Tsaron Makka da arzikin mutanenta

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

Ma’ana: A lokacin da Ibrahim ya yi addu’a domin wannan Gida, yana roƙon Allah Ya sanya shi gari mai aminci, Ya kuma azurta mutanensa da nau’o’in ’ya’yan itatuwa. Sannan shi, amincin Allah ya tabbata a gare shi, ya takaita wannan addu’a ga muminai, saboda ladabi ga Allah; domin addu’arsa ta farko ta kasance a buɗe, sai amsar ta zo da takaitawa ga wanda ba azzalumi ba. Da ya roƙa musu arziki, ya kuma takaita shi ga muminai, alhali arzikin Allah ya game mumini da kafiri, mai saɓo da mai biyayya, sai Allah Maɗaukaki Ya ce: «Kuma wanda ya kafirta»; wato, Ina azurta su duka, musulmansu da kafiransu.

Mumini kuwa yana neman taimako da arzikin wajen bautar Allah, sannan daga gare shi ya wuce zuwa ga jin daɗin Aljanna. Shi kuma kafiri, yana jin daɗinsa kaɗan a cikinta. «Sa’an nan Ina tilasta shi»; wato, Ina kora shi ina fitar da shi da dole, «zuwa ga azabar Wuta. Kuma makoma ta munana!»

Tafsirin Imām Ibn Kathir

Furucin Allah Maɗaukaki: «Kuma a lõkacin da Ibrahim ya ce: “Ya Ubangijina! Ka sanya wannan gari amintacce, kuma Ka azurta mutanensa da ’ya’yan itatuwa, waɗanda suka yi imani daga cikinsu da Allah da Ranar Lahira”».

Imam Abu Ja’afar bn Jarir ya ce: Bashshar ya ba mu labari, ya ce: Abdurrahman bn Mahdi ya ba mu labari, Sufyan ya ba mu labari daga Abu az-Zubair, daga Jabir bn Abdillah, ya ce: Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) ya ce: «Lallai Ibrahim ya sanya Gidan Allah mai alfarma, ya kuma ba shi tsaro. Ni kuma na sanya Madina mai alfarma, tsakanin ɓangarorinta biyu masu duwatsu, ba za a farautar namun daji a cikinta ba, kuma ba za a sare bishiyoyinta masu ƙaya ba.» Haka kuma an ruwaito shi daga an-Nasa’i, daga Muhammad bn Bashshar, wato Bandar, da wannan isnadi.

Muslim ma ya fitar da shi daga Abu Bakr bn Abi Shaybah da Amr an-Naqid, su biyun daga Abu Ahmad az-Zubairi, daga Sufyan ath-Thawri.

Ibn Jarir ya kuma ce: Abu Kurayb da Abu as-Sa’ib sun ba mu labari, suka ce: Ibn Idris ya ba mu labari; sannan Abu Kurayb ya ba mu labari, ya ce: Abdurrahim ar-Razi ya ba mu labari. Dukansu biyu suka ce: Mun ji Ash’ath daga Nafi’i, daga Abu Hurairah, ya ce: Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) ya ce: «Lallai Ibrahim bawan Allah ne, masoyinsa; ni kuma bawan Allah ne kuma Manzonsa. Ibrahim ya sanya Makka mai alfarma, ni kuma na sanya Madina mai alfarma, tsakanin ɓangarorinta biyu masu duwatsu, da bishiyoyinta masu ƙaya da namun dajinta.

Kada a ɗauki makami a cikinta domin yaƙi, kuma kada a sare wata bishiya a cikinta sai don abincin raƙumi.» Wannan hanya ce bakuwa, ba ta cikin ko ɗaya daga cikin littattafai shida na hadisi. Asalin hadisin yana cikin Sahih Muslim ta wata hanya dabam daga Abu Hurairah (Allah Ya yarda da shi), ya ce: Idan mutane suka ga ’ya’yan itatuwa na farko, sukan kawo su wurin Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi). Da Manzon Allah ya karɓe su sai ya ce: «Ya Allah!

