Mekgä howpsuzlyk we rysgal

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Ýagny, Ybraýym bu öý [Käbe] üçin doga edip, Allanyň ony howpsuz şäher etmegini we onuň ilatyna dürli miwelerden rysgal bermegini sorady. Soňra ol, Allaha edep bilen çemeleşip, bu dogasyny diňe iman edenlere degişli etdi. Çünki onuň öňki dogasy umumy görnüşde bolupdy, jogap bolsa zalymlar üçin däl-de, çäklendirilen görnüşde geldi. Ol rysgal dileg edeninde ony iman edenler bilen çäklendirdi.

Emma Allanyň rysgalynyň iman edene-de, kapyra-da, günäkäre-de, takwa adama-da degişlidigi sebäpli, Alla şeýle diýdi: «Kim kapyr bolsa...» Ýagny, olaryň hemmesine — musulmanlaryna-da, kapyrlaryna-da rysgal bererin. Musulman rysgal arkaly Allaha ybadat etmäge ýardam alar, soňra ol rysgal onuň üçin jennet nygmatlaryna geçiş bolar. Kapyra bolsa dünýäde az wagtlyk peýdalanmaga mümkinçilik berler.

«Soňra ony mejbur ederin» — ýagny, ony zor bilen iterip, islemese-de alyp giderin — «ot azabyna tarap. Ol nähili erbet barjak ýerdir!»

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

Beýik Allanyň şu sözi barada: «Ine, Ybraýym: “Eý Rabbim! Bu ýeri howpsuz şäher et we onuň ilatyndan Allaha hem Ahyret gününe iman edenlere miwelerden rysgal ber” diýdi» (2:126). Ymam Abu Ja‘far ibn Jarir şeýle aýtdy: bize Ibn Başşar gürrüň berdi, ol: bize Abdurrahman ibn Mahdi gürrüň berdi, ol: bize Sufýan, Abu Zubeýrden, ol hem Jabir ibn Abdullahdan gürrüň berdi. Jabir aýtdy: Allanyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Ybraýym Allanyň öýüni [Käbäni] mukaddes etdi we ony howpsuz etdi.

Men bolsa Medinäniň iki gara daş meýdanynyň arasyndaky ýerini mukaddes etdim; onuň awy awlanmasyn we tikeni çapylmasyn». Nasaý hem bu hadysy Muhammet ibn Başşaryň üsti bilen, şol bir isnad bilen rowaýat etdi. Muslim ony Abu Bekr ibn Abu Şeýbe bilen Amr an-Naqidden, ikisiniň hem Abu Ahmad az-Zubeýriden, onuň hem Sufýan as-Sawriden rowaýat etmegi bilen çykardy.

Ibn Jarir ýene şeýle diýdi: bize Abu Kuraýb bilen Abu as-Saib gürrüň berdiler, ikisi: bize Ibn Idris gürrüň berdi diýdiler; bize Abu Kuraýb hem gürrüň berdi, ol: bize Abdurrahim ar-Razi gürrüň berdi. Olaryň ikisi hem: biz Aş‘asyň Nafi‘den, onuň hem Abu Hureýreden eşidendigini eşitdik, diýdiler. Abu Hureýre aýtdy: Allanyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Ybraýym Allanyň bendesi, dosty; men hem Allanyň bendesi we Resulydyryn.

Ybraýym Mekgäni mukaddes etdi, men bolsa Medinäniň iki gara daş meýdanynyň arasyndaky ýerini mukaddes etdim: onuň tikenli agajy çapylmasyn, awy awlanmasyn, söweşmek üçin ýarag göterilip getirilmesin we düýäni iýmitlendirmek üçin bolmasa, onuň agajy çapylmasyn». Bu isnad seýrek duş gelýär we alty sany meşhur hadys kitabynyň hiç birinde ýokdur. Hadysyň asly bolsa, başga bir ýol bilen Abu Hureýreden «Sahih Muslimde» gelýär. Abu Hureýre (Alla ondan razy bolsun) şeýle diýdi: Adamlar ilkinji miweleri görenlerinde, olary Allanyň Resulyna getirýärdiler.

