داواکاریی ئارامی و ڕزق

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

واتە: کاتێک ئیبراهیم بۆ ئەم ماڵە دوعای کرد، کە خوا بیکاتە شارێکی ئارام و ئاسایش، و جۆرەها میوە ڕزقی دانیشتووانی بکات. پاشان ئەو پێغەمبەرە، لە ڕێزگرتن لە خوا، دوعاکەی بۆ باوەڕداران سنووردار کرد؛ چونکە دوعای یەکەمی بە شێوەیەکی گشتی هاتبوو، بەڵام وەڵامەکەی بە نەبوونی ستەمکار سنووردار کرایەوە. کاتێکیش داوای ڕزقی بۆیان کرد و بە باوەڕدارانی سنوورداری کرد، خوا فەرمووی: «هەرکەسێکیش بێباوەڕ بێت...» واتە: هەموویان ڕزقیان پێ دەدەم، موسڵمان و بێباوەڕیان.

باوەڕدار بە ڕزقەکە یارمەتی دەدات بۆ پەرستنی خوا، پاشان لەوەوە دەگوازرێتەوە بۆ نازونەعمەتی بەهەشت؛ بێباوەڕیش ماوەیەکی کەم لەم ژیانەدا چێژی لێ وەردەگرێت. «پاشان ناچار و ناچاری دەکەم»؛ واتە بە زۆر ناچاری دەکەم و بە ناڕەزایی دەریدەهێنم «بۆ سزای ئاگری دۆزەخ، و چ چارەنووسێکی خراپە!»

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

فەرموودەی خوای گەورە: «کاتێک ئیبراهیم گوتی: پەروەردگارا، ئەم شوێنە بکە بە شارێکی ئارام، و لەو دانیشتووانەی ڕۆزی بدە کە باوەڕیان بە خوا و ڕۆژی دوایی هەیە». ئیمام ئەبو جەعفەر بن جەریر دەڵێت: ئیبن بەششار بۆمان گێڕایەوە و گوتی: عەبدولڕەحمان بن مەهدی بۆمانی گێڕایەوە، سفیان لە ئەبی زوبەیرەوە، ئەویش لە جابیر بن عەبدوڵڵا گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «ئیبراهیم حەرامیی ماڵی خوا و ئاسایشی کرد؛ منیش ئەو نێوانەی دوو کێوی بەردینی مەدینەم بە حەرام کردووە، بۆیە ئاژەڵی ڕاوکراوی تێیدا ڕاو ناکرێت و دارە دڕکدارەکانی ناوەڕاستی دڕندە [عِضاه] ناپچڕێندرێن».

نەسائییش بە هەمان ڕێگای گێڕانەوە لە محەممەد بن بەششار، لە بەندارەوە، ئەم فەرموودەیەی گێڕاوەتەوە. موسلیمیش لە ئەبو بەکر بن ئەبی شەیبە و عەمر بن نەقیدەوە، هەردووکیانیش لە ئەبو ئەحمەد زوبەیرییەوە، لە سفیان ئەسسوورییەوە گێڕاویانەتەوە.

هەروەها ئیبن جەریر دەڵێت: ئەبو کُرەیب و ئەبو سائب بۆمان گێڕایانەوە و گوتیان: ئیبن ئیدریس بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو کُرەیبیش بۆمانی گێڕایەوە و گوتی: عەبدولڕەحیم ڕازی بۆمانی گێڕایەوە. هەردووکیان گوتیان: لە ئەشعەس، لە نافع، لە ئەبو هورەیرەوە گوێمان لێ بوو کە گوتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «ئیبراهیم بەندە و خەلیل [خۆشەویستی تایبەتی]ی خوا بوو، منیش بەندە و نێردراوی خوام. ئیبراهیم مەککەی کردە حەرام و منیش ئەو نێوانەی دوو کێوی بەردینی مەدینەم کردە حەرام؛ دارە دڕکدارەکانی و ئاژەڵی ڕاوکراوی. لەوێ چەک بۆ شەڕ هەڵناگیرێت و هیچ دارێکیشی ناپچڕێندرێت، مەگەر بۆ خواردنی وشتر».

