىكى ھەدىسلەر ئىلگىرى ئۆتتى. سەھىھ مۇسلىمدا جابىردىن رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئۇ ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺنىڭ: «ھېچكىمگە مەككىدە قورال كۆتۈرۈپ يۈرۈش ھالال بولمايدۇ» دېگەنلىكىنى ئاڭلىغان.

بۇ سۈرىدە: «پەرۋەردىگارىم! بۇنى ئامان بىر شەھەر قىلغىن» دېيىلگەن، يەنى بۇ جاينى ئامان بىر شەھەر قىلغىن، دېگەنلىكتۇر. بۇنىڭ بۇ يەردە شۇنداق كېلىشى مۇۋاپىقتۇر، چۈنكى بۇ دۇئا بەيتۇللاھ بىنا قىلىنىشتىن بۇرۇن ئېيتىلغان. ئىبراھىم سۈرىسىدە بولسا: «ئىبراھىم: پەرۋەردىگارىم!

بۇنى ئامان بىر شەھەر قىلغىن، دېگەن ۋاقىتنى ئەسلىگىن» دېيىلگەن. بۇ يەردە شۇنداق كېلىشىنىڭ مۇۋاپىقلىقى — ئاللاھ ياخشى بىلگۈچىدۇر — بەلكىم بۇ دۇئا بەيت بىنا قىلىنىپ، ئاھالىسى ئۇ يەرگە ئورۇنلاشقاندىن كېيىن، شۇنداقلا ئىسمائىلدىن ئون ئۈچ ياش كىچىك ئىسھاق تۇغۇلغاندىن كېيىن يەنە بىر قېتىم ئېيتىلغان بولۇشى مۇمكىن. شۇڭا دۇئانىڭ ئاخىرىدا: «مېنى قېرىغان چېغىمدا ئىسمائىل ۋە ئىسھاق بىلەن تەمىنلىگەن ئاللاھقا ھەمد بولسۇن! شۈبھىسىزكى، پەرۋەردىگارىم دۇئانى ئاڭلايدۇ» دېگەن.

ئاللاھ تائالانىڭ: «ئۇنىڭ ئاھالىسىدىن ئاللاھقا ۋە ئاخىرەت كۈنىگە ئىمان ئېيتقانلارنى مېۋىلەردىن رىزىقلاندۇرغىن» دېگەن سۆزى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى: «ئاللاھ: كىم كاپىر بولسا، ئۇنى ئازغىنا بەھرىمەن قىلىمەن، ئاندىن دوزاخ ئازابىغا مەجبۇرىي ئېلىپ بارىمەن. ئۇ نېمىدېگەن يامان ئاقىۋەت!» دېگەن سۆزى ھەققىدە، ئەبۇ جەئفەر رازىي رەبىئ ئىبنى ئەنەس، ئۇ ئەبۇ ئالىيە، ئۇ ئۇبەي ئىبنى كەئب ئارقىلىق رىۋايەت قىلىپ، بۇ ئايەتتىكى: «ئاللاھ: كىم كاپىر بولسا، ئۇنى ئازغىنا بەھرىمەن قىلىمەن، ئاندىن دوزاخ ئازابىغا مەجبۇرىي ئېلىپ بارىمەن» دېگەننى ئاللاھ تائالانىڭ سۆزى، دېگەن.

بۇ مۇجاھىد ۋە ئىكرىمەنىڭمۇ سۆزى بولۇپ، ئىبنى جەرىر رەھىمەھۇللاھ بۇنى توغرا دەپ قارىغان.

ئۇ مۇنداق دېدى: باشقا قىرائەت قىلغۇچىلار: «ئاللاھ: كىم كاپىر بولسا، ئۇنى ئازغىنا بەھرىمەن قىلىمەن، ئاندىن دوزاخ ئازابىغا مەجبۇرىي ئېلىپ بارىمەن» دەپ ئوقۇپ، بۇنى ئىبراھىمنىڭ دۇئاسىنىڭ داۋامى قىلغان. ئەبۇ جەئفەر بۇنى رەبىئدىن، ئۇ ئەبۇ ئالىيەدىن رىۋايەت قىلغان: ئىبنى ئابباس بۇنى ئىبراھىمنىڭ سۆزى، ئۇ پەرۋەردىگارىدىن كاپىر بولغان كىشىنى ئازغىنا بەھرىمەن قىلىشىنى تىلىگەن، دەپ قارايتتى. ئەبۇ جەئفەر لەيس ئىبنى ئەبى سۇلەيم ئارقىلىق مۇجاھىدتىن: «كىم كاپىر بولسا، ئۇنى ئازغىنا بەھرىمەن قىلىمەن» دېگەننىڭ مەنىسى: كىم كاپىر بولسا، ئۇنىمۇ رىزىقلاندۇرىمەن، دەپ رىۋايەت قىلغان.

مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق مۇنداق دېگەن: ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ ئۆزىگە ۋىلايەت [يېقىنلىق ۋە رەھبەرلىك] بەرمەيدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن كىشىلەرنى دۇئاسىدىن ئايرىدى. بۇ، ئاللاھقا پۈتۈنلەي يۈزلىنىش ۋە ئۇنى ياخشى كۆرۈش، ئۇنىڭ بۇيرۇقىغا خىلاپلىق قىلغانلاردىن، ھەتتا ئۆز ئەۋلادىدىن بولسىمۇ، ئايرىلىش ئۈچۈن ئىدى. ئاللاھنىڭ ئۆزىگە زالىملارنىڭ ئەھدىگە ئېرىشەلمەيدىغانلىقىنى بىلدۈرگەنلىكىنى بىلگەندىن كېيىن، ئاللاھ: «كىم كاپىر بولسا، مەن ياخشى ئادەمنىمۇ، يامان ئادەمنىمۇ رىزىقلاندۇرىمەن ۋە ئۇنى ئازغىنا بەھرىمەن قىلىمەن» دېدى.

حاتىم ئىبنى ئىسمائىل ھۇمەيد خەرراط، ئۇ ئەممار دەھنىي، ئۇ سەئىد ئىبنى جۇبەير، ئۇ ئىبنى ئابباس ئارقىلىق ئاللاھ تائالانىڭ: «پەرۋەردىگارىم! بۇنى ئامان بىر شەھەر قىلغىن ۋە ئاھالىسىدىن ئاللاھقا ۋە ئاخىرەت كۈنىگە ئىمان ئېيتقانلارنى مېۋىلەردىن رىزىقلاندۇرغىن» دېگەن سۆزى ھەققىدە مۇنداق رىۋايەت قىلغان: ئىبنى ئابباس: «ئىبراھىم بۇ شەھەرنىڭ رىزقىنى پەقەت مۇئمىنلەرگىلا خاس قىلغانىدى. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ: كاپىرلارنىمۇ رىزىقلاندۇرىمەن، چۈنكى مەن يارىتىپ، ئاندىن ئۇلارغا رىزىق بەرمەيمەنمۇ؟ ئۇلارنى ئازغىنا بەھرىمەن قىلىمەن، ئاندىن دوزاخ ئازابىغا مەجبۇرىي ئېلىپ بارىمەن، دېدى» دېگەن.

ئاندىن ئىبنى ئابباس: «بۇلارنىڭ ھەممىسىگە پەرۋەردىگارىڭنىڭ ئاتا-ئېھسانىدىن بېرىمىز؛ پەرۋەردىگارىڭنىڭ ئاتا-ئېھسانى چەكلەنمەيدۇ» دېگەن ئايەتنى ئوقۇغان. بۇنى ئىبنى مەرۋەيد رىۋايەت قىلغان. ئىكرىمە ۋە مۇجاھىدتىنمۇ بۇنىڭغا يېقىن سۆز رىۋايەت قىلىنغان.

بۇ ئاللاھ تائالانىڭ: «شۈبھىسىزكى، ئاللاھقا يالغاننى چاپلىغۇچىلار مەقسەتكە يېتەلمەيدۇ. دۇنيا ھاياتىدا ئازغىنا بەھرىمەن بولىدۇ، ئاندىن قايتىشى بىزنىڭ دەرگاھىمىزغىدۇر؛ ئۇلار كاپىر بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇلارغا قاتتىق ئازابنى تېتىتىمىز» دېگەن سۆزىگە ۋە «كىم كاپىر بولسا، ئۇنىڭ كۇپرىسى سېنى قايغۇغا سالىمىسۇن؛ ئۇلارنىڭ قايتىشى بىزنىڭ دەرگاھىمىزغىدۇر، بىز ئۇلارغا قىلغان ئەمەللىرىنى بىلدۈرىمىز؛ شۈبھىسىزكى، ئاللاھ كۆڭۈللەردىكىنى بىلىدۇ.