Ka sanya albarka a cikin ’ya’yan itatuwanmu, Ka sanya albarka a cikin Madinarmu, Ka sanya albarka a cikin sa’inmu da muddunmu. Ya Allah! Lallai Ibrahim bawanka ne, masoyinka ne kuma Annabinka ne; ni kuma bawanka ne kuma Annabinka ne. Shi ya roƙe Ka domin Makka, ni kuma ina roƙonKa domin Madina da irin abin da ya roƙe Ka domin Makka, da ƙari tare da shi.»

Sannan sai ya kira ƙaramin yaro daga cikin yara, ya ba shi waɗannan ’ya’yan itatuwa. A wata riwaya kuma akwai: «Albarka ce tare da albarka,» sannan ya ba wa ƙarami cikin yaran da suke wurin. Wannan lafazin Muslim ne.

Sannan Ibn Jarir ya ce: Abu Kurayb ya ba mu labari, Qutaybah bn Sa’id ya ba mu labari, Bakr bn Mudar ya ba mu labari daga Ibn al-Had, daga Abu Bakr bn Muhammad, daga Abdillah bn Amr bn Uthman, daga Rafi’ bn Khadij, ya ce: Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) ya ce: «Ibrahim ya sanya Makka mai alfarma, ni kuma na sanya abin da yake tsakanin ɓangarorin Madina biyu masu duwatsu mai alfarma.» Muslim ne kaɗai ya fitar da wannan hadisin, daga Qutaybah, daga Bakr bn Mudar da wannan isnadi; lafazinsa dai kamar yadda aka ambata ne.

A cikin Sahihain, daga Anas bn Malik, ya ce: Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) ya ce wa Abu Talhah: «Ka nemo mini wani yaro daga cikin yaran ku, wanda zai yi mini hidima.» Sai Abu Talhah ya fita da ni, yana ɗora ni a bayan abin hawansa. Na kasance ina yi wa Manzon Allah hidima duk lokacin da ya sauka. A cikin hadisin ya ce: Sannan ya nufi hanya, har da ya hango Uhud sai ya ce: «Wannan dutse yana sonmu, mu ma muna son sa.»

Da ya ɗaga kai ya kalli Madina, sai ya ce: «Ya Allah! Lallai ni ina sanya abin da yake tsakanin duwatsunta biyu mai alfarma, kamar yadda Ibrahim ya sanya Makka mai alfarma. Ya Allah! Ka sanya albarka a cikin muddunsu da sa’insu.»

A wata lafazi na su biyun akwai: «Ya Allah! Ka sanya albarka a cikin ma’auninsu, Ka sanya albarka a cikin sa’insu da muddunsu.» Bukhari ya ƙara da cewa: wato mutanen Madina. Su biyun kuma sun ruwaito daga Anas cewa Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) ya ce: «Ya Allah!

Ka sanya albarka a Madina sau biyu na abin da Ka sanya a Makka.»

Daga Abdillah bn Zayd bn Asim (Allah Ya yarda da shi), daga Annabi (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi), ya ce: «Lallai Ibrahim ya sanya Makka mai alfarma, ya kuma yi addu’a dominta. Ni kuma na sanya Madina mai alfarma kamar yadda Ibrahim ya sanya Makka mai alfarma, kuma na yi mata addu’a a cikin muddunta da sa’inta kamar yadda Ibrahim ya yi wa Makka addu’a.» Bukhari ya ruwaito shi, kuma wannan lafazinsa ne; Muslim ma ya ruwaito shi da lafazinsa: Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) ya ce: «Lallai Ibrahim ya sanya Makka mai alfarma, kuma ya yi addu’a domin mutanenta.

Ni kuma na sanya Madina mai alfarma kamar yadda Ibrahim ya sanya Makka mai alfarma, kuma na yi addu’a domin sa’inta da muddunta kamar yadda Ibrahim ya yi wa mutanen Makka addu’a.»