ئەم ڕێگایە نامۆیە و لە هیچ کام لە کتێبە شەشەکەدا نییە؛ بەڵام بنەڕەتی فەرموودەکە لە سەحیحی موسلیمدا بە ڕێگایەکی دیکە لە ئەبو هورەیرەوە هاتووە، ڕەزای خوای لێ بێت. ئەبو هورەیرە گوتی: کاتێک خەڵکی یەکەم میوەیان دەبینی، دەیان هێنا بۆ لای پێغەمبەری خوا ﷺ. کاتێک پێغەمبەری خوا ﷺ وەریدەگرت، دەیفەرموو: «خوایە، لە میوەماندا بەرکەت بخە، لە شارەکەماندا بەرکەت بخە، لە صاع و مُدّەکەماندا بەرکەت بخە. خوایە، ئیبراهیم بەندە و خەلیل و پێغەمبەرەکەت بوو، منیش بەندە و پێغەمبەرەکەتم؛ ئەو بۆ مەککە پاڕایەوە، منیش بۆ مەدینە بەوەندەی ئەو بۆ مەککە پاڕایەوە، و یەک ئەوەندەی تریشی لەگەڵیدا، پاڕایەوە».

پاشان بانگی بچووکترین منداڵی خۆی دەکرد و ئەو میوەیەی پێ دەدا. لە ڕیوایەتێکدا هاتووە: «بەرکەتێک لەگەڵ بەرکەتێکدا»؛ پاشان میوەکەی دەدا بە بچووکترین منداڵی ئامادەبوو. ئەمە دەقی موسلیمە.

پاشان ئیبن جەریر دەڵێت: ئەبو کُرەیب بۆمانی گێڕایەوە و گوتی: قُتیبە بن سەعید بۆمانی گێڕایەوە، بەکر بن مەزر لە ئیبن هاد، ئەویش لە ئەبو بەکر بن محەممەد، ئەویش لە عەبدوڵڵا بن عەمر بن عوسمان، ئەویش لە ڕافعی بن خەدیجەوە گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «ئیبراهیم مەککەی کردە حەرام و منیش ئەو نێوانەی دوو کێوی بەردینی مەدینەم کردە حەرام». موسلیم تەنها خۆی ئەم فەرموودەیەی گێڕاوەتەوە، بە هەمان ڕەوشی دەقەکە.

لە سەحیحەکانی بوخاری و موسلیمدا لە ئەنەس بن مالکەوە هاتووە کە پێغەمبەری خوا ﷺ بە ئەبو تەڵحەی فەرموو: «لە نێو کوڕەکانی خۆتاندا کوڕێکم بۆ بدۆزەوە تا خزمەتم بکات». ئەبو تەڵحە چوو و منی لە پشت خۆی دانا و بردمی؛ هەرکات پێغەمبەری خوا ﷺ دادەبەزی، من خزمەتی دەکرد. لەو فەرموودەیەدا هاتووە: پاشان ڕووی کردەوە تا کاتێک کێوی ئوحود بۆی دەرکەوت و فەرمووی: «ئەمە کێوێکە ئێمەی خۆش دەوێت و ئێمەش خۆشمان دەوێت». کاتێکیش لە شوێنێکی بەرزی مەدینەوە سەیری کرد، فەرمووی: «خوایە، ئەو نێوانەی دوو کێوی مەدینەم بە حەرام بکە، وەک ئەوەی ئیبراهیم مەککەی پێی کردە حەرام.

خوایە، بۆیان لە مُدّ و صاعەکەیاندا بەرکەت بخە». لە ڕیوایەتێکی ئەو دوو کتێبەدا هاتووە: «خوایە، لە پێوانەکانیاندا بەرکەت بخە، لە صاعەکەیان و لە مُدّەکەیاندا بەرکەت بخە». بوخاری زیادەی کردووە: واتە دانیشتووانی مەدینە.

هەروەها لەو دوو کتێبەدا لە ئەنەسەوە هاتووە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «خوایە، لە مەدینەدا دوو ئەوەندەی ئەو بەرکەتە دابنێ کە لە مەککەت داناوتە». لە عەبدوڵڵا بن زەید بن عاصمەوە، ڕەزای خوای لێ بێت، لە پێغەمبەرەوە هاتووە: «ئیبراهیم مەککەی کردە حەرام و بۆ دانیشتووانی پاڕایەوە؛ منیش مەدینەم کردە حەرام، وەک ئەوەی ئیبراهیم مەککەی کردە حەرام، و بۆ مُدّ و صاعەکەی پاڕامەوە، وەک ئەوەی ئیبراهیم بۆ مەککە پاڕایەوە». بوخاری ئەم دەقەی گێڕاوەتەوە و ئەمە دەقی ئەوە؛ موسلیمیش گێڕاویەتەوە بەو دەقەیە: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «ئیبراهیم مەککەی کردە حەرام و بۆ دانیشتووانی پاڕایەوە.

