Мекке үчүн коопсуздук жана ырыскы

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Башкача айтканда, Ибрахим ушул Үй үчүн дуба кылып: «Аллах аны коопсуз шаар кылсын жана анын элин ар түркүн мөмө-жемиштер менен ырыскылантсын», — деди. Андан соң ал, салам болсун ага, Аллахтын алдында адеп сактап, бул дубасын ыймандуулар менен чектеди. Анткени анын алгачкы дубасы жалпы айтылган эле, жооп болсо зулумдук кылуучулардан башкалары менен чектелген болчу.

Ал аларга ырыскы сурап, аны ыймандуулар менен чектегенде, Аллахтын ырыскысы ыймандууну да, каапырды да, күнөөкөрдү да, баш ийгенди да камтый тургандыктан, Аллах Таала: «Ал эми каапыр болгон адамды да…» — деди. Башкача айтканда: «Алардын баарына — мусулманга да, каапырга да ырыскы берем. Мусулман болсо ырыскыны Аллахка ибадат кылууга жардамчы кылып пайдаланат, андан соң бейиштин жыргалчылыгына өтөт. Ал эми каапыр бул дүйнөдө аз гана жыргайт.

Анан Мен аны мажбурлап…» — башкача айтканда, аргасыз кылып — «Тозок азабына жеткирем. Ал кандай жаман барар жай!»

Имам Ибн Касирдин тафсири

Аллах Тааланын: «Ибрахим: “Раббим! Бул жерди коопсуз шаар кылгын жана анын элинен Аллахка жана Акырет күнүнө ыйман келтиргендерин мөмө-жемиштер менен ырыскылант”, — дегенин эстегин», — деген сөзү тууралуу Имам Абу Жа‘фар ибн Жарир мындай деген: «Бизге Ибн Башшар айтып берди: бизге Абдуррахман ибн Махди айтып берди; Суфьяндан, ал Абу аз-Зубайрдан, ал Жабир ибн Абдуллахтан риваят кылды: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) мындай деди: “Чындыгында, Ибрахим Аллахтын Үйүн ыйык кылып, анын коопсуздугун тилеген.

Мен болсо Медина шаарын эки кара таштуу талаасынын ортосундагы аймакта ыйык кылдым: анын аңчылык жаныбарлары ауланбайт жана тикенектүү дарактары кыйылбайт”». Бул хадисти ан-Насаи да Мухаммад ибн Башшардан, ал Бундардан риваят кылган. Муслим аны Абу Бакр ибн Аби Шайба менен Амр ан-Накидден — экөө тең Абу Ахмад аз-Зубайриден, ал Суфьян ас-Савриден — риваят кылган.

Ибн Жарир дагы мындай деген: «Бизге Абу Курейб жана Абу ас-Саиб айтып беришти: бизге Ибн Идрис айтып берди. Абу Курейб болсо бизге Абдуррахим ар-Разиден айтып берди. Экөө тең: “Биз Аш‘астын Нафи‘ден, анын Абу Хурайрадан риваят кылганын уктук”, — дешти. Абу Хурайра айтты: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) мындай деди: “Ибрахим Аллахтын кулу жана Анын досу болгон, мен да Аллахтын кулу жана Анын Элчисимин.

Ибрахим Меккени ыйык кылган, мен болсо Мединаны эки кара таштуу талаасынын ортосунда ыйык кылдым: анын тикенектүү дарактары менен аңчылык жаныбарларына кол тийгизилбейт; анда согушуу үчүн курал алып жүрүлбөйт жана төөнү тоюттандыруу үчүн гана дарак кыйылат”». Бул жол сейрек кездешет жана алты белгилүү хадис жыйнагында жок. Хадистин негизи болсо Сахих Муслимде Абу Хурайрадан башка жол менен риваят кылынган. Ал мындай деген: «Элдер алгачкы мөмөлөрдү көргөндө, аларды Аллахтын Элчисине (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) алып келишчү.

Ал мөмөнү алардан алганда: “Оо, Аллах! Биздин мөмө-жемиштерибизге, шаарыбызга, са‘ыбызга жана муддубузга береке бер! Оо, Аллах! Ибрахим Сенин кулуң, досуң жана пайгамбарың болгон. Мен да Сенин кулуң жана пайгамбарыңмын. Ал Сенден Мекке үчүн дуба кылган, мен болсо Сенден Медина үчүн ал сурагандай жана ага кошумча дагы ошончолук жакшылыкты тилеп дуба кылам”, — деп айтчу.