ئۇلارنى ئازغىنا بەھرىمەن قىلىمىز، ئاندىن قاتتىق ئازابقا مەجبۇرىي ئېلىپ بارىمىز» دېگەن سۆزىگە، شۇنداقلا «ئەگەر ئىنسانلارنىڭ ھەممىسى بىر ئۈممەت بولۇپ قېلىشى مۇمكىن بولمىغان بولسا، رەھمانغا كاپىر بولغانلارنىڭ ئۆيلىرىگە كۈمۈشتىن ئۆگزىلەر ۋە ئۈستىگە چىقىدىغان پەلەمپەيلەر، ئۆيلىرىگە ئىشىكلەر ۋە ئۇلار يۆلىنىپ ئولتۇرىدىغان كارىۋاتلار، ھەتتا زىننەت-بۇيۇملىرىنىمۇ قىلىپ بەرگەن بولاتتۇق. بۇلارنىڭ ھەممىسى پەقەت دۇنيا ھاياتىنىڭ بەھرىمەنچىلىكىدۇر؛ ئاخىرەت بولسا پەرۋەردىگارىڭنىڭ ھۇزۇرىدا تەقۋادارلار ئۈچۈندۇر» دېگەن سۆزىگە ئوخشايدۇ.

«ئاندىن ئۇنى دوزاخ ئازابىغا مەجبۇرىي ئېلىپ بارىمەن؛ ئۇ نېمىدېگەن يامان ئاقىۋەت!» دېگەننىڭ مەنىسى: دۇنيادا بەھرىمەن قىلغاندىن ۋە ئۇنىڭغا دۇنيانىڭ سايىسىدىن كەڭرى بەرگەندىن كېيىن، ئۇنى دوزاخ ئازابىغا مەجبۇرىي ئېلىپ بارىمەن، دېگەنلىكتۇر. ئاللاھ تائالا ئۇلارغا مۆھلەت بېرىپ، جازاسىنى كېچىكتۈرىدۇ، ئاندىن غالىب ۋە قۇدرەتلىك زاتنىڭ تۇتۇشى بىلەن تۇتىدۇ. ئاللاھ تائالانىڭ: «قانچىلىغان زالىم شەھەرلەرگە مۆھلەت بەردىم، ئاندىن ئۇلارنى تۇتتۇم؛ قايتىش مېنىڭ دەرگاھىمغىدۇر» دېگەن سۆزى بۇنىڭغا ئوخشايدۇ.

ئىككى سەھىھ توپلامدا: «ئاللاھ ئاڭلىغان بىر زىيانغا ھېچكىمدىن بۇنچىلىك سەۋر قىلمايدۇ؛ ئۇلار ئاللاھقا بالىسى بار دەيدۇ، ھالبۇكى ئاللاھ ئۇلارغا رىزىق بېرىدۇ ۋە ئۇلارنى سالامەت قىلىدۇ» دېيىلگەن. يەنە سەھىھ ھەدىستە: «ئاللاھ زالىمغا مۆھلەت بېرىدۇ؛ ئۇنى تۇتقاندا، ئۇنىڭ قېچىپ قۇتۇلۇشىغا يول قويمايدۇ» دېيىلگەن. ئاندىن پەيغەمبەر ﷺ ئاللاھنىڭ: «پەرۋەردىگارىڭنىڭ تۇتۇشى زالىم شەھەرلەرنى تۇتقان ۋاقىتتا شۇنداقتۇر؛ شۈبھىسىزكى، ئۇنىڭ تۇتۇشى قاتتىق ۋە ئېچىنىشلىقتۇر» دېگەن سۆزىنى ئوقۇغان.

بەزىلەر «ئاللاھ: كىم كاپىر بولسا، ئۇنى ئازغىنا بەھرىمەن قىلىمەن...» دەپ ئوقۇپ، بۇنى ئىبراھىم دۇئاسىنىڭ داۋامى قىلغان. بۇ شاز قىرائەت بولۇپ، يەتتە قىرائەت ئىمامىنىڭ قىرائىتىگە خىلاپتۇر، سۆزنىڭ تۈزۈلۈشىمۇ بۇ مەنىنى رەت قىلىدۇ. ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر.

چۈنكى كۆپچىلىكنىڭ قىرائىتىدە «دېدى» دېگەن پېئىلدىكى قوشۇمچىنىڭ ئىگىسى ئاللاھقا قايتىدۇ؛ سۆزنىڭ مەزمۇنىمۇ بۇنى تەلەپ قىلىدۇ. شاز قىرائەتتە بولسا، «دېدى»نىڭ قوشۇمچىسى ئىبراھىمغا قايتىدۇ؛ بۇ سۆز تۈزۈلۈشىگە خىلاپتۇر. ئاللاھ ھەممىنى بىلگۈچىدۇر. بۇ قىرائەتنى مەككىنى ھەرەم قىلىش پەقەت خەلىل ئىبراھىمنىڭ تىلى ئارقىلىق بولغان، دەپ قارىغانلار دەلىل قىلىپ تۇتقان.