Daga Abu Sa’id (Allah Ya yarda da shi), daga Annabi (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi), ya ce: «Ya Allah! Lallai Ibrahim ya sanya Makka mai alfarma, ya kuma sanya ta harami. Ni kuma na sanya Madina harami, tsakanin ƙofar shiga ta duwatsunta biyu, kada a zubar da jini a cikinta, kada a ɗauki makami a cikinta domin yaƙi, kuma kada a buge bishiyarta sai don abincin dabbobi. Ya Allah!

Ka sanya albarka a Madinarmu. Ya Allah! Ka sanya albarka a sa’inmu. Ya Allah! Ka sanya albarka a muddunmu. Ya Allah! Ka sanya albarka biyu tare da albarkar.» Muslim ne ya ruwaito hadisin. Hadisai game da haramcin Madina suna da yawa.

Mun kawo daga cikinsu abin da ya shafi sanya Makka mai alfarma da Ibrahim (amincin Allah ya tabbata a gare shi), saboda dacewarsa da ayar mai girma.

Akwai kuma wasu hadisai da suka nuna cewa Allah Maɗaukaki Ya sanya Makka mai alfarma tun kafin Ya halicci sammai da ƙasa, kamar yadda ya zo a cikin Sahihain daga Abdullahi bn Abbas (Allah Ya yarda da su), ya ce: Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) ya ce a ranar da aka buɗe Makka: «Lallai Allah Ya sanya wannan gari mai alfarma a ranar da Ya halicci sammai da ƙasa. Saboda haramcin Allah ne, zai kasance haramun har zuwa Ranar Alƙiyama. Ba a halatta yin yaƙi a cikinsa ga kowa kafin ni ba, kuma ba a halatta shi a gare ni ba sai na ɗan lokaci kaɗan cikin yini.

Saboda haramcin Allah ne, zai kasance haramun har zuwa Ranar Alƙiyama. Kada a sare ƙayarta, kada a firgita namunta, kada a ɗauki abin da ya faɗi a cikinta sai wanda zai sanar da shi, kuma kada a yanke ciyawarta.» Abbas ya ce: «Ya Manzon Allah, sai dai izkhir, domin shi na maƙeransa ne da gidajensu.» Sai ya ce: «Sai dai izkhir.»

Wannan lafazin Muslim ne. Su biyun sun ruwaito daga Abu Hurairah kusan makamancin wannan.

Bayan haka Bukhari ya ce: Aban bn Salih ya ruwaito daga al-Hasan bn Muslim, daga Safiyyah bint Shaybah, cewa ta ji Annabi (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) yana faɗin irin wannan. Wannan hadisin da Bukhari ya kawo a rataye, Imam Abu Abdillah bn Majah ya ruwaito shi daga Muhammad bn Abdillah bn Numayr, daga Yunus bn Bukayr, daga Muhammad bn Ishaq, daga Aban bn Salih, daga al-Hasan bn Muslim bn Yannaq, daga Safiyyah bint Shaybah, ta ce: Na ji Annabi (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) yana huɗuba a shekarar buɗe Makka, yana cewa: «Ya ku mutane!

Lallai Allah Ya sanya Makka mai alfarma a ranar da Ya halicci sammai da ƙasa. Saboda haka za ta kasance haramun har zuwa Ranar Alƙiyama. Kada a sare bishiyarta, kada a firgita namunta, kuma kada a ɗauki abin da ya faɗi a cikinta sai wanda zai sanar da shi.» Abbas ya ce: «Sai dai izkhir, domin yana da amfani ga gidaje da kaburbura.»

Sai Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) ya ce: «Sai dai izkhir.»