Resulullah olary alanda: «Eý Alla! Miwelerimize bereket ber, Medinä bereket ber, saa‘ymyza we muddumyza bereket ber. Eý Alla! Ybraýym Seniň bendäň, dostuň we pygamberiňdi. Men hem Seniň bendäň we pygamberiňdirin. Ol Mekge üçin Senden dileg etdi, men hem Mekge üçin eden dileginiň ýaly we onuň ýany bilen ýene şonça möçberde Medinä üçin Senden dileg edýärin», diýerdi.

Soňra ýanyndaky çagalaryň iň kiçisini çagyryp, miwelerden oňa bererdi. Başga bir rowaýatda: «Bereketiň üstüne ýene bereket» diýilýär. Soňra muny ýanynda bolan çagalaryň iň kiçisine bererdi. Bu Muslimiň rowaýatyndaky sözlerdir.

Soňra Ibn Jarir şeýle diýdi: bize Abu Kuraýb gürrüň berdi, ol: bize Kutaybe ibn Sa‘id gürrüň berdi, ol: bize Bekr ibn Mudar, Ibn al-Haddan, Abu Bekr ibn Muhammetden, ol Abdullah ibn Amr ibn Usmandan, ol hem Rafi‘ ibn Hudaýjdan gürrüň berdi. Rafi‘ aýtdy: Allanyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Ybraýym Mekgäni mukaddes etdi, men hem Medinäniň iki gara daş meýdanynyň arasyndaky ýerini mukaddes edýärin». Bu hadysy diňe Muslim çykarypdyr. Ol ony Kutaybe arkaly, Bekr ibn Mudar arkaly rowaýat etdi. Sözleri hem edil şonuň ýalydyr.

Buhary bilen Muslimiň «Sahihlerinde» Enes ibn Malikden şeýle rowaýat edilýär: Allanyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) Abu Talha: «Maňa hyzmat etjek oglanlaryňyzdan bir oglany gözle» diýdi. Abu Talha meni alyp çykdy we meni yzyna mündürdi. Men Resulullaha düşlän wagtlarynyň her birinde hyzmat edýärdim. Hadysda şeýle diýilýär: Soňra ol ýoluny dowam etdirdi.

Uhud dagy görünende: «Bu dag bizi söýýär, biz hem ony söýýäris», diýdi. Medinäniň üstünden görünýän ýere ýetende: «Eý Alla! Ybraýym Mekgäni nähili mukaddes eden bolsa, men hem onuň iki dagynyň arasyndaky ýeri şonuň ýaly mukaddes edýärin. Eý Alla!

Olaryň mudduna we saa‘yna bereket ber», diýdi. Ikisiniň başga bir rowaýatynda: «Eý Alla! Olaryň ölçeglerine, saa‘yna we mudduna bereket ber», diýilýär. Buhary muny şeýle düşündirdi: ýagny, Medinäniň ilatyna.

Ikisiniň hem Enesden rowaýat eden başga bir hadysynda Allanyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem): «Eý Alla! Medinä beren bereketiňi Mekgä beren bereketiňden iki esse et», diýdi.

Abdullah ibn Zeyd ibn Asymdan (Alla ondan razy bolsun) Pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýendigi rowaýat edilýär: «Ybraýym Mekgäni mukaddes etdi we onuň üçin doga etdi. Men hem Medinäni, Ybraýymyň Mekgäni mukaddes edişi ýaly, mukaddes etdim we onuň mudduna hem saa‘yna Ybraýymyň Mekge üçin eden dogasynyň ýaly doga etdim». Muny Buhary rowaýat etdi; bu onuň sözleridir. Muslimiň rowaýatyndaky sözler şeýle: Allanyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) aýtdy: «Ybraýym Mekgäni mukaddes etdi we onuň ilaty üçin doga etdi.