منیش مەدینەم کردە حەرام، وەک ئەوەی ئیبراهیم مەککەی کردە حەرام، و بۆ صاع و مُدّەکەی پاڕامەوە، وەک ئەوەی ئیبراهیم بۆ دانیشتووانی مەککە پاڕایەوە».

لە ئەبو سەعیدەوە، ڕەزای خوای لێ بێت، لە پێغەمبەرەوە هاتووە کە فەرمووی: «خوایە، ئیبراهیم مەککەی کردە حەرام و وای لێکرد حەرام بێت؛ منیش ئەو نێوانەی دوو ڕێگای تێپەڕبوونی مەدینەم کردە حەرام، بۆیە خوێن لەوێدا نڕژێندرێت، چەک بۆ شەڕ هەڵنەگیرێت، و دارێکیشی نەلەرزێندرێت، مەگەر بۆ خواردنی [ئاژەڵ]. خوایە، لە مەدینەکەماندا بەرکەت بخە، لە صاعەکەماندا بەرکەت بخە، لە مُدّەکەماندا بەرکەت بخە، و لەگەڵ بەرکەتەکەدا دوو بەرکەتی تری بۆ دابنێ». موسلیم ئەم فەرموودەیەی گێڕاوەتەوە.

فەرموودەکان دەربارەی حەرامبوونی مەدینە زۆرن؛ بەڵام لەمانەدا ئەوەمان هێناوەتەوە کە پەیوەندی بە حەرامکردنی مەککە لەلایەن ئیبراهیمەوە هەیە، چونکە لەگەڵ مەبەستی ئەم ئایەتەی پیرۆزدا دەگونجێت.

فەرموودەی دیکەش هاتوون کە دەریان دەخەن خوا مەککەی پێش دروستکردنی ئاسمان و زەوی حەرام کردووە؛ وەک ئەوەی لە سەحیحەکانی بوخاری و موسلیمدا لە عەبدوڵڵا بن عەبباسەوە هاتووە، ڕەزای خوای لێیان بێت، کە پێغەمبەری خوا ﷺ لە ڕۆژی کردنەوەی مەککەدا فەرمووی: «بەڕاستی خوا ئەم شارەی لەو ڕۆژەوە حەرام کردووە کە ئاسمانەکان و زەوی دروست کرد؛ بۆیە بە حەرامیی خوایەوە تا ڕۆژی قیامەت حەرام دەبێت. پێش من شەڕکردن لەوێ بۆ هیچ کەسێک حەڵاڵ نەبووە و بۆ منیش تەنها بۆ ماوەی کاتژمێرێک لە ڕۆژێکدا حەڵاڵ کرا؛ پاشان بە حەرامیی خوایەوە تا ڕۆژی قیامەت حەرامە.

دارە دڕکەکانی ناپچڕێندرێن، ئاژەڵی ڕاوکراوی تێدا نەهێڵرێت بترسێت، لوقەتەکەی [شتێکی ونبوو] وەرناگیرێت، مەگەر ئەوەی کە ناساندنی بکات، و گیاکەی ناپچڕێندرێت». عەبباس گوتی: «ئەی پێغەمبەری خوا، مەگەر ئیدخیر نەبێت، چونکە بۆ ئاسنگەرەکانیان و ماڵەکانیان بەکاردێت». فەرمووی: «جگە لە ئیدخیر». ئەمە دەقی موسلیمە؛ لەو دوو کتێبەشدا لە ئەبو هورەیرەوە نزیک لەمە هاتووە.

پاشان بوخاری دەڵێت: ئەبان بن سالح لە حەسەن بن موسلیم، ئەویش لە سەفییە کچی شەیبەوە گێڕایەوە کە گوێی لە پێغەمبەری خوا ﷺ بووە و هەمان فەرموودەی گوتووە.