Daga Abu Shurayh al-Adawi, ya ce wa Amr bn Sa’id, a lokacin da yake shirya runduna don zuwa Makka: «Ka ba ni izini, ya shugaba, in ba ka labarin wata magana da Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) ya faɗa washegari bayan ranar buɗe Makka. Kunnuwana sun ji ta, zuciyata ta kiyaye ta, idanuna sun gan shi yana faɗinta. Ya gode wa Allah, Ya kuma yabe Shi, sannan ya ce: “Lallai Allah ne Ya sanya Makka harami; mutane ba su sanya ta harami ba. Saboda haka, ba ya halatta ga wanda ya yi imani da Allah da Ranar Lahira ya zubar da jini a cikinta, ko ya sare wata bishiya a cikinta.

Idan wani ya nemi izinin yin yaƙi a cikinta da hujjar cewa Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) ya yi yaƙi, to ku ce masa: Allah Ya ba Manzonsa izini, amma bai ba ku izini ba. Ni kuwa an ba ni izini ne na ɗan lokaci kaɗan cikin yini, kuma haramcinta ya koma yau kamar yadda yake jiya. Wanda yake nan ya sanar da wanda ba ya nan.”» Sai aka ce wa Abu Shurayh: «Me Amr ya ce maka?»

Ya ce: «Ya Abu Shurayh, ni na fi ka sanin hakan. Harami ba ya ba wa mai saɓo mafaka, haka kuma ba ya ba wa wanda ya zubar da jini ya gudu ko wanda ya aikata laifi ya gudu.» Bukhari da Muslim ne suka ruwaito shi, kuma wannan lafazin Muslim ne.

Da zarar an san wannan, to babu saɓani tsakanin hadisai da suka nuna cewa Allah Ya sanya Makka mai alfarma a ranar da Ya halicci sammai da ƙasa, da hadisai da suka nuna cewa Ibrahim (amincin Allah ya tabbata a gare shi) ya sanya ta mai alfarma. Dalili kuwa shi ne Ibrahim ya isar da hukuncin Allah da haramcin da Ya ƙayyade mata. Makka ba ta gushe ba gari mai alfarma a wurin Allah tun kafin Ibrahim (amincin Allah ya tabbata a gare shi) ya gina ta.

Haka nan, an riga an rubuta a wurin Allah cewa Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) shi ne hatimin Annabawa tun lokacin da Adamu yake kwance cikin yumɓunsa. Duk da haka Ibrahim (amincin Allah ya tabbata a gare shi) ya ce: «Ya Ubangijinmu! Ka aika a cikinsu wani Manzo daga cikinsu.» Allah kuwa Ya amsa addu’arsa bisa abin da ya riga ya kasance cikin iliminsa da ƙaddararsa.

Saboda haka ne ya zo a cikin hadisi cewa sun ce: «Ya Manzon Allah, ka ba mu labarin farkon lamarinka.» Sai ya ce: «Addu’ar babana Ibrahim ce, busharar Isa ɗan Maryama ce, kuma mahaifiyata ta ga kamar wani haske ya fito daga gare ta wanda ya haskaka manyan gidajen Sham.» Ma’anarsa ita ce: «Ku ba mu labarin farkon bayyanar lamarinka.» Wannan bayani zai zo nan ba da daɗewa ba, in Allah Ya so.

Batun fifita Makka a kan Madina, kamar yadda mafi yawan malamai suka ce, ko fifita Madina a kan Makka, kamar yadda Malik da mabiyansa suke ganin haka, za a ambace shi a wani wuri dabam tare da dalilansa, in Allah Ya so. Amincewa ga Allah take.

Furucin Allah Maɗaukaki, yana ba da labari game da masoyi [Ibrahim] cewa ya ce: «Ya Ubangijina! Ka sanya wannan gari amintacce»; wato, Ka sanya shi amintacce daga tsoro, kada tsoro ya kama mutanensa. Allah kuwa Ya aikata hakan ta fuskar Shari’a da ƙaddara, kamar yadda Ya ce: «Kuma duk wanda ya shige cikinsa, ya kasance amintacce» (Āl Imrān: 97), da kuma: «Shin, ba su gani ba cewa Mun sanya Harami amintacce, alhali ana fizge mutane daga kewayensu?» (al-Ankabūt: 67), da sauran ayoyi.

