Mekke içün eminlik ve rızıq

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Yani, Ibrahim bu ev içün dua etti: Allah onı emin bir şeer etsin ve sakinlerine çeşit çeşit yemişlerden rızıq bersin. Soñra, Allahqa karşı edeplilik ederek, bu duasını iman etkenler içün sınırladı. Çünki onıñ ilk duası umumiy edi; cevap ise zalım olmağanlar ile sınırlı olaraq kelgen edi. Sakinler içün rızıq tilegende de, duasını müminler ile sınırladı.

Halbuki Allahnıñ rızqı müminni de, kâfirni de; asini de, itaat etkenni de qapsay. Allah Teâlâ buyurdı: «Kim de küfür etse...» Yani, musulman ve kâfir olğanlarınıñ episine rızıq beririm. Musulman bu rızıqnen Allahqa ibadet etmege yardım alır, soñra ondan cennet nimetlerine keçe.

Kâfir ise dünyada ondan az bir müddet faydalana. «Soñra onı mecbur eterim» — yani, onı zornen sürer ve mecbur olaraq çıqarırım — «ateş azabına. O, ne fena bir barılacaq yerdir!»

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Allah Teâlânıñ «İbrahim: “Rabbim! Bu yerni emin bir belde et ve onıñ sakinlerinden Allahqa ve ahiret kunüne iman etkenlerine yemişlerden rızıq ber”, — degende...» buyruğı aqqında İmam Ebu Cafer ibn Cerir şöyle dedi: Bize İbn Beşşar rivayet etti, o dedi: bize Abdurrahman ibn Mehdi rivayet etti, ona Süfyan, Ebu’z-Zübeyrden, o da Cabir ibn Abdullah’tan rivayet etti. Cabir dedi: Resulullah (Allahnıñ selâmı ve bereketi oña olsun) buyurdı: «İbrahim Allahnıñ Evini haram ve emin yaptı; men ise Medine’niñ eki taşlıq arasındaki yerini haram yaptım; onıñ av hayvanı avlanmaz ve dikenli ağacı kesilmez.»

Nesai de bunı Muhammed ibn Beşşardan, yani Bendar yolundan rivayet etti. Muslim ise bunı Ebu Bekr ibn Ebi Şeybe ve Amr en-Naqidden, ikisi de Ebu Ahmed ez-Zübeyriden, o da Süfyan es-Sevriden rivayet etti.

İbn Cerir ayrıca şöyle dedi: Bize Ebu Küreyb ve Ebu’s-Saib rivayet etti. İkisi dedi: bize İbn İdris rivayet etti. Bize Ebu Küreyb de Abdurrahman er-Raziden rivayet etti. İkisi de şöyle dedi: Eş’asnı Nafi’den, onıñ da Ebu Hureyre’den işitkenini işittik.

Ebu Hureyre dedi: Resulullah (Allahnıñ selâmı ve bereketi oña olsun) buyurdı: «İbrahim Allahnıñ qulı ve dostu edi, men de Allahnıñ qulı ve elçisiyim. İbrahim Mekke’ni haram yaptı, men ise Medine’niñ eki taşlıq arasındaki yerini haram yaptım; onıñ dikenli ağaçlarını ve av hayvanlarını [qorğav altına aldım]. O yerde cenk içün silâh taşınmaz ve devege yem olsun dep olmağanda, onıñ ağacı kesilmez.» Bu rivayet yolu ğariptir ve altı hadis kitabınıñ heç birinde yoqtır.

Hadisniñ aslı ise Sahih Muslimde başqa bir yoldan Ebu Hureyre’den rivayet etilgen. Ebu Hureyre (Allah ondan razı olsun) dedi: İnsanlar ilk yemişlerni körgen vaqıtta, olarnı Resulullahqa ketire ediler. Resulullah onı alğanda şöyle dua ete edi: «Allahım! Yemişlerimizge bereket ber, şeerimizge bereket ber, sa’ımızğa bereket ber ve muddumuzğa bereket ber.

Allahım! Şüphesiz İbrahim Seniñ qulıñ, dostuñ ve peyğamberiñ edi; men de Seniñ qulıñ ve peyğamberiñim. O, Mekke içün Sana dua etti; men ise Medine içün, o Mekke içün Sana nasıl dua etken ise, oña bir o qadarcıq daa qoşup, öyle dua etem.» Soñra yanında olğan eñ balaban balağa işaret etip, bu yemişlerden berer edi.