ئەو فەرموودەیەی بوخاری بەبێ ئیسناد هێناویەتی، ئیمام ئەبو عەبدوڵڵا بن ماجە بە ئیسنادەوە گێڕاویەتەوە: لە محەممەد بن عەبدوڵڵا بن نُمەیر، لە یونس بن بەکیر، لە محەممەد بن ئیسحاق، لە ئەبان بن سالح، لە حەسەن بن موسلیم بن یەناق، لە سەفییە کچی شەیبەوە، کە گوتی: لە ساڵی کردنەوەی مەککە گوێم لە پێغەمبەری خوا ﷺ بوو کە خوتبەی دەخوێند و دەیفەرموو: «ئەی خەڵکینە، خوا مەککەی لەو ڕۆژەوە حەرام کردووە کە ئاسمانەکان و زەوی دروست کرد؛ بۆیە تا ڕۆژی قیامەت حەرامە: دارەکانی ناپچڕێندرێن، ئاژەڵی ڕاوکراوی تێدا نەهێڵرێت بترسێت و لوقەتەکەی وەرناگیرێت، مەگەر ئەوەی بانگەوازی ناساندنی بکات».

عەبباس گوتی: «مەگەر ئیدخیر نەبێت، چونکە بۆ ماڵەکان و گۆڕەکان بەکاردێت». پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «جگە لە ئیدخیر».

لە ئەبو شُرەیحی عەدَویەوە هاتووە کە بە عەمر بن سەعیدی گوت، کاتێک خەڵکی بۆ مەککە دەنارد: «ئەی ئەمیر، ڕێگەم پێ بدە چەند وشەیەکت پێ بڵێم کە پێغەمبەری خوا ﷺ بەیانیی دوای ڕۆژی کردنەوەی مەککە گوتی. بە گوێی خۆم گوێم لێ بوو، دڵم لەبەری کرد و بە چاوی خۆم بینی کە دەیگوت: خوا ستایش و سپاس کرا، پاشان فەرمووی: “خوا مەککەی کردووەتە حەڕەم، خەڵکی نەیانکردووە بە حەڕەم؛ بۆیە بۆ هیچ کەسێک کە باوەڕی بە خوا و ڕۆژی دوایی هەیە حەڵاڵ نییە خوێن لەوێدا بڕژێنێت یان دارێکی لەوێ بپچڕێنێت.

ئەگەر کەسێک بە قەولێک کە پێغەمبەری خوا ﷺ بۆ شەڕکردن لە مەککە ڕێگەی پێدراوە خۆی بە مۆڵەتدار بزانێت، پێی بڵێن: خوا تەنها بۆ پێغەمبەرەکەی ڕێگەی پێداوە، بۆ ئێوەی ڕێگە پێ نەداوە. مۆڵەتەکەش تەنها بۆ کاتژمێرێک لە ڕۆژێکدا بوو؛ ئەمڕۆ حەرامییەکەی گەڕایەوە وەک ئەوەی دوێنێ هەبوو. با ئەوەی ئامادەیە ئەوە بەوەی ئامادە نییە بگەیەنێت”». لە ئەبو شُرەیح پرسیان: «عەمر چی وەڵامی دایتەوە؟»

گوتی: «من لە تۆ زاناترم، ئەی ئەبو شُرەیح؛ حەڕەم عاصی پەنادان نادات، نە کەسێک کە لە خوێن هەڵاتووە و نە کەسێک کە تاوانی دزی یان تاوانێکی دیکەی کردووە». بوخاری و موسلیم ئەم فەرموودەیەیان گێڕاوەتەوە و ئەمە دەقی موسلیمە.

کاتێک ئەمەمان زانی، دژایەتییەک لە نێوان ئەو فەرموودانەدا نییە کە دەڵێن خوا مەککەی لە ڕۆژی دروستکردنی ئاسمان و زەوی حەرام کردووە، و ئەو فەرموودانەش کە دەڵێن ئیبراهیم مەککەی حەرام کردووە. چونکە ئیبراهیم حوکمی خوای لەبارەی مەککەوە ڕاگەیاند و بە حەرامییەکەی ناساند؛ مەککەش پێش ئەوەی ئیبراهیم بنیاتینێت، لەلای خوا شارێکی حەرام بووە. هەروەها پێغەمبەری خوا ﷺ لەلای خوا بە خاتەمی پێغەمبەران نووسرابوو، کاتێک ئادم هێشتا لە گڵدا بوو؛ لەگەڵ ئەوەشدا ئیبراهیم گوتی: «پەروەردگارمان، لەنێویاندا پێغەمبەرێک لە خۆیان بنێرە». خواش بە پێی زانین و قەدەری پێشووی خۆی دوعاکەی وەڵامدایەوە.