Андан кийин жанындагы эң кичинекей баланы чакырып, мөмөнү ага берчү». Башка бир нускада: «Берекеге кошулган береке», — деп айтылган. Андан соң ал жанында турган балдардын эң кичүүсүнө берчү. Бул — Муслимдин сөзү.

Андан кийин Ибн Жарир мындай деген: «Бизге Абу Курейб айтып берди: бизге Кутайба ибн Са‘ид айтып берди; Бакр ибн Мудардан, ал Ибн ал-Хаддан, ал Абу Бакр ибн Мухаммаддан, ал Абдуллах ибн Амр ибн Усмандан, ал Рафи‘ ибн Хадижден риваят кылышты: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) мындай деди: “Ибрахим Меккени ыйык кылган, мен болсо анын эки кара таштуу талаасынын ортосундагы жерди ыйык кылам”». Бул хадисти жалгыз Муслим чыгарган; ал аны Кутайбадан, Бакр ибн Мудардан ушул эле жол менен риваят кылган. Сөзү да дал ушундай.

Сахихтерде Анас ибн Маликтен риваят кылынган: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) Абу Талхага: «Мага кызмат кылчу жигиттериңерден бирөөнү таап кел», — деди. Абу Талха мени артына учкаштырып алып чыкты. Мен Аллахтын Элчисине (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) ар бир токтогон сайын кызмат кылчумун. Хадисте мындай делет: ал кайтып келе жатып, Ухуд тоосу көрүнгөндө: «Бул — бизди сүйгөн жана биз сүйгөн тоо», — деди.

Мединага бийик жерден көзү жеткенде: «Оо, Аллах! Анын эки тоосунун ортосундагы жерди Ибрахим Меккени ыйык кылгандай ыйык кыла көр! Оо, Аллах! Алардын муддусуна жана са‘ына береке бер!» — деди. Экөөнүн дагы бир нускасында: «Оо, Аллах!

Алардын өлчөм идишине, са‘ына жана муддусуна береке бер!» — деп айтылган. Бухари: «Башкача айтканда, Медина элине», — деп кошумчалаган. Экөөндө тең Анас аркылуу дагы мындайча риваят кылынган: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун): «Оо, Аллах! Мединага Меккеге берген берекеңден эки эсе бер», — деп дуба кылган.

Абдуллах ибн Зайд ибн Асимден, Аллах андан ыраазы болсун, Пайгамбардан (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) риваят кылынат: «Ибрахим Меккени ыйык кылып, анын эли үчүн дуба кылган. Мен да Мединаны Ибрахим Меккени ыйык кылгандай ыйык кылдым жана анын са‘ы менен муддусуна Ибрахим Мекке үчүн дуба кылгандай дуба кылдым». Муну Бухари ушул сөздөр менен, Муслим болсо мындай сөздөр менен риваят кылган: «Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун): “Ибрахим Меккени ыйык кылып, анын эли үчүн дуба кылган.

Мен болсо Мединаны Ибрахим Меккени ыйык кылгандай ыйык кылдым жана анын са‘ы менен муддусуна Ибрахим Меккенин эли үчүн дуба кылгандай дуба кылдым”, — деди».

Абу Са‘идден, Аллах андан ыраазы болсун, Пайгамбардан (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) мындай деп риваят кылынат: «Оо, Аллах! Ибрахим Меккени ыйык кылып, аны ыйык жай кылган. Мен да Мединанын эки кире бериш тоосунун ортосундагы жерди ыйык кылдым: анда кан төгүлбөйт, согушуу үчүн курал алып жүрүлбөйт жана тоют үчүн гана дарак бутагын күбүүгө уруксат. Оо, Аллах!

Шаарыбызга береке бер! Са‘ыбызга береке бер! Муддубузга береке бер! Берекенин үстүнө дагы эки эсе береке кош!» Бул хадисти Муслим риваят кылган.

Мединаны ыйык кылууга байланыштуу хадистер көп. Биз бул жерге Ибрахимдин (ага тынчтык болсун) Меккени ыйык кылуусуна тиешелүү болгондорун гана келтирдик, анткени алар ушул улуу аятка туура келет.