Bir rivayet lafzında: «Bereket üstüne bereket» denilgen, soñra yanında olğan balalardan eñ balabanına berilgen. Bu, Muslimniñ lafzıdır.

Soñra İbn Cerir şöyle dedi: Bize Ebu Küreyb rivayet etti; oña Quteybe ibn Said rivayet etti; oña Bekr ibn Mudar, İbn el-Had’dan, o da Ebu Bekr ibn Muhammed’den, Abdullah ibn Amr ibn Osman’dan, o da Rafi ibn Hudaic’den rivayet etti. Rafi dedi: Resulullah (Allahnıñ selâmı ve bereketi oña olsun) buyurdı: «İbrahim Mekke’ni haram yaptı, men ise onıñ eki taşlıq arasındaki yerini haram etem.» Bunı yalnız Muslim rivayet etken; Quteybe’den, o da Bekr ibn Mudar yolundan rivayet etken. Lafzı aynıdır.

Sahihayn’da Enes ibn Malik’ten rivayet etilgenine köre, Resulullah Ebu Talhağa: «Maña hizmet eterlik balalarıñızdan bir bala tapıp ketir», — dedi. Ebu Talha meni arqasına mindirip, öñüne aldı da yola çıqtı. Men, Resulullah (Allahnıñ selâmı ve bereketi oña olsun) her yerde toqtalğanda oña hizmet ete edim. Hadiste şöyle aytılğan: Soñra Resulullah yolğa devam etti; Uhud dağını körgen soñ: «Bu, bizni sevgen ve biz de onı sevgen bir dağdır», — dedi.

Medinege yüksek yerinden yaqlaşqanında ise: «Allahım! Bu eki dağı arasındaki yerni, İbrahimniñ Mekke’ni haram etkeni kibi haram etem. Allahım! Olarnıñ mudduna ve sa’ına bereket ber», — dedi. Eki kitapta da şu lafız kelgen: «Allahım!

Olarnıñ ölçev aletlerine bereket ber; sa’larına ve muddlarına bereket ber.» Buxari şu qoşmanı yapqan: «Yani, Medine sakinlerine.» Eki kitapta Enes’ten daa şöyle rivayet etilgen: Resulullah (Allahnıñ selâmı ve bereketi oña olsun) buyurdı: «Allahım! Medinege, Mekkege bergen bereketiñden eki qat ber.»

Abdullah ibn Zeyd ibn Asım (Allah ondan razı olsun) Peyğamberden şöyle rivayet ete: «Şüphesiz İbrahim Mekke’ni haram yaptı ve onıñ içün dua etti. Men de Medine’ni, İbrahimniñ Mekke’ni haram etkeni kibi haram yaptım ve onıñ mudduna ve sa’ına, İbrahimniñ Mekke içün dua etkeni kibi dua ettim.» Bunı Buxari rivayet etken, bu lafız onıñkıdır; Muslimniñ lafzı ise şöyledir: Resulullah (Allahnıñ selâmı ve bereketi oña olsun) buyurdı: «Şüphesiz İbrahim Mekke’ni haram yaptı ve sakinleri içün dua etti.

Men ise Medine’ni, İbrahimniñ Mekke’ni haram etkeni kibi haram yaptım ve onıñ sa’ı ile mudduna, İbrahimniñ Mekke sakinleri içün dua etkenine beñzer şekilde dua ettim.»

Ebu Said (Allah ondan razı olsun) Peyğamberden şöyle rivayet ete: «Allahım! Şüphesiz İbrahim Mekke’ni haram yaptı ve onı haram bir yer etti. Men de Medine’ni eki dar keçit arasındaki yerni haram etem: onda qan tökülmez, cenk içün silâh taşınmaz, ve bir ağaçtan yapraq urulıp tökülmez, tek yem içün [kesilmesi müstesna]. Allahım!

Medinemizge bereket ber. Allahım! Sa’ımızğa bereket ber. Allahım! Muddumuzğa bereket ber. Allahım! Bereket üstüne eki bereket ber.» Bu hadisni Muslim rivayet etken. Medine’niñ haramlığı aqqında hadisler pek çoqtır. Biz, İbrahimniñ (oña selâm olsun) Mekke’ni haram etkeni ile bağlı olğanlarını, bu hadisler ayet-i kerimege uyğun kelgeni içün keltirdik.