An riga an kawo hadisai game da haramcin yaƙi a cikinta. A cikin Sahih Muslim, daga Jabir, ya ce: Na ji Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) yana cewa: «Ba ya halatta ga kowa ya ɗauki makami a Makka.»

A cikin wannan sura Allah Ya ce: «Ya Ubangijina! Ka sanya wannan gari amintacce», wato, Ka sanya wannan wuri gari mai aminci. Wannan ya dace, domin hakan ya kasance kafin a gina Ka’aba. A cikin surar Ibrahim kuwa Allah Ya ce: «Kuma a lõkacin da Ibrahim ya ce: “Ya Ubangijina!

Ka sanya wannan gari amintacce”» (Ibrahim: 35). Wannan ya dace a wurin, domin mai yiwuwa — Allah ne Mafi sani — addu’a ce ta biyu, bayan an gina Gidan kuma mutanensa sun zauna a wurin, sannan bayan haihuwar Ishaq, wanda ya girmi Isma’il da shekara goma sha uku. Saboda haka ne ya ce a ƙarshen addu’ar: «Godiya ta tabbata ga Allah, Wanda Ya ba ni Isma’il da Ishaq a lokacin da na tsufa. Lallai Ubangijina Mai jin addu’a ne» (Ibrahim: 39).

Furucin Allah Maɗaukaki: «Kuma Ka azurta mutanensa da ’ya’yan itatuwa, waɗanda suka yi imani daga cikinsu da Allah da Ranar Lahira. Ya ce: “Kuma wanda ya kafirta, zan jiyar da shi daɗi kaɗan, sa’an nan Ina tilasta shi zuwa ga azabar Wuta. Kuma makoma ta munana!”» Abu Ja’afar ar-Razi ya ruwaito daga ar-Rabi’ bn Anas, daga Abul-Aliyah, daga Ubayy bn Ka’b, game da ayar: «Ya ce: “Kuma wanda ya kafirta, zan jiyar da shi daɗi kaɗan, sa’an nan Ina tilasta shi zuwa ga azabar Wuta.

Kuma makoma ta munana!”» ya ce: Wannan maganar Allah Maɗaukaki ce. Wannan kuma shi ne ra’ayin Mujahid da Ikrimah, kuma shi ne ra’ayin da Ibn Jarir ya zaɓa — Allah Maɗaukaki Ya jiƙansa.

Ya ce: Wasu kuma sun karanta: «Ya ce: “Kuma wanda ya kafirta, zan jiyar da shi daɗi kaɗan, sa’an nan Ina tilasta shi zuwa ga azabar Wuta. Kuma makoma ta munana!”» Ta haka suka sanya wannan a matsayin ƙarshen addu’ar Ibrahim, kamar yadda Abu Ja’afar ya ruwaito daga ar-Rabi’, daga Abul-Aliyah, ya ce: Ibn Abbas ya kasance yana cewa: Wannan maganar Ibrahim ce, yana roƙon Ubangijinsa Ya jiyar da wanda ya kafirta daɗi kaɗan. Abu Ja’afar ya ruwaito daga Layth bn Abi Sulaym, daga Mujahid, game da «Kuma wanda ya kafirta, zan jiyar da shi daɗi kaɗan», ya ce: wato, zan azurta shi ma.

«Sa’an nan Ina tilasta shi zuwa ga azabar Wuta. Kuma makoma ta munana!»

Muhammad bn Ishaq ya ce: Da Ibrahim (amincin Allah ya tabbata a gare shi) ya ware addu’arsa, bai haɗa da wanda Allah Ya hana samun shugabanci ba, saboda miƙa kai ga Allah da sonSa, da kuma rabuwa da wanda ya saɓa wa umarninSa, ko da suna daga zuriyarsa, bayan ya fahimci cewa zalimu ba zai sami alkawarin Allah ba, kamar yadda Allah Ya sanar da shi, sai Allah Ya ce: «Wanda ya kafirta, Ni ina azurta nagari da fajiri, kuma Ina jiyar da shi daɗi kaɗan.»