Аллах Таала асмандар менен жерди жарата электе эле Меккени ыйык кылганын көрсөткөн башка хадистер да келген. Бул тууралуу Сахих Бухари менен Сахих Муслимде Абдуллах ибн Аббастан, Аллах экөөнөн ыраазы болсун, риваят кылынат: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) Мекке алынган күнү мындай деди: «Чындыгында, бул шаарды Аллах асмандар менен жерди жараткан күнү ыйык кылган. Ал Аллахтын ыйык кылуусу менен Кыямат күнүнө чейин ыйык бойдон калат. Менден мурун эч кимге анда согушууга уруксат берилген эмес; мага да күндүздүн бир саатына гана уруксат берилди.

Ал Аллахтын ыйык кылуусу менен Кыямат күнүнө чейин ыйык. Анын тикендери кыйылбайт, аңчылык жаныбары үркүтүлбөйт, таап алынган буюму аны ээсин издеп жарыя кылган адамдан башка эч кимге алынбайт жана чөбү чабылбайт». Аббас: «Оо, Аллахтын Элчиси! Изхирден башкасын, анткени ал усталарга жана үйлөргө керек», — деди.

Ал: «Изхирден башкасын», — деп айтты. Бул — Муслимдин сөзү. Бухари менен Муслимде Абу Хурайрадан да ушуга окшош хадис бар.

Андан кийин Бухари: «Абан ибн Салих Хасан ибн Муслимден, ал Сафийя бинт Шайбадан риваят кылган: “Мен Пайгамбардын (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) да ушундай айтканын уктум”», — деген. Бухари илинме иснад менен келтирген бул хадисти Имам Абу Абдуллах ибн Мажа Мухаммад ибн Абдуллах ибн Нумайрдан, ал Юнус ибн Букайрден, ал Мухаммад ибн Исхактан, ал Абан ибн Салихтан, ал Хасан ибн Муслим ибн Янактан, ал Сафийя бинт Шайбадан риваят кылган. Сафийя мындай деген: «Мекке алынган жылы хутба айтып жаткан Пайгамбарды (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) уктум. Ал: “Эй, адамдар!

Аллах Меккени асмандар менен жерди жараткан күнү ыйык кылган. Ал Кыямат күнүнө чейин ыйык болот: анын дарагы кыйылбайт, аңчылык жаныбары үркүтүлбөйт жана таап алынган буюму аны ээсин издеп жарыялаган адамдан башка эч кимге алынбайт”, — деди. Аббас: “Изхирден башкасын, анткени ал үйлөргө жана көрүстөндөргө керек”, — деди. Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун): “Изхирден башкасын”, — деди».

Абу Шурайх ал-Адавий Амр ибн Са‘ид Меккеге аскер жөнөтүп жатканда ага мындай деген: «Эй, амир! Сага Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) Мекке алынгандан кийинки күнү айткан сөзүн айтып берүүгө уруксат бер. Аны кулагым менен угуп, жүрөгүм менен жаттап, айтканда көзүм менен көргөм. Ал Аллахка мактоо айтып, Аны даңктагандан кийин мындай деди: “Чындыгында, Меккени Аллах ыйык кылган, адамдар эмес.

Аллахка жана Акырет күнүнө ыйман келтирген адамга анда кан төгүүгө жана дарак кыйууга уруксат жок. Эгер кимдир бирөө Аллахтын Элчисинин (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) бул жерде согушканына таянып, согушууга уруксат сураса, ага: «Аллах Өзүнүн Элчисине уруксат берген, силерге уруксат берген эмес», — деп айткыла. Мага да анда күндүздүн бир саатына гана уруксат берилген. Бүгүн анын ыйыктыгы кечээки ыйыктыгы сыяктуу кайра калыбына келди.

Муну бул жерде тургандар жокторго жеткирсин”». Абу Шурайхтан: «Амр сага эмне деди?» — деп сурашканда, ал: «Эй, Абу Шурайх! Мен муну сенден жакшы билем. Харам жай күнөөкөрдү, кан төгүп качкан адамды же кылмыш жасап качканды коргобойт», — деп жооп берди.

Бул хадисти Бухари менен Муслим риваят кылган; бул — Муслимдин сөзү.

Муну билгенден кийин, Меккени Аллах асмандар менен жерди жараткан күнү ыйык кылганын көрсөткөн хадистер менен Ибрахим (ага тынчтык болсун) аны ыйык кылганын көрсөткөн хадистердин ортосунда карама-каршылык жок. Себеби Ибрахим ал жерде Аллахтын өкүмүн жана аны ыйык кылганын жарыялаган. Аллахтын алдында ал Ибрахим аны курганга чейин эле ыйык шаар болгон. Аллахтын алдында Адам али чоподон жаратылып жатканда Мухаммад пайгамбарлардын акыркысы катары жазылган болчу.