Allah Teâlânıñ gökler ve yer yaratılmadan evel Mekke’ni haram etkenini bildiren başqa hadisler de kelgen. Sahihayn’da Abdullah ibn Abbas’tan (Allah ekisinden razı olsun) rivayet etilgenine köre, Resulullah Mekke fetih etilgen künde şöyle dedi: «Şüphesiz bu belde’ni Allah göklerni ve yerni yaratqan künde haram yaptı. O, Allahnıñ haram etkeni sebebinden qıyamet kunüne qadar haramdır. Menden evel heç kimge onda cenk etmege izin berilmegen edi; maña da bir kunniñ bir saati qadar izin berildi.

O, Allahnıñ haram etkeni sebebinden qıyamet kunüne qadar haramdır. Onıñ tikeni kesilmez, av hayvanı ürkütülmez, yolda tapılğan malı ise onı tanıtacaq kimse dışında alınmaz, otları da yolunmaz.» Abbas: «Ya Resulullah, izhir müstesna; çünki o, demircileri ve evleri içün kerek», — dedi. Resulullah: «İzhir müstesna», — dedi.

Bu, Muslimniñ lafzıdır. Eki kitapta Ebu Hureyre’den de bunıñ kibi bir rivayet bar.

Bundan soñ Buxari şöyle dedi: Eban ibn Salih, el-Hasan ibn Muslimden, o da Safiyye bint Şeybe’den rivayet etti: «Peyğamberniñ (Allahnıñ selâmı ve bereketi oña olsun) aynı sözlerni aytqanını işittim.» Buxari muallaq olaraq keltirgen bu rivayetni İmam Ebu Abdullah ibn Mace, Muhammed ibn Abdullah ibn Nümeyrden, o da Yunus ibn Bükeyrden, o da Muhammed ibn İshaqtan, o da Eban ibn Salihden, o da el-Hasan ibn Muslim ibn Yenaqdan, o da Safiyye bint Şeybe’den rivayet etken. Safiyye dedi: Fetih yılında Peyğamberniñ minberde söz söylegenini işittim. O şöyle dedi: «Ey insanlar!

Şüphesiz Allah Mekke’ni göklerni ve yerni yaratqan künde haram yaptı. O, qıyamet kunüne qadar haramdır. Onıñ ağaçları kesilmez, av hayvanı ürkütülmez ve yolda tapılğan malı, onı tanıtıp izleycek kimseden başqası almaz.» Abbas: «İzhir müstesna; çünki o, evler ve qabırlar içün kerek», — dedi. Resulullah: «İzhir müstesna», — dedi.

Ebu Şurayh el-Adeviy, Mekkege asker yollamaqta olğan Amr ibn Said’ke şöyle dedi: «Ey emir, saña Resulullahnıñ fetih kunünden soñki sabada aytqan sözlerini añlatmama izin ber. Onı qulaqlarım işitti, qalbim añladı ve aytqan vaqıtta közlerim kördi. Resulullah Allahqa hamd ve sena etti, soñra şöyle dedi: “Şüphesiz Mekke’ni insanlar degeni içün degil, Allah haram yaptı. Allahqa ve ahiret kunüne iman etken bir kimsege onda qan tökmek ve ağaç kesmek caiz degildir.

Eger biri Resulullahnıñ onda cenk etmesine izin berilgenini bahane etse, oña deñ: ‘Şüphesiz Allah öz Resulüne izin berdi, sizge ise izin bermedi. Maña da künniñ bir saati qadar izin berildi. Bugün onıñ haramlığı, dünkü haramlığı kibi keri qayttı. Bu yerde olğanlar, bu haberni olmağanlarğa yetkizsin.’”»

Ebu Şurayh’ke: «Amr saña ne dedi?» — dep soraldı. O: «Ey Ebu Şurayh, men bunı senden daa yahşı bilem. Harem, isyan etken kimsege, qan töküp qaçqanğa ve cinayet qılıp qaçqanğa panay bermey», — dedi. Bunı Buxari ve Muslim rivayet etken; bu lafız Muslimge aittir.