بۆیە لە فەرموودەدا هاتووە کە گوتیان: «ئەی پێغەمبەری خوا، دەربارەی دەستپێکی کارەکەت بۆمان بڵێ». فەرمووی: «دوعای باپیرم ئیبراهیم، مژدەی عیسای کوڕی مەریەم، و ئەوەی دایکم بینیی کە ڕووناکییەک لەوەوە دەرچوو و کۆشکەکانی شام ڕووناک کردەوە». واتە: دەربارەی دەستپێکی دەرکەوتنی پەیامەکەت بۆمان بڵێ. بە زوویی، ئەگەر خوا بیەوێت، ئەمە دێت.

سەبارەت بە پرسیاری باشتر و پێشتر بوونی مەککە بە بەراورد بە مەدینە، کە ڕای زۆرینەی زانایانە، یان باشتر و پێشتر بوونی مەدینە بە بەراورد بە مەککە، کە مەزهەبی مالیک و شوێنکەوتووانییەتی، لە شوێنێکی دیکەدا بە بەڵگەکانیان باس دەکرێت، ئەگەر خوا بیەوێت؛ پشتگیریش تەنها بە خوا دەکرێت.

فەرموودەی خوای گەورە کە دەربارەی خەلیلەکەی دەفەرموێت: «پەروەردگارا، ئەم شوێنە بکە بە شارێکی ئارام»، واتە لە ترس بپارێزرێت و دانیشتووانی نەتۆقێنرێن؛ خواش بە حوکمی شەریعەت و لە ڕووی ڕووداوەکانیشەوە ئەمەی کردووە. وەک فەرموودەی خوای گەورە: «هەرکەسێکیش بچێتە ناوی، لە ئاسایشدا دەبێت» و فەرموودەکەی: «ئایا نابینن ئێمە حەڕەمێکی ئاراممان کردووە، لە کاتێکدا خەڵکی دەوروبەریان دەربەدەری و ڕفاندن دەیانگرێتەوە؟» و ئایەتەکانی دیکەش. فەرموودەکانی حەرامکردنی شەڕکردن لەوێ پێشتر هاتوون.

لە سەحیحی موسلیمدا لە جابیرەوە هاتووە کە گوێی لە پێغەمبەری خوا ﷺ بووە فەرموویەتی: «بۆ هیچ کەسێک حەڵاڵ نییە لە مەککەدا چەک هەڵبگرێت».

لەو سوورەتەدا فەرمووی: «پەروەردگارا، ئەم شوێنە بکە بە شارێکی ئارام»؛ واتە ئەم ناوچەیە بکە بە شارێکی ئارام. ئەمە لێرەدا گونجاوە، چونکە پێش بنیاتنانی کەعبە بوو. لە سوورەتی ئیبراهیمیشدا فەرمووی: «کاتێک ئیبراهیم گوتی: پەروەردگارا، ئەم شوێنە بکە بە شارێکی ئارام». لەوێدا ئەمە گونجاوە، چونکە ـ خوا زاناترە ـ وادیارە دووەم جار دوعاکەی کردووە، دوای بنیاتنانی ماڵەکە و جێگیربوونی خێزانەکەی لەوێ، و دوای لەدایکبوونی ئیسحاق کە سیزدە ساڵ لە ئیسماعیل بچووکتر بوو.

بۆیە لە کۆتایی دوعاکەدا گوتی: «هەموو ستایشێک بۆ ئەو خوایەیە کە لە تەمەنی پیریدا ئیسماعیل و ئیسحاقی پێ بەخشیم؛ بەڕاستی پەروەردگارم دوعا دەبیستێت».