Men hem Medinäni, Ybraýymyň Mekgäni mukaddes edişi ýaly, mukaddes etdim. Medinäniň saa‘y we muddy üçin Ybraýymyň Mekgäniň ilaty üçin eden dogasynyň ýaly doga etdim».

Abu Sa‘idden (Alla ondan razy bolsun), Pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýendigi rowaýat edilýär: «Eý Alla! Ybraýym Mekgäni mukaddes etdi we ony haram [mukaddes, eldegrilmesiz] etdi. Men hem Medinäniň iki geçelgesiniň arasyndaky ýerini haram etdim: onda gan dökülmesin, söweşmek üçin ýarag göterilmesin we mal iýmitlendirmekden başga maksat bilen agaç çapylmasyn. Eý Alla!

Medinä bereket ber, saa‘ymyza bereket ber, muddumyza bereket ber. Eý Alla! Bir bereketiň ýanyna ýene iki bereket goş». Bu hadysy Muslim rowaýat etdi.

Medinäni mukaddes etmek barada hadyslar köpdür. Biz olaryň diňe Ybraýymyň (aleýhisselam) Mekgäni mukaddes etmegi bilen baglylaryny getirdik, çünki olar bu keramatly aýata laýyk gelýär.

Mekgäniň asmanlar we ýer ýaradylmazdan öň Alla tarapyndan mukaddes edilendigini görkezýän başga hadyslar hem bar. Buhary bilen Muslimiň «Sahihlerinde» Abdullah ibn Abbasdan (Alla ikisinden razy bolsun) şeýle rowaýat edilýär: Allanyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) Mekgäniň eýelenen güni şeýle diýdi: «Hakykatdan-da, bu şäheri Alla asmanlary we ýeri ýaradan güni mukaddes etdi. Ol kyýamat gününe çenli Allanyň mukaddes edenligi bilen mukaddesdir. Menden öň hiç kime onda söweşmäge rugsat berilmedi; maňa hem diňe gündiziň bir sagady üçin rugsat berildi.

Ol kyýamat gününe çenli Allanyň mukaddes edenligi bilen mukaddesdir. Onuň tikeni çapylmasyn, awy ürküzilmesin, tapylan zady ony yglan edip eýesini gözleýän adamdan başga hiç kim almasyn we onuň ýaş ösümligi orulmasyn». Abbas: «Eý Allanyň Resuly! Izehr ösümligi muňa girmeýär, çünki ol demirçilere we öýlerine gerek», diýdi.

Ol: «Izehrden başga», diýdi. Bu Muslimiň sözleridir. Buhary bilen Muslimde Abu Hureýreden hem şoňa meňzeş hadys bar.

Soňra Buhary şeýle diýdi: Aban ibn Salih, Hasan ibn Muslimden, ol hem Safiýe bint Şeýbeden rowaýat etdi: «Men Pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) hem şonuň ýaly diýendigini eşitdim». Buharynyň senedini agzaman getiren bu hadysyny Ymam Abu Abdullah ibn Majah Muhammet ibn Abdullah ibn Numayrden, ol Ýunus ibn Bukayrdan, ol Muhammet ibn Ishakdan, ol Aban ibn Salihten, ol Hasan ibn Muslim ibn Ýenaqdan, ol hem Safiýe bint Şeýbeden rowaýat etdi. Safiýe şeýle diýdi: «Men Pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) Mekgäniň eýelenen ýylynda hutba aýdyp durka şeýle diýendigini eşitdim: “Eý adamlar!

Allatagala Mekgäni asmanlary we ýeri ýaradan güni mukaddes etdi. Şonuň üçin ol kyýamat gününe çenli mukaddesdir. Onuň agajy çapylmasyn, awy ürküzilmesin we tapylan zady diňe ony yglan edip eýesini gözleýän adam alsyn”». Abbas: «Izehrden başga, çünki ol öýler we mazarlar üçin gerek», diýdi.

Allanyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem): «Izehrden başga», diýdi.