Bunı bilgen soñ, Mekke’ni Allah göklerni ve yerni yaratqan künde haram etkenini bildiren hadisler ile İbrahimniñ (oña selâm olsun) onı haram etkenini bildiren hadisler arasında qarşılıqlı zıtlıq yoqtır. Çünki İbrahim Allahnıñ onı haram etken hükmüni bildirdi ve onıñ haramlığını añlattı. İbrahim onı bina etmezden evel de Mekke Allah qatında haram belde edi. Tıpkı Resulullahnıñ Allah qatında peyğamberlerniñ soñkisi olaraq yazılğanı kibi; halbuki Adem daa toprağı içinde şekillene edi.

Buna baqmadan Ibrahim (oña selâm olsun): «Rabbimiz! Olarnıñ arasından olarga bir elçi yolla», — dedi. Allah onun duasına, ezelden bilgeni ve takdir etkeni doğrultusunda cevap berdi. Bu sebepten hadiste şöyle kelgen: «Ey Resulullah, emriñniñ başlangıcı aqqında bizge haber ber», — dediler.

O: «Atam Ibrahimniñ duası, Isa ibn Meryemniñ mujdelemesi ve anam körgen bir rüya: ondan çıqqan bir nur Şam saraylarını aydınlattı», — dedi. Yani, onıñ vazifesiniñ zahir olmağa başlaması aqqında soradılar. InshaAllah, bu yaqında kelecek.

Mekke’ni Medine’den üstün saymaq meselesi — cumhurınıñ qavli budır — ya da Medine’ni Mekke’den üstün saymaq — Malik ve oña tabi olğanlarnıñ mezhebi budır — delilleri ile başqa bir yerde añlatılacaq, inshaAllah. Güvenilecek Zat Allah’tır.

Allah Teâlâ, Haliliniñ şu sözlerini haber ete: «Rabbim! Bu yerni emin bir belde et.» Yani, qorqudan emin et; sakinleri qorquğa tüşmesin. Allah bunı şeriat ve takdir cihetinden yerine ketirdi. Allah Teâlâ şöyle buyurğan: «Kim oña kirse, emin olur»; ve: «Yoqsa olar, etraflarında insanlar tutulıp alınıp ketirilgen halde, Bizim Haremni emin etkenimizni körmedilermi?»

ve bunıñ kibi başqa ayetler. O yerde cenk etmeniñ haramlığı aqqında hadisler evelde keltirildi. Sahih Muslimde Cabir’den şöyle rivayet etilgen: «Resulullahnı: “Hiç kimsege Mekke’de silâh taşımaq caiz degil”, — dep buyurğanını işittim.» Bu surede: «Rabbim!

Bu yerni emin bir belde et», — buyurğanı, «bu yerni» — yani, bu yerdeki mabedin etrafındaki yerdi emin belde et — demektir. Bu, Kâbe bina etilmezden evel olğanı içün bu şekilde uyğun kele. Ibrahim suresinde ise: «İbrahim: “Rabbim! Bu yerni emin bir belde et”, — dedi», — buyurğan.

Orada bu söz, Allah yahşı bile, ev bina etilip sakinleri yerleşkeninden ve İshaq doğğanından soñki ekinci dua olğanına uyğun kele. İshaq, İsmailden on üç yaş küçük edi. Bu sebepten duanıñ soñunda: «Qocalıq çağıma kelgende maña İsmail ve İshaqnı bağışlağan Allahqa hamd olsun. Şüphesiz Rabbim duanı işitir», — dedi.

Allah Teâlânıñ: «Onıñ sakinlerinden Allahqa ve ahiret kunüne iman etkenlerine yemişlerden rızıq ber», — buyruğı aqqında. Ebu Cafer er-Razi, er-Rebi ibn Enes’ten, o da Ebu’l-Aliye’den, o da Übey ibn Ka’bdan şöyle rivayet etti: «“Kim de küfür etse, onı az bir müddet faydalandırırım, soñra ateş azabına mecbur eterim. O, ne fena bir barılacaq yerdir!” — Allah Teâlânıñ sözüdür.» Mücahid ve İkrime de bu qavildedir; İbn Cerir (Allah oña rahmet etsin) bunı doğru sayğan.