Hatim bn Isma’il ya ruwaito daga Humayd al-Kharrat, daga Ammar ad-Duhni, daga Sa’id bn Jubayr, daga Ibn Abbas, game da furucin Allah Maɗaukaki: «Ya Ubangijina! Ka sanya wannan gari amintacce, kuma Ka azurta mutanensa da ’ya’yan itatuwa, waɗanda suka yi imani daga cikinsu da Allah da Ranar Lahira», Ibn Abbas ya ce: Ibrahim ya ware su ga muminai, ban da sauran mutane. Sai Allah Ya saukar da: «Kuma wanda ya kafirta, Ina azurta su ma kamar yadda Ina azurta muminai. Shin, Zan halicci halittu alhali ba Zan azurta su ba?!

Ina jiyar da su daɗi kaɗan, sa’an nan Ina tilasta su zuwa ga azabar Wuta. Kuma makoma ta munana!» Sannan Ibn Abbas ya karanta: «Dukan waɗannan da waɗancan Muna taimaka wa da kyautar Ubangijinka, kuma kyautar Ubangijinka ba a hana ta» (al-Isrā’: 20). Ibn Mardawayh ne ya ruwaito shi. An kuma ruwaito makamancin wannan daga Ikrimah da Mujahid.

Wannan ya yi kama da furucin Allah Maɗaukaki: «Lallai waɗanda suke ƙirƙira ƙarya game da Allah ba za su ci nasara ba. Jin daɗi ne a duniya, sannan makomarsu zuwa gare Mu take, sa’an nan Mu ɗanɗana musu azaba mai tsanani saboda abin da suka kasance suna kafirta» (Yūnus: 69–70); da kuma: «Kuma kada kafircin wanda ya kafirta ya ɓata maka rai. Zuwa gare Mu makomarsu take, sa’an nan Mu ba su labarin abin da suka aikata. Lallai Allah Masani ne ga abin da yake cikin ƙiraza.

Muna jiyar da su daɗi kaɗan, sa’an nan Muna tilasta su zuwa ga azaba mai kauri» (Luqmān: 23–24); da kuma: «Kuma da ba don mutane su zama al’umma guda ba, da Mun sanya wa gidajen waɗanda suke kafirta da Mai rahama rufin azurfa, da matakalai da suke hawa kansu, da ƙofofi ga gidajensu, da gadaje da suke jingina kansu a kansu, da ƙawa. Kuma waɗannan duka ba kome ba ne face jin daɗin rayuwar duniya, alhali lahira a wurin Ubangijinka ta masu taƙawa ce» (az-Zukhruf: 33–35).

FurucinSa: «Sa’an nan Ina tilasta shi zuwa ga azabar Wuta. Kuma makoma ta munana!» yana nufin: Bayan na jiyar da shi daɗi a duniya, Na kuma shimfiɗa masa jin daɗinta, sai Na tilasta shi zuwa ga azabar Wuta. Ma’anarsa ita ce Allah Maɗaukaki yana jinkirta musu, yana kuma ba su lokaci, sannan Ya kama su da kama ta Mabuwayi, Mai iko, kamar yadda Ya ce: «Kuma da yawa daga al’ummomi Na yi musu jinkiri alhali suna azzalumai, sa’an nan Na kama su.

Kuma zuwa gare Ni makoma take» (Hūd: 102). A cikin Sahihain akwai: «Babu wanda ya fi Allah haƙuri da cutarwar da Ya ji. Suna jingina masa ɗa, alhali Shi yana azurta su kuma yana ba su lafiya.» A wani ingantaccen hadisi kuma akwai: «Lallai Allah yana jinkirta wa azzalumi, amma idan Ya kama shi, ba ya kuɓucewa.»

Sannan ya karanta: «Kuma haka kamun Ubangijinka yake idan Ya kama garuruwa alhali suna zalunci. Lallai kamunSa mai raɗaɗi ne, mai tsanani» (Hūd: 102).