Abu Şureýh al-Adawiniň Amr ibn Sa‘ide Mekgä goşun iberip durka şeýle diýendigi rowaýat edilýär: «Eý emir! Maňa Allanyň Resulynyň (sallallahu aleýhi we sellem) Mekgäniň eýelenen gününiň ertesi aýdan sözlerini saňa gürrüň bermäge rugsat ber. Olary gulaklarym eşitdi, kalbym ýatda saklady we olary aýdanda gözlerim gördi. Ol Allany hamdy-sena edip, soňra şeýle diýdi: “Mekgäni adamlar däl-de, Alla mukaddes etdi.

Allaha we Ahyret gününe iman eden adama ol ýerde gan dökmek we agaç çapmak halal däldir. Eger biri Allanyň Resulynyň şol ýerde söweşmegine rugsat berlenligini delil edip, söweşe rugsat sorasa, oňa: ‘Alla Resulyna rugsat berdi, size bolsa rugsat bermedi’, diýiň. Maňa hem diňe gündiziň bir sagady üçin rugsat berildi. Şu gün onuň mukaddesligi düýnki mukaddesligi ýaly täzeden dikeldildi.

Şu ýerde bolanlar muny bolmadyklara ýetirsin”». Abu Şureýhe: «Amr saňa näme diýdi?» diýip soraldy. Ol: «Eý Abu Şureýh! Men bu barada senden gowy bilýärin. Mukaddes ýer günäkäre, gan üçin gaçyp gelene we jenaýat edip gaçana pena bermeýär», diýdi.

Muny Buhary bilen Muslim rowaýat etdi; bu Muslimiň sözleridir.

Şular mälim bolandan soň, Mekgäni Alla asmanlary we ýeri ýaradan güni mukaddes edendigini görkezýän hadyslar bilen Ybraýymyň (aleýhisselam) ony mukaddes edendigini görkezýän hadyslaryň arasynda gapma-garşylyk ýokdur. Sebäbi Ybraýym ol ýerde Allanyň hökümini we onuň mukaddesligini adamlara ýetirdi. Ybraýym ony bina etmezinden öň hem ol Alla nazarynda hemişe mukaddes şäherdi. Edil şonuň ýaly, Adam palçykdan ýasalyp durka, Muhammet (sallallahu aleýhi we sellem) Allanyň huzurynda pygamberleriň iň soňkusy hökmünde ýazylgydy.

Muňa garamazdan, Ybraýym (aleýhisselam): «Rabbimiz! Olaryň arasyndan özlerinden bolan bir Resul iber» (2:129), diýip doga etdi. Alla onuň dogasyna Özüniň öňden bilşi we takdyry boýunça jogap berdi. Şonuň üçin hadysda olaryň: «Eý Allanyň Resuly!

Bize seniň işiňiň başlangyjyny habar ber», diýendikleri rowaýat edilýär. Ol: «Kakam Ybraýymyň dogasy, Isa ibn Merýemiň buşlugy we ejemiň özünden Şam köşklerini ýagtyldan bir nuryň çykandygyny görmegi», diýdi. Ýagny, olar onuň pygamberliginiň ýüze çykyp başlamagy barada soradylar. Bu, Alla islese, biraz soň geler.

Mekgäniň Medinäden artykdygy — bu köplügiň garaýşydyr — ýa-da Medinäniň Mekgeden artykdygy — bu bolsa Mälik we onuň ýoluny dowam etdirenleriň garaýşydyr — baradaky mesele, Alla ynanylýar, delilleri bilen başga ýerde agzalýar.

Allatagala dosty Ybraýymyň aýdan sözüni habar berip şeýle diýýär: «Eý Rabbim! Bu ýeri howpsuz şäher et». Ýagny, ony gorkudan aman et, ilaty gorky duýmasyn. Alla muny şerigat taýdan hem, takdyr taýdan hem amala aşyrdy. Beýik Alla şeýle diýýär: «Oňa giren adam amanlykda bolar» (3:97); ýene şeýle diýýär: «Olar töweregindäki adamlar alnyp gaçylýarka, Biz olaryň howpsuz haram [mukaddes ýer] edendigimizi görmedilermi?»