İbn Cerir dedi: Başqaları ise «Allah buyurdı: “Kim de küfür etse, onı az bir müddet faydalandırırım...”» şeklinde qıraat etkenler. Bu qıraatte sözler Ibrahimniñ duasınıñ devamı sayılğan. Ebu Caferniñ er-Rebi’den, onıñ da Ebu’l-Aliye’den rivayet etkenine köre, İbn Abbas şöyle der edi: «Bu, Ibrahimniñ sözüdür; Rabbinden, küfür etken kimsege az bir müddet fayda bermesini tilegen.» Ebu Cafer, Leys ibn Ebi Süleymden, o da Mücahidden şöyle rivayet etti: «“Kim de küfür etse, onı az bir müddet faydalandırırım” — yani, küfür etkenge de rızıq beririm.»

«Soñra onı ateş azabına mecbur eterim. O, ne fena bir barılacaq yerdir!» Muhammed ibn İshaq şöyle dedi: Ibrahim (oña selâm olsun), Allahnıñ dostluq ve sevgisini tilep, Allaһnıñ velilik bermesini istemegen kimselerden duasını ayırdı; Allaһnıñ emrine qarşı çıqqanlardan — öz neslinden olsalar da — uzaqlaştı. Allaһ onıñ neslinde zalımlar olacağını ve Allaһnıñ ahdine nail olamaycaqlarını oña haber bergen edi.

Allah da: «Kim küfür etse, Ben salihni de, fâcirni de rızıqlandırırım ve onı az bir müddet faydalandırırım», — dedi.

Hatim ibn İsmail, Humeyd el-Harrattan, o da Ammar ed-Dehniden, o da Said ibn Cübeyrden, o da İbn Abbas’tan Allah Teâlânıñ: «Rabbim! Bu yerni emin bir belde et ve sakinlerinden Allahqa ve ahiret kunüne iman etkenlerine yemişlerden rızıq ber», — ayeti aqqında şöyle rivayet etti: İbn Abbas dedi: «İbrahim onı, insanlar arasından tek müminlerge mahsus etmege çalıştı. Allah ise: “Kim küfür etse, onı da müminlerni rızıqlandırğanım kibi rızıqlandırırım. Yaratqanlarımnı rızıqlandırmayım mı?

Olarnı az bir müddet faydalandırırım, soñra ateş azabına mecbur eterim. O, ne fena bir barılacaq yerdir!” — dedi.» Soñra İbn Abbas şu ayetni oqudı: «Biz bu kimselerge de, olarğa da Rabbiñniñ vergisinden beremiz; Rabbiñniñ vergisi [heç kimge] yasak etilgen degildir.» Bunı İbn Merduye rivayet etken. İkrime ve Mücahidden de buña beñzer rivayetler kelgen.

Bu, Allah Teâlânıñ şu sözlerine beñzey: «Allahqa yalan iftira etkenler qurtulmazlar. [Olarga] dünyada az bir fayda bar; soñra dönüşleri Bizge olacaq, ondan soñ küfür etkenlerine şiddetli azapnı tattırırmız.» Ve: «Kim küfür etse, onıñ küfrü seni qayğılantırmasın. Olarnıñ dönüşü Bizge olacaq; Biz olarnı yaptıqlarından haber berirmiz.

Şüphesiz Allah qalplerde olğan şeylerni bile. Olarnı az bir müddet faydalandırırmız, soñra ağır azabqa mecbur eterimiz.» Ve: «Eger insanlar bir ümmet olmaq üzere olmasa edi, Rahmanğa küfür etkenlerniñ evlerine gümüş tavanlar, üstlerine çıqacaq merdivenler, evlerine qapılar, üstlerinde yaslanacaq divanlar ve ziynetler yapar edik. Bunlarnıñ episi dünya yaşayışınıñ geçici faydasıdır; ahiret ise Rabbiñniñ qatında takva saipleri içündir.»

«Soñra onı ateş azabına mecbur eterim. O, ne fena bir barılacaq yerdir!» — yani, dünyada faydalandırıp, onıñ dünya nimetlerini yayğandan soñ, ateş azabına sürerim. Manası budır: Allah Teâlâ olarnıñ müddetini uzatır ve olarga mühlet berir; soñra Qudretli ve Güçlü Zat olarnı tutqan kibi tutar. Allah Teâlâ şöyle buyurğan: «Zulüm etken nice şeerlerge mühlet berdim, soñra olarnı tuttım; dönüş de Maña olacaqtır.»