Ошого карабастан Ибрахим: «Раббибиз! Алардын арасынан Өздөрүнөн болгон элчи жибер», — деп дуба кылган. Аллах анын дубасын Өзүнүн илиминде жана тагдырында алдын ала белгиленгендей кабыл кылган. Ошондуктан хадисте алар: «Оо, Аллахтын Элчиси!

Ишиңдин башталышы жөнүндө айтып бер», — дешкенде, ал: «Атам Ибрахимдин дубасы, Иса ибн Марямдын сүйүнчүлөгөн кабары жана апамдын түшү. Ал түшүндө өзүнөн бир нур чыкканын, ал нуру менен Шамдагы сарайлар жарык болгонун көргөн», — деген. Башкача айтканда, алар андан пайгамбарлыгынын ачыкка чыга башташы жөнүндө сурашкан. Бул тууралуу жакында, Аллах кааласа, айтылат.

Мекке Мединадан артыкпы — бул көпчүлүктүн көз карашы; же Медина Меккеден артыкпы — бул Маликтин жана анын жолун жолдоочуларынын көз карашы. Бул маселе далилдери менен башка жерде, Аллах кааласа, каралат. Ишеним Аллахка гана таандык.

Аллахтын досу Ибрахимдин: «Раббим! Бул жерди коопсуз шаар кылгын», — дегени тууралуу Аллахтын сөзү: башкача айтканда, аны коркунучтан аман кылып, элин үрөй учурбасын. Аллах муну мыйзамы менен да, тагдыры менен да ишке ашырган. Аллах Тааланын: «Ким ага кирсе, аман болот» жана «Алар айланасындагы адамдар уурдалып жаткан кезде, Биз алардын жерин коопсуз харам кылганыбызды көрүшпөйбү?»

деген сөздөрү жана ушуга окшогон башка аяттар да бар. Ал жерде согушууга тыюу салынганы тууралуу хадистер мурда келтирилди. Сахих Муслимде Жабирден мындай риваят кылынат: «Аллахтын Элчисинин (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун): “Меккеде эч кимге курал алып жүрүүгө уруксат жок”, — дегенин уктум».

Бул сүрөдө: «Раббим! Бул жерди коопсуз шаар кылгын», — деп айтылган. Башкача айтканда, «ушул жер тилкесин коопсуз шаар кылгын» деген сөз. Бул ылайыктуу, анткени ал учурда Кааба али курула элек болчу. Ал эми Ибрахим сүрөсүндө: «Ибрахим: “Раббим!

Бул жерди коопсуз шаар кылгын”, — дегенин эстегин», — деп айтылат. Ал жерде болсо, Аллах жакшыраак билет, бул дуба Үй курулуп, анын эли ошол жерге жайгашкандан кийин, ошондой эле Исмаилден он үч жаш кичүү Исхак төрөлгөндөн кийин кайра айтылгандай. Ошондуктан дубасынын аягында: «Карыган чагымда мага Исмаил менен Исхакты белек кылган Аллахка мактоо! Чындыгында, Раббим дубаны Угуучу», — деген.

Аллах Тааланын: «Анын элинен Аллахка жана Акырет күнүнө ыйман келтиргендерин мөмө-жемиштер менен ырыскылант», — дегени жана Аллахтын: «Ал эми каапыр болгон адамды да аз гана пайдалантам. Анан аны Тозок азабына мажбурлап киргизем. Ал кандай жаман барар жай!» — деген жообу тууралуу Абу Жа‘фар ар-Рази ар-Раби‘ ибн Анас аркылуу, ал Абу ал-Алия аркылуу, ал Убай ибн Ка‘бдан мындай риваят кылган: «“Ал эми каапыр болгон адамды да аз гана пайдалантам. Анан аны Тозок азабына мажбурлап киргизем.

Ал кандай жаман барар жай!” — деген сөз Аллах Тааланын сөзү». Мужахид менен Икрима да ушундай айтышкан. Ибн Жарир, Аллах аны ырайым кылсын, ушул пикирди туура көргөн.

Башкалар болсо: «Ал: “Ал эми каапыр болгон адамды да аз гана пайдалантам. Анан аны Тозок азабына мажбурлап киргизем. Ал кандай жаман барар жай!” — деди», — деп окуп, бул сөздөрдү Ибрахимдин дубасынын уландысы кылышкан. Муну Абу Жа‘фар ар-Раби‘ден, ал Абу ал-Алиядан риваят кылган: Абу ал-Алия айтты: «Ибн Аббас: “Бул — Ибрахимдин сөзү.