فەرموودەی خوای گەورە: «و لەو دانیشتووانەی ڕۆزی بدە کە باوەڕیان بە خوا و ڕۆژی دوایی هەیە. [خوا] فەرمووی: هەرکەسێکیش بێباوەڕ بێت، ماوەیەکی کەم چێژی پێدەدەم، پاشان ناچاری دەکەم بۆ سزای ئاگری دۆزەخ؛ و چ چارەنووسێکی خراپە!» ئەبو جەعفەر ڕازی لە ڕەبیع بن ئەنس، ئەویش لە ئەبو عالیە، ئەویش لە ئەبەی بن کەعبەوە گێڕایەوە: ئەم بەشە: «فەرمووی: هەرکەسێکیش بێباوەڕ بێت، ماوەیەکی کەم چێژی پێدەدەم...» فەرموودەی خوای گەورەیە.

ئەمە ڕای موجاهید و عیکریمەشە، و ئیبن جەریر ـ خوا لێی ڕازی بێت ـ ئەمەی بە ڕاستتر زانیوە. گوتی: کەسانی دیکەش خوێندوویانەتەوە: «فەرمووی: هەرکەسێکیش بێباوەڕ بێت، ماوەیەکی کەم چێژی پێدەدەم...» و وایان داناوە بەشێکە لە تەواوی دوعای ئیبراهیم. ئەمەش ئەبو جەعفەر لە ڕەبیع، ئەویش لە ئەبو عالیەوە گێڕایەوە کە گوتی: ئیبن عەبباس دەیگوت: ئەوە قسەی ئیبراهیمە؛ داوای لە پەروەردگار کردووە کە بێباوەڕ ماوەیەکی کەم چێژی پێبدرێت.

ئەبو جەعفەر لە لەیس بن ئەبی سُلەیم، ئەویش لە موجاهیدەوە گێڕایەوە دەربارەی «هەرکەسێکیش بێباوەڕ بێت، ماوەیەکی کەم چێژی پێدەدەم»؛ گوتی: بێباوەڕەکەش ڕزقی پێدەدەم. «پاشان ناچاری دەکەم بۆ سزای ئاگری دۆزەخ؛ و چ چارەنووسێکی خراپە!»

محەممەد بن ئیسحاق گوتی: کاتێک ئیبراهیم ـ علیه‌السلام ـ دوعاکەی لەوانە لابرد کە خوا نەیویستە دەسەڵاتی خواپەرستیان پێ بدات، بە تەنهاکردنی دڵ و خۆشەویستی بۆ خوا و دوورکەوتنەوە لەوەی فەرمانی خوا پێشێل دەکەن، هەرچەندە لە نەوەی خۆشی بن، چونکە زانی ئەوەی لەنێویاندا ستەمکارە بە پێی فەرموودەی خوا کە عەهدەکەی ناگاتێت، خوا فەرمووی: «هەرکەسێکیش بێباوەڕ بێت، من ڕزقی چاکەکار و خراپەکار دەدەم و ماوەیەکی کەم چێژی پێدەدەم».

حاتم بن ئیسماعیل لە حُمەید خەرڕات، ئەویش لە عەممار دُهنی، ئەویش لە سەعید بن جوبەیر، ئەویش لە ئیبن عەبباسەوە گێڕایەوە دەربارەی فەرموودەی خوای گەورە: «پەروەردگارا، ئەم شوێنە بکە بە شارێکی ئارام و لەو دانیشتووانەی ڕۆزی بدە کە باوەڕیان بە خوا و ڕۆژی دوایی هەیە». ئیبن عەبباس گوتی: ئیبراهیم ڕزقی بۆ باوەڕداران تایبەت کرد، نە بۆ هەموو خەڵکی؛ جا خوا ئەم بەشەی نارد: «هەرکەسێکیش بێباوەڕ بێت، ماوەیەکی کەم چێژی پێدەدەم»؛ واتە: بێباوەڕەکانیش ڕزقیان پێ دەدەم، وەک چۆن باوەڕداران ڕزقیان پێ دەدەم. ئایا من دروستکراوەکان دروست بکەم و ڕزقیان نەدەم؟

ماوەیەکی کەم چێژیان پێدەدەم، پاشان ناچاریان دەکەم بۆ سزای ئاگری دۆزەخ؛ و چ چارەنووسێکی خراپە! پاشان ئیبن عەبباس ئەم ئایەتەی خوێندەوە: «هەردوو گرووپی ئەوان و ئەوان لە بەخشینی پەروەردگارت بەهرەمەند دەکەین، و بەخشینی پەروەردگارت سنووردار نەکراوە». ئیبن مەرْدَوێهی گێڕایەوە. هەروەها لە عیکریمە و موجاهیدەوە نزیک لەمە ڕیوایەت کراوە.