يەنە ئۇنىڭ يەر بىلەن بىللە يارىتىلغان ۋاقتىدىن تارتىپ ھەرەم ئىكەنلىكىمۇ ئېيتىلغان؛ بۇ قاراش تېخىمۇ روشەن ۋە كۈچلۈكتۇر. (ئال ئىمران: ٩٧؛ ئەلئەنكەبۇت: ٦٧؛ ئىبراھىم: ٣٥؛ ئىبراھىم: ٣٩؛ ئەلئىسرا: ٢٠؛ يۇنۇس: ٦٩، ٧٠؛ لۇقمان: ٢٣، ٢٤؛ ئەززۇخرۇف: ٣٣، ٣٥؛ ئەلھەج: ٤٨؛ ھۇد: ١٠٢.)

بەغاۋىنىڭ تەفسىرى

ئاللاھ تائالانىڭ: «ئىبراھىم: پەرۋەردىگارىم! بۇنى...» دېگەن سۆزىدىكى «بۇ» مەككىنى كۆرسىتىدۇ؛ يەنە بىر قاراشتا، ھەرەم رايونىنى كۆرسىتىدۇ. «ئامان بىر شەھەر» دېگەنلىك، ئاھالىسى ئامانلىق ئىچىدە ياشايدىغان شەھەر، دېگەن مەنىدىدۇر.

«ئاھالىسىنى مېۋىلەردىن رىزىقلاندۇرغىن» دېگەن دۇئانى ئىبراھىم شۇ يەر تېرىقچىلىق بولمىغان بىر ۋادى بولغانلىقى ئۈچۈن قىلغان. قىسسەلەردە مۇنداق كەلگەن: تائىف شامنىڭ ئىئوردانىيە تەرىپىدىكى شەھەرلىرىدىن ئىدى. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام بۇ دۇئانى قىلغاندا، ئاللاھ تائالا جىبرىئىل ئەلەيھىسسالامغا تائىفنى يىلتىزىدىن قېزىپ، بەيتۇللاھنىڭ ئەتراپىدا يەتتە قېتىم ئايلاندۇرۇشنى، ئاندىن ھازىرقى ئورنىغا قويۇشنى بۇيرۇدى. مەككىنىڭ مېۋىلىرىنىڭ كۆپ قىسمى شۇ يەردىن كېلىدۇ.

«ئۇلاردىن ئاللاھقا ۋە ئاخىرەت كۈنىگە ئىمان ئېيتقانلارنى» دېگەنلىك، بۇ دۇئا پەقەت مۇئمىنلەر ئۈچۈن قىلىنغان، دېگەنلىكتۇر. «ئاللاھ دېدى»؛ «كىم كاپىر بولسا، ئۇنى ئازغىنا بەھرىمەن قىلىمەن». ئىبنى ئامىر «فەئُمەتىئۇھۇ»نى ھەمزىسىنى دەممە بىلەن ۋە شەددىسىز ئوقۇغان، باشقا قىرائەت ئىماملىرى شەددىلىك ئوقۇغان؛ ئىككىسىنىڭ مەنىسى بىر. «ئازغىنا» دېگەنلىك، كاپىرنىمۇ رىزىقلاندۇرىمەن، ئەمما ئۇنىڭ ئەجىلىنىڭ ئاخىرىغىچە ئازغىنا بەھرىمەن قىلىمەن، دېگەنلىكتۇر.

چۈنكى ئاللاھ تائالا مۇئمىن ۋە كاپىر بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، بارلىق مەخلۇقاتقا رىزىق بېرىشكە ۋەدە قىلغان. دۇنيانىڭ بەھرىمەنچىلىكى ئاز بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇنى «ئازغىنا» دەپ چەكلىگەن.

«ئاندىن ئۇنى مەجبۇرىي ئېلىپ بارىمەن» دېگەنلىك، ئاخىرەتتە ئۇنى زورلاپ ئېلىپ بارىمەن، دېگەنلىكتۇر. «دوزاخ ئازابىغا. ئۇ نېمىدېگەن يامان ئاقىۋەت!» يەنى، ئۇ بارىدىغان ئورۇن نېمىدېگەن يامان!

مۇجاھىد مۇنداق دېگەن: «مەقامنىڭ يېنىدىن بىر كىتاب تېپىلغان بولۇپ، ئۇنىڭدا: ئاللاھ زۇبەيكەنىڭ پەرۋەردىگارىدۇر؛ ئۇنى ئاللاھ قۇياش بىلەن ئاينى ياراتقان كۈنى ياراتقان، ئاسمانلار ۋە زېمىننى ياراتقان كۈنى ئۇنى ھەرەم قىلغان. ئۇنى ھەققا مايىل بولغان يەتتە پەرىشتە ئوراپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ رىزقى ئۈچ يولدىن كېلىدۇ؛ ئۇنىڭ گۆشى ۋە سۈيىگە بەرىكەت بېرىلگەن» دەپ يېزىلغانىدى.