(29:67) we şuňa meňzeş başga aýatlar. Bu ýerde söweşmegiň gadagan edilendigi barada hadyslar öň agzaldy. «Sahih Muslimde» Jabirden şeýle rowaýat edilýär: Men Allanyň Resulynyň (sallallahu aleýhi we sellem): «Mekgede hiç kime ýarag götermek halal däldir», diýendigini eşitdim.

Bu sürede: «Eý Rabbim! Bu ýeri howpsuz şäher et» (2:126), diýilýär. Ýagny, bu ýeri howpsuz şäher et. Bu şeýle diýilmegine laýyk gelýär, çünki ol Käbäniň bina edilmezinden öňdi. Ybraýym süresinde bolsa: «Ine, Ybraýym: “Eý Rabbim!

Bu ýeri howpsuz şäher et” diýdi» (14:35), diýilýär. Mümkin, ol ýerde bu doga öý bina edilip, onuň ilaty ýerleşenden we Ysmaýyldan on üç ýaş kiçi bolan Yshak dünýä inenden soň edilen ikinji doga bolandygy üçin şeýle diýlendir. Şonuň üçin ol dogasynyň ahyrynda: «Garrylyk ýaşymda maňa Ysmaýyly we Yshagy bagyş eden Alla hamd bolsun. Hakykatdan-da, Rabbim dogany eşidýändir» (14:39), diýdi.

Beýik Allanyň: «Onuň ilatyndan Allaha we Ahyret gününe iman edenlere miwelerden rysgal ber» diýen sözi barada: «Ol bolsa: “Kim kapyr bolsa, oňa az wagtlyk peýdalanmaga mümkinçilik bererin, soňra ony ot azabyna mejbur ederin. Ol nähili erbet barjak ýerdir!” diýdi» (2:126). Abu Ja‘far ar-Razi ar-Rabi‘ ibn Anasdan, ol Abu al-Aliýadan, ol hem Ubeý ibn Ka‘bdan rowaýat etdi: «Kim kapyr bolsa, oňa az wagtlyk peýdalanmaga mümkinçilik bererin, soňra ony ot azabyna mejbur ederin.

Ol nähili erbet barjak ýerdir!» diýen sözler Allanyň sözleridir. Mujahid bilen Ikrime hem şeýle diýipdirler. Ibn Jarir hem şu garaýşy dogry hasaplapdyr.

Ibn Jarir şeýle diýdi: Başga käbirleri: «Ol: “Kim kapyr bolsa, oňa az wagtlyk peýdalanmaga mümkinçilik bererin...” diýdi», diýip okapdyrlar. Olar muny Ybraýymyň dogasynyň dowamy hökmünde düşündirýärler. Abu Ja‘faryň ar-Rabi‘den, onuň Abu al-Aliýadan rowaýat edenine görä, Ibn Abbas muny: «Bu Ybraýymyň sözüdir. Ol Rabbinden: “Kim kapyr bolsa, oňa az wagtlyk peýdalanmaga mümkinçilik ber” diýip soraýar», diýip düşündirýärdi.

Abu Ja‘far, Lays ibn Abu Sulaýmdan, ol Mujahidden: «Kim kapyr bolsa, oňa az wagtlyk peýdalanmaga mümkinçilik bererin», diýen söz barada: «Ýagny, kim kapyr bolsa, oňa-da rysgal bererin», diýdi. «Soňra ony ot azabyna mejbur ederin. Ol nähili erbet barjak ýerdir!»

Muhammet ibn Ishak şeýle diýdi: Ybraýym (aleýhisselam) Alla özüne ygtyýarlyk bermek islemedik adamlardan dogasyny aýryp, Allaha doly ýüzlenip we Onuň söýgüsini saýlap, buýrugyna garşy çykanlardan — hatda öz neslinden bolsalar-da — ýüz öwürdi. Olaryň arasynda zalymlar boljakdygyny we Allanyň özüne beren habaryna görä, ahdiniň olara degişli däldigini bilenden soň, Alla şeýle diýdi: «Kim kapyr bolsa, Men hem ýagşy adama, hem-de azgyn adama rysgal bererin we oňa az wagtlyk peýdalanmaga mümkinçilik bererin».