Ал Раббисинен каапыр болгон адамды аз гана пайдаландырышын сурап жатат”, — деп айтчу». Абу Жа‘фар Лайс ибн Аби Сулаймден, ал Мужахидден риваят кылган: «“Каапыр болгон адамды да аз гана пайдалантам” — башкача айтканда, каапырга да ырыскы берем». Андан кийин: «Анан аны Тозок азабына мажбурлап киргизем. Ал кандай жаман барар жай!» — деп айтылат.

Мухаммад ибн Исхак мындай деген: «Ибрахим (ага тынчтык болсун) Аллах кимге жетекчилик бербөөнү чечкен болсо, андай адам үчүн дуба кылуудан баш тартып, Аллахка берилгендигин жана сүйүүсүн тандады. Аллахтын буйругуна каршы чыккандар, өзүнүн урпактары болсо да, алардан бөлүндү. Анткени Аллах ага алардын арасынан зулумдук кылуучулар болорун жана Анын убадасы аларга жетпей турганын билдирген эле. Аллах: “Каапыр болгон адамды болсо Мен такыбага да, бузукуга да ырыскы берип, аз гана пайдаландыртам”, — деди».

Хатим ибн Исмаил Хумайд ал-Харраттан, ал Аммар ад-Дахниден, ал Са‘ид ибн Жубайрдан, ал Ибн Аббастан Аллах Тааланын: «Раббим! Бул жерди коопсуз шаар кылгын жана анын элинен Аллахка жана Акырет күнүнө ыйман келтиргендерин мөмө-жемиштер менен ырыскылант», — деген аяты тууралуу мындай риваят кылган: «Ибн Аббас айтты: “Ибрахим бул жердин ырыскысын башка адамдардан бөлүп, ыймандууларга гана берүүнү каалаган. Ошондо Аллах: «Каапырларга да ырыскы берем, ыймандууларга бергенимдей эле. Жараткан пенделериме ырыскы бербей коёюнбу?!

Аларды аз гана пайдалантып, анан Тозок азабына мажбурлап киргизем. Ал кандай жаман барар жай!» — деп түшүргөн”. Андан кийин Ибн Аббас: «Биз буларга да, тигилерге да Раббиңдин белегинен беребиз. Раббиңдин белеги эч кимге тыюу салынган эмес», — деген аятты окуган».

Муну Ибн Мардавайх риваят кылган. Икрима менен Мужахидден да ушуга окшогон риваят келген.

Бул Аллах Тааланын: «Аллахка жалган жалаа жапкандар ийгиликке жетпейт. Бул дүйнөдө аларга аз гана пайдалануу берилет, анан Бизге кайтышат. Ошондо каапыр болгондуктары үчүн аларга катуу азапты таттырабыз»; «Ким каапыр болсо, анын каапырлыгы сени кайгыртпасын. Алардын кайтуусу Бизге гана.

Ошондо кылгандарын аларга билдиребиз. Чындыгында, Аллах көкүрөктөрдөгүнү билет. Биз аларды аз гана пайдалантабыз, андан кийин катуу азапка мажбурлап киргизебиз»; «Эгер адамдардын баары бир коом болуп кетпейт деген жагдай болбогондо, Мээримдүү Аллахка каапыр болгондордун үйлөрүнө күмүштөн чатырларды, алар чыгып жүрө турган тепкичтерди, үйлөрүнө эшиктерди, үстүнө жөлөнүп отура турган төшөктөрдү жана кооздук буюмдарын бермекпиз. Мунун баары дүйнө жашоосунун убактылуу жыргалчылыгы гана.

Акырет болсо Раббиңдин алдында такыбалар үчүн», — деген сөздөрүнө окшош.

«Анан аны Тозок азабына мажбурлап киргизем. Ал кандай жаман барар жай!» — башкача айтканда, дүйнөдө аз гана жыргалга батырып, анын көлөкөсүн кең кылып бергенден кийин, аны Тозок азабына аргасыз киргизем. Мунун мааниси: Аллах аларга мөөнөт берип, убакыт берет, анан Кудуреттүү жана Күчтүү катары аларды кармайт. Аллах Тааланын: «Канча бир шаарга, ал зулумдук кылып жаткан кезде, мөөнөт бердим. Анан аны кармадым. Кайтуу — Мага», — деген сөзү да ушундай.