Wasu sun karanta: «Ya ce: “Kuma wanda ya kafirta, zan jiyar da shi daɗi kaɗan”» har zuwa ƙarshen ayar, suka sanya ta a matsayin ƙarshen addu’ar Ibrahim. Wannan karatu ne shādh, ya saɓa wa karatun masu karatu bakwai. Tsarin zance kuma ya ƙi ma’anarsa — Allah ne Mafi sani. Domin wakilin suna a cikin «Ya ce» yana komawa ga Allah Maɗaukaki a karatun mafiya rinjaye, kuma jerewar zancen tana tabbatar da hakan.

A wannan karatu na shādh kuwa wakilin sunan a cikin «Ya ce» yana komawa ga Ibrahim, kuma wannan ya saɓa wa tsarin zancen. Allah ne Mafi sanin gaskiya.

Waɗanda suka ce haramcin Makka ya tabbata ne ta bakin Ibrahim al-Khalil sun yi amfani da wannan karatu a matsayin hujja. An kuma ce Makka ta kasance haramun tun lokacin da aka halicci ƙasa. Wannan ra’ayin ne ya fi bayyana kuma ya fi ƙarfi.

Tafsirin al-Baghawi

FurucinSa Maɗaukaki: «Kuma a lõkacin da Ibrahim ya ce: “Ya Ubangijina! Ka sanya wannan...”» yana nufin Makka; an kuma ce yana nufin Harami. «Gari amintacce» yana nufin gari mai aminci, wanda mutanensa suke zama cikin aminci a cikinsa.

«Kuma Ka azurta mutanensa da ’ya’yan itatuwa.» Ibrahim ya yi addu’a da wannan ne saboda garin yana cikin kwari marar shuka. A cikin labarai an ambaci cewa Ta’if tana daga garuruwan Sham, a yankin Urdun. Sa’ad da Ibrahim (amincin Allah ya tabbata a gare shi) ya yi wannan addu’a, Allah Maɗaukaki Ya umurci Jibril (amincin Allah ya tabbata a gare shi) ya cire Ta’if daga asalinta, ya zagaya da ita a kusa da Gidan sau bakwai, sannan ya ajiye ta a wurin da take yanzu.

Daga wurinta ne mafi yawan ’ya’yan itatuwan Makka suke zuwa.

«Waɗanda suka yi imani daga cikinsu da Allah da Ranar Lahira» addu’a ce ta musamman ga muminai. «Ya ce» yana nufin Allah Maɗaukaki. «Kuma wanda ya kafirta, zan jiyar da shi daɗi kaɗan.» Ibn Amir ya karanta «fa-umatti‘uhu» da hamza mai damma ba tare da tsawaita shadda ba; sauran masu karatu kuma sun karanta ta da shadda.

Ma’anarsu ɗaya ce: Zan azurta kafiri ma da ɗan abin jin daɗi har zuwa ƙarshen ajalinsa. Dalili kuwa shi ne Allah Maɗaukaki Ya yi wa dukkan halittu alkawarin arziki, muminansu da kafiransu. Ya takaita shi da “kaɗan” ne saboda jin daɗin duniya kaɗan ne.

«Sa’an nan Ina tilasta shi» yana nufin zan kora shi da dole a Lahira «zuwa ga azabar Wuta. Kuma makoma ta munana!» Wato, makomar da zai koma gare ta ta munana. Mujahid ya ce: «An sami wani rubutu a wurin Maqamu [Ibrahim] wanda yake cewa: “Lallai Allah Shi ne Ubangijin Bakka.

Ya tsara ta a ranar da Ya halicci rana da wata, Ya kuma sanya ta haramun a ranar da Ya halicci sammai da ƙasa. Ya kewaye ta da mala’iku bakwai masu karkata zuwa ga Allah. Arzikinta yana zuwa daga hanyoyi uku, kuma an sanya albarka a cikinta ta fuskar nama da ruwa.”»