Hatim ibn Ismaýyl Humaýd al-Harratdan, ol Ammar ad-Duhniden, ol Sa‘id ibn Jubayrdan, ol hem Ibn Abbasdan, onuň Allanyň: «Eý Rabbim! Bu ýeri howpsuz şäher et we onuň ilatyndan Allaha we Ahyret gününe iman edenlere miwelerden rysgal ber» diýen sözi barada şeýle diýendigini rowaýat etdi: «Ybraýym bu şäheriň rysgalyny diňe iman edenlere bermegi isledi. Şonda Alla: “Kim kapyr bolsa, oňa-da rysgal bererin. Men ýaradan mahluklaryma rysgal bermezlik ederinmi?

Olara az wagtlyk peýdalanmaga mümkinçilik bererin, soňra olary ot azabyna mejbur ederin. Ol nähili erbet barjak ýerdir!”» diýip aýat inderdi. Soňra Ibn Abbas: «Biz bularyň ikisine-de Rabbiniň peşgeşinden berýäris, Rabbiniň peşgeşi hiç kime gadagan edilmeýär» (17:20), diýen aýaty okady.

Muny Ibn Mardawaýh rowaýat etdi. Ikrime bilen Mujahidden hem şoňa meňzeş sözler rowaýat edilýär.

Bu şu aýatlara meňzeşdir: «Alla hakda ýalan töhmet atýanlar üstünlik gazanmazlar. Dünýäde az wagtlyk peýdalanarlar, soňra Biziň huzurymyza dolanarlar. Şonda kapyr bolandyklary sebäpli, olara agyr azaby datdyrarys» (10:69–70); «Kim kapyr bolsa, onuň kapyrlygy seni gamgyn etmesin. Olaryň dolanyp gelýän ýeri Biziň huzurymyzdyr.

Şonda edenlerini olara habar bereris. Hakykatdan-da, Alla kalplardakyny bilýändir. Biz olara az wagtlyk peýdalanmaga mümkinçilik berýäris, soňra olary agyr azaba mejbur ederis» (31:23–24); «Eger adamlaryň hemmesiniň bir jemagata öwrülip gitmegi bolmadyk bolsa, Rahmana kapyr bolýanlaryň öýlerine kümüşden üçekler we üstlerine çykýan basgançaklar, öýlerine gapylar hem-de üstlerinde ýaplanýan kürsüler bererdik. Olara altyn bezegleri-de bererdik.

Emma bularyň hemmesi dünýä ýaşaýşynyň wagtlaýyn peýdasydyr, Ahyret bolsa Rabbiniň huzurynda takwalar üçindir» (43:33–35).

«Soňra ony ot azabyna mejbur ederin. Ol nähili erbet barjak ýerdir!» Ýagny, dünýäde peýdalanmagyna we onuň giňliklerinden peýda görmegine mümkinçilik berenden soň, ony zor bilen ot azabyna itererin. Munuň manysy: Alla olara möhlet berýär we garaşýar, soňra Gudratly hem Ýeňilmez Zat hökmünde jezalandyrýar.

Beýik Alla şeýle diýýär: «Zalym bolan näçe şäherlere möhlet berdim, soňra olary tutdum. Dolanyp gelmek hem Meniň huzuryma» (22:48). Iki «Sahihde» şeýle diýilýär: «Alladan beter, eşiden zyýanyna sabyr edýän hiç kim ýokdur. Olar Oňa perzent nispet edýärler, emma Ol olara rysgal berýär we saglyk berýär».

«Sahihde» ýene şeýle diýilýär: «Alla zalyma möhlet berýär. Ahyrynda ony tutanda bolsa, ony elinden sypdyrmaýar». Soňra şu aýaty okady: «Ine, Rabbiniň tutuşy, ol şäherleriň ilaty zalymlar bolanda, şeýle bolýar. Hakykatdan-da, Onuň tutuşy agyr we gazaplydyr» (11:102).