ئەمە وەک فەرموودەی خوای گەورەیە: «بەڕاستی ئەوانەی درۆ لەسەر خوا دەبەستنەوە، سەرناکەون؛ لە ژیاندا چێژێکی کەم وەردەگرن، پاشان گەڕانەوەیان بۆ لای ئێمەیە و سزای توندیان پێدەچێژێنین، بەهۆی ئەو بێباوەڕییەی کە دەیانکرد». هەروەها فەرموودەکەی: «هەرکەسێک بێباوەڕ بێت، بێباوەڕییەکەی دڵگران و خەمبارت نەکات؛ گەڕانەوەیان بۆ لای ئێمەیە، پاشان بەوەی کردوویانە ئاگاداریان دەکەینەوە؛ بەڕاستی خوا بە نهێنییەکانی دڵ زانایە. ماوەیەکی کەم چێژیان پێدەدەین، پاشان ناچاریان دەکەین بۆ سزایەکی قورس».

هەروەها فەرموودەکەی: «ئەگەر نەبووایە خەڵکی دەبن بە یەک کۆمەڵە، ئەوا بۆ ماڵەکانی ئەوانەی بە ڕەحمان بێباوەڕ دەبن، سەقفێکمان لە زیو دروست دەکرد و پلەکانیان کە بەوانەوە سەردەکەوتن؛ بۆ ماڵەکانیان دەرگاکان و تەختەکانیان دانان کە لەسەریان پاڵ دەکەوتن، و ڕازاندنەوەی زۆر. هەموو ئەمانە تەنها چێژی ژیانی دنیان؛ بەهەشت لەلای پەروەردگارت بۆ تەقوادارانە».

«پاشان ناچاری دەکەم بۆ سزای ئاگری دۆزەخ» واتە: دوای ئەوەی لە دنیادا چێژی پێدا و ڕێگای ژیانی لێ بەرین کردەوە، ناچاری دەکەم بۆ سزای ئاگر، و چ چارەنووسێکی خراپە! واتە خوا ماوەیان پێدەدات و بەردەوامیان دەکات، پاشان بە سزای توانادارێکی زاڵ دەیانگرێت؛ وەک فەرموودەکەی: «چەندین گوند هەبوون کە مۆڵەتم دا، لە کاتێکدا ستەمکار بوون، پاشان سزا‌م دان؛ گەڕانەوەش تەنها بۆ لای منە». لە سەحیحەکانی بوخاری و موسلیمدا هاتووە: «هیچ کەسێک لە خوا ئارامتر نییە لەسەر ئەو ئازارەی دەیبیستێت؛ خەڵکی بۆی کوڕ دادەنێن، بەڵام ئەو ڕزقیان پێدەدات و تەندروستییان دەدات».

هەروەها لە فەرموودەیەکی سەحیح‌دا هاتووە: «خوا بۆ ستەمکار مۆڵەت درێژ دەکات، تا کاتێک دەیگرێت، لە دەستی نایەرێنێت». پاشان ئەم ئایەتەی خوێندەوە: «ئاواشە سزای پەروەردگارت، کاتێک گوندەکان سزا دەدات، لە کاتێکدا ستەمکارن؛ بەڕاستی سزای ئەو ئازاربەخش و توندە».

هەندێک بە شێوەی «فەرمووی: هەرکەسێکیش بێباوەڕ بێت، ماوەیەکی کەم چێژی پێدەدەم...» خوێندوویانەتەوە و ئەمەیان بە بەشێک لە دوعای ئیبراهیم داناوە؛ بەڵام ئەمە خوێندنەوەیەکی نادەروازەیە و لە خوێندنەوەی حەوت قارییەکەدا دژە. پێکهاتەی سیاقیش ماناکەی ڕەت دەکاتەوە، خوا زاناترە؛ چونکە لە خوێندنەوەی زۆرینەی قارییەکاندا، جێناوی «فەرمووی» دەگەڕێتەوە بۆ خوای گەورە و سیاقیش ئەمە دەخوازێت. بەڵام لەو خوێندنەوە نادەروازەیەدا، جێناوەکە دەگەڕێتەوە بۆ ئیبراهیم، کە پێچەوانەی ڕێکخستنی قسەکەیە. خواش زاناترە.