Sahihayn’da şöyle kelgen: «Allahnıñ işitken ziyana sabır etkeni yoqtır. Oña bala nispet eteler, halbuki O olarnı rızıqlandırır ve afiyet berir.» Sahihte daa şöyle kelgen: «Şüphesiz Allah zalımğa mühlet berir; onı tutqanında ise, onı qurtarmaz.» Soñra Resulullah şu ayetni oqudı: «Rabbiñ bir şeer zalım olğanda onı tutsa, işte Onıñ tutuvı şiddetli ve acılıdır.»

Bazıları «Allah buyurdı: “Kim de küfür etse, onı az bir müddet faydalandırırım...”» ayetini qıraat etip, onı Ibrahimniñ duasınıñ devamı saydı. Bu, yedi qıraat imamına muhalif, şaz qıraattır; sözlerniñ quruluşı da bu mananı qabul etmey. Allah yahşı bile. Cümledeki «buyurdı» fiiliniñ zamiri, cumhur qıraatinde Allah Teâlâğa qayta; sözlerniñ bağlamı da bunı talap ete.

Bu şaz qıraatte ise «buyurdı» fiiliniñ zamiri Ibrahimge qayta ki, bu söz tertibine zıttır. Allah en yahşı bilgendir. Bu qıraatni Mekke’ni haram etüvni Ibrahim Halilniñ bildirmegi ile olğan dep sayğanlar delil olaraq qullandı. Mekke yer ile birlikte yaratılğanından beri haramdır, degen qaviller de bar.

Bu soñki qavl daa açık ve quvetlidir. Ali Imran: 97; Ankebut: 67; Ibrahim: 35; Ibrahim: 39; Isra: 20; Yunus: 69–70; Luqman: 23–24; Zuhruf: 33–35; Hacc: 48; Hud: 102.

el-Bağaviniñ tefsiri

Allah Teâlânıñ «İbrahim: “Rabbim! Bunı...”» sözleri, yani Mekke’ni; bir qavilde ise Haremni añlata. «Emin bir belde et» — yani, sakinleri emin olğan yer et. «Sakinlerine yemişlerden rızıq ber.» İbrahim bunı, bu yer ösümlik bitmegen vadide olğanı içün tilegen.

Qasas rivayetlerinde Taif, Şam şehirlerinden biri, Ürdün tarafında edi, dep bildirilgen. Ibrahim (oña selâm olsun) bu duanı etken soñ, Allah Teâlâ Cebrail’ke onı temelinden söküp, Beytniñ etrafında yedi devir yaptırğan, soñra bugünkü yerinde qoyğan. Mekke’niñ yemişleriniñ çoqusı ondandır.

«Olardan Allahqa ve ahiret kunüne iman etkenlerine» — bu, tek müminler içün dua edi. «Allah buyurdı: “Kim de küfür etse, onı az bir müddet faydalandırırım...”» İbn Amir «fa-umetti’hu» sözini hemzege damme berip, teşdidsiz oqudı; qalğan qıraat imamları teşdid ile oqudılar. Manaları birdir: az bir müddet, yani, kâfirni de eceliniñ soñuna qadar rızıqlandırırım.

Allah Teâlâ rızıqnı bütün yaratılğanlarğa — müminlerine de, kâfirlerine de — vaade etken. Onı «az» dep sıfatlandırğanı, dünya faydasınıñ az olğanı sebebindendir.

«Soñra onı mecbur eterim» — yani, ahirette mecbur eterim. «Ateş azabına. O, ne fena bir barılacaq yerdir!» Yani, barıp yerleşecegi ne fena bir qaytış yeridir. Mücahid dedi: «Maqam-ı Ibrahim yanında bir kitap tapıldı. Onda şöyle yazılı edi: “Şüphesiz Allah Bekkani yaratqan; onı kün ve ay yaratılğan künde yapqan.

Gökler ve yer yaratılğan künde onı haram etken ve etrafını yedi tevhidçi melek ile çevrelegen. Onıñ rızqı üç yoldan kele; et ve suvı bereketlidir.”»