Käbirleri «Kim kapyr bolsa, oňa az wagtlyk peýdalanmaga mümkinçilik bererin...» aýatyny Ybraýymyň dogasynyň dowamy hökmünde okapdyrlar. Bu ýedi meşhur kyraatdan tapawutlanýan şaz okalyşdyr; sözleriň gurluşy hem onuň manysyny goldamaýar. Iň dogrusyny Alla bilýär. Köpçüligiň kyraatynda «Ol diýdi» diýen sözde işligiň eýesi Alla bolup, sözleriň akymy hem şony görkezýär.

Şaz okalyşda bolsa onuň eýesi Ybraýym bolýar; bu bolsa sözleriň gurluşyna ters gelýär. Alla has gowy bilýändir. Bu okalyşa Mekgäni diňe Ybraýymyň, dostuň dilinden, mukaddes edendigini aýdýanlar delil getirdiler. Şeýle-de, onuň ýer bilen bile ýaradylan pursadyndan bäri mukaddes bolandygyny aýdýanlar bar; bu garaýyş has açyk we has güýçlüdir (3:97; 29:67; 14:35; 14:39; 17:20; 10:69–70; 31:23–24; 43:33–35; 22:48; 11:102).

Bagawiniň tefsiri

Beýik Allanyň: «Ine, Ybraýym: “Eý Rabbim! Bu ýeri...” diýdi» diýen sözi. Munuň bilen Mekge göz öňünde tutulýar. Käbirleri: «Mukaddes çäk», diýipdirler. «Howpsuz şäher et» — ýagny, ilaty onda howpsuz ýaşasyn. «Onuň ilatyna miwelerden rysgal ber».

Ol munuň üçin doga etdi, çünki ol ekinsiz jülgededi. Rowaýatlarda Taif şäheriniň Şam sebitindäki Urdun diýilýän ýerde ýerleşendigi aýdylýar. Ybraýym (aleýhisselam) bu dogany edende, Alla Jebraýyla (aleýhisselam) ony kökünden goparyp, Käbäniň daşyndan ýedi gezek aýlap, häzirki ýerinde goýmagy buýurdy. Mekgäniň miweleriniň köpüsi şondan gelýär.

«Olardan Allaha we Ahyret gününe iman edenlere» — bu diňe iman edenler üçin edilen dogadyr. «Ol diýdi» — ýagny, Alla aýtdy. «Kim kapyr bolsa, oňa az wagtlyk peýdalanmaga mümkinçilik bererin». Ibn Amir «fa-umatti‘uhu» sözüni hemzäni ýeňil okap, beýlekiler bolsa şeddeli okapdyrlar; iki görnüşiň manysy birdir.

«Az wagtlyk» diýmek, kapyra hem möhletiniň ahyryna çenli rysgal bererin diýmekdir. Çünki Alla rysgal bermegi ähli mahluklaryna — iman edene-de, kapyra-da — wada etdi. Ony «az» diýip çäklendirmeginiň sebäbi dünýä nygmatynyň az bolmagydyr. «Soňra ony mejbur ederin» — ýagny, Ahyretde ony zor bilen itererin.

«Ot azabyna tarap. Ol nähili erbet barjak ýerdir!» Ýagny, onuň dolanyp baryp ýetjek ýeri nähili erbetdir. Mujahid şeýle diýdi: «Maqamyň [Ybraýymyň durýan ýeriniň] ýanynda şeýle ýazgy tapyldy: “Alla Bakkanyň [Mekkäniň] eýesidir.

Ony Gün bilen Aýy ýaradan güni bina etdi, asmanlary we ýeri ýaradan güni mukaddes etdi. Ony dogry ýoldaky ýedi perişde bilen gurşady. Oňa rysgal üç ýoldan gelýär. Etine we suwuna bereket berildi”».