Сахих Бухари менен Сахих Муслимде: «Аллахтан өткөн сабырдуу эч ким жок. Алар Ага бала таңуулоодо, бирок Ал аларга ырыскы берип, амандыкта жашатууда», — деген хадис бар. Сахихте дагы: «Аллах зулумдук кылуучуга мөөнөт берет, аны кармаганда болсо андан куткарбайт», — деп айтылган. Андан кийин Аллахтын: «Раббиң шаарларды зулумдук кылып турганда кармаганда, ушинтип кармайт.

Анын кармоосу, чындыгында, оор жана катуу», — деген аятын окуган.

Айрымдар бул аятты: «Ал: “Каапыр болгон адамды да аз гана пайдалантам”», — деп окуп, аны Ибрахимдин дубасынын уландысы кылышкан. Бул жети белгилүү кыраатка каршы келген сейрек окуу. Сүйлөмдүн түзүлүшү да бул маанини кабыл албайт. Аллах жакшыраак билет.

Анткени көпчүлүктүн кыраатында «деди» дегендеги ат атооч Аллахка кайтып турат жана контекст да муну көрсөтөт. Ал эми сейрек кыраатта ат атооч Ибрахимге кайтып калат; бул сөздөрдүн түзүлүшүнө туура келбейт. Аллах баарын жакшыраак билет.

Бул окууну Меккени ыйык кылуу Ибрахимдин сөзү аркылуу гана болгон деген пикирди кармангандар далил катары колдонушкан. Бирок Мекке жер менен кошо жаралган учурдан тартып эле ыйык болгон деген пикир да айтылган. Бул экинчи пикир ачыгыраак жана күчтүүрөөк. (Али Имран, 97; «Ал-‘Анкабут», 67; Ибрахим, 35; Ибрахим, 39; «Ал-Исра», 20; «Юнус», 69–70; «Лукман», 23–24; «Аз-Зухруф», 33–35; «Ал-Хажж», 48; «Худ», 102.)

Аль-Багавинин тафсири

Аллах Тааланын: «Ибрахим: “Раббим! Бул жерди…”, — дегенин эстегин» деген сөзүндөгү «бул жер» — Мекке. Айрымдар: «Харам аймагы», — дешкен. «Коопсуз шаар» деген — эли анда аман жашай турган шаар.

«Анын элин мөмө-жемиштер менен ырыскылант» — ал бул дубаны ошол жер эгин өспөгөн өрөөн болгондуктан кылган. Кыссаларда Таиф Шамдагы, Урдун тарапта жайгашкан шаарлардын бири болгон деп айтылат. Ибрахим (ага тынчтык болсун) ушул дубаны кылганда, Аллах Таала Жабраилге (ага тынчтык болсун) аны түп-тамыры менен жулуп, Каабаны жети жолу айландырып, андан кийин азыркы ордуна коюуну буюрган. Меккедеги мөмө-жемиштердин көбү ошол жерден келет.

«Алардын ичинен Аллахка жана Акырет күнүнө ыйман келтиргендерин» — бул ыймандуулар үчүн гана кылынган дуба.

«Аллах айтты» — муну Аллах Таала айтты. «Ал эми каапыр болгон адамды да аз гана пайдаландыртам». Ибн Амир «фә-уматти‘уһу» дегенди шаддасыз, дамма менен окуган; калгандары шадда менен окуган. Эки окуунун мааниси бир. «Аз гана» дегени — каапырга да өмүрүнүн аягына чейин бир аз ырыскы берем дегенди билдирет.

Анткени Аллах Таала ырыскыны ыймандуу жана каапыр болуп, бардык жаратылган пенделерге убада кылган. Аны «аз» деп чектегенинин себеби — дүйнөнүн жыргалчылыгы аз болгондуктан.

«Андан соң аны мажбурлап киргизем» — башкача айтканда, акыретте аргасыз кылам. «Тозок азабына. Ал кандай жаман барар жай!» — башкача айтканда, адам бара турган кайтуу жайы.

Мужахид мындай деген: «Макамдын жанынан бир китеп табылган экен. Анда: “Чындыгында, Аллах — Бакканын Ээси. Ал аны Күн менен Айды жараткан күнү жасаган жана асмандар менен жерди жараткан күнү ыйык кылган. Аны туура ишенимдеги жети периште курчап турат.

Анын ырыскысы үч жол аркылуу келет. Анын этине жана суусуна береке берилген”, — деп жазылган».