ئەوانەی وایان پێیە حەرامکردنی مەککە تەنها لەسەر زاری ئیبراهیم خەلیل بووە، بەو خوێندنەوەیە بەڵگەیان هێناوە. ڕایەکیش هەیە کە مەککە لەو کاتەوە حەرامە کە زەوی دروست کراوە؛ ئەمە ڕای ڕوونتر و بەهێزترە. [ئال‌عیمڕان: ٩٧؛ ئەلعەنکەبوت: ٦٧؛ ئیبراهیم: ٣٥؛ ئیبراهیم: ٣٩؛ ئەلئیسرا: ٢٠؛ یونس: ٦٩، ٧٠؛ لوقمان: ٢٣، ٢٤؛ ئەلزۆخرُف: ٣٣، ٣٥؛ ئەلحەج: ٤٨؛ هود: ١٠٢]

تەفسیری بەغەوی

فەرموودەی خوای گەورە: «کاتێک ئیبراهیم گوتی: پەروەردگارا، ئەم شوێنە بکە...» مەبەست مەککەیە؛ ڕایەکیش هەیە کە مەبەست حەڕەمە. «بە شارێکی ئارام» واتە شارێک کە خاوەن ئاسایشە و دانیشتووانی لەوێدا لە ئاسایشن. «و لە دانیشتووانی ڕزقی بدە بە میوەکان»؛ ئەوەی ئیبراهیم داوای ئەم دوعایەی کرد، بۆ ئەوە بوو کە ئەو شوێنە لە دۆڵێکدا بوو کە هیچ کشتوکاڵێکی تێدا نەدەکرا.

لە چیرۆکەکاندا هاتووە کە طائف لە سەرەتاوە یەکێک بووە لە شارەکانی شام، لە ناوچەی ئەردەن. کاتێک ئیبراهیم ـ علیه‌السلام ـ ئەم دوعایەی کرد، خوا فەرمانی بە جبرائیل کرد تا لە بنەوە هەڵی بکەنێت، حەوت جار بە دەوری ماڵەکەدا بیسووڕێنێتەوە، پاشان بیخاتەوە ئەو شوێنەی ئێستای لێیە؛ زۆربەی میوەکانی مەککە لەوێوەیە. «لەو دانیشتووانەی کە باوەڕیان بە خوا و ڕۆژی دوایی هەیە» واتە دوعایەکە تەنها بۆ باوەڕدارانە.

«[خوا] فەرمووی»؛ واتە خوای گەورە فەرمووی. «هەرکەسێکیش بێباوەڕ بێت، ماوەیەکی کەم چێژی پێدەدەم». ئیبن عامر بە کەمکردنەوەی تشدید خوێندوویەتی: «فەأمتِعە»؛ ئەوانی دیکە بە تشدیدیان خوێندووەتەوە؛ هەردوو شێوەکەش واتایەکیان هەیە: «ماوەیەکی کەم»؛ واتە بێباوەڕەکەش تا کۆتایی تەمەنی ڕزقی پێدەدەم. ئەمە لەبەر ئەوەیە خوا ڕزقی بۆ هەموو دروستکراوەکان، باوەڕدار و بێباوەڕ، بەڵێن داوە؛ بە «کەم» سنوورداری کردووە، چونکە چێژی دنیایی کەمە.

«پاشان ناچاری دەکەم» واتە لە قیامەتدا بە زۆر دەیخەمە ناوی. «بۆ سزای ئاگری دۆزەخ؛ و چ چارەنووسێکی خراپە!» واتە ئەو شوێنەی کە دەگەڕێتەوە بۆی، چ چارەنووسێکی خراپە! موجاهید گوتی: «لە شوێنی مەقامدا پەڕەیەک دۆزرایەوە کە تێیدا نووسرابوو: خوا خاوەنی بەککەیە؛ لەو ڕۆژەوە دروستی کردووە کە خۆر و مانگی دروست کرد، و لەو ڕۆژەوە حەرامی کردووە کە ئاسمانەکان و زەوی دروست کرد؛ بە حەوت فریشتەی پاک‌باوەڕی دەورەداوە، ڕزقی لە سێ ڕێگاوە بۆ دێت و لە گۆشت و ئاویدا بەرکەتی هەیە».