رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً، وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً، وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ.
رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
وەھی واش ھەیە دەڵێت خوایە ھەم لەدونیا و ھەم لە ڕۆژی دواییدا خێرو خۆشیمان پێ بدە وە بمان پارێزە لەسزای ئاگر
شێوە: کردارەکانی «آتِنَا» (آتِنَا) و «قِنَا» (قِنَا). ئەم دوعایە زۆرترین دوعایە کە لە ئیسلامدا دەوترێت. تەواوی و فراوانیی خۆشگوزەرانی لە ژیانی دنیا و ڕزگاریی هەمیشەیی لە ئاخیرەتدا لەخۆدەگرێت.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
پاشان خوای گەورە باسی دۆخی خەڵکی کرد و فەرمووی هەمووان داواکارییەکانیان لێی دەوێن و داوای لادانی زیان و خراپەکان دەکەن؛ بەڵام ئامانجەکانیان جیاوازن. هەندێکیان دەڵێن: «پەروەردگارمان، لە دنیا پێمان ببەخشە»، واتە داواکارییەک لە داواکارییەکانی دنیا دەکەن کە لە ئارەزووەکانیانە، بەڵام لە ئاخیرەتدا هیچ بەشیان نییە، چونکە ڕوو لە ئاخیرەت ناکەن و ئامانج و هەوڵیان تەنها لەسەر دنیایە. هەندێکی تریان لە خودا داوای ئەو شتانە دەکەن کە بۆ هەردوو ژیانەکەیان بەسوودە، و لە کاروباری گرنگی ئایین و دنیایاندا پێویستییان بەو هەیە.
هەریەک لەم دوو گرووپە بەشی خۆی لەوەی بەدەستی هێناوە و کردوویەتی هەیە، و خوای گەورە بە پێی کردار و هەوڵ و نیازیان پاداشتیان دەدات؛ پاداشتێک کە لەنێوان دادپەروەری و بەخشندەییدایە، و بە باشترین و تەواوترین ستایش ستایش دەکرێت. لەم ئایەتەدا بەڵگەیە کە خودا دوعای هەر دوعاکەرێک وەڵام دەداتەوە، جا موسڵمان بێت یان کافر یان فاسق؛ بەڵام وەڵامدانەوەی دوعای کەسێک کە دوعای لێ کردووە، بەڵگەی خۆشەویستی خودا بۆ ئەو کەسە و نزیکیی ئەو لە خودا نییە، مەگەر لە داواکارییەکانی ئاخیرەت و کارە گرنگەکانی ئایین.
ئەو خێرەی لە دنیا داوای دەکرێت، هەموو شتێک دەگرێتەوە کە لەلایەن بەندەوە خۆش و پەسەندە؛ وەک ڕزقێکی بەرین و حەڵاڵ و خۆش، هاوسەرێکی چاک، منداڵێک کە چاو پێی ڕوون ببێتەوە، ئارامی، زانستی سوودبەخش، کاری چاک و شتی تری لەم جۆرە لە داواکارییە خۆشەویست و ڕێپێدراوەکان. خێری ئاخیرەتیش بریتییە لە سەلامەتی لە سزا وەک سزای گۆڕ، مەیدانی حەشر و دۆزەخ، و بەدەستهێنانی ڕەزامەندیی خودا، سەرکەوتن بە نازونەعمەتی هەمیشەیی و نزیکی لە پەروەردگاری میهرەبان. بەمەش ئەم دوعایە کۆکردنەوەی هەموو دوعاکان و تەواوترین دوعایە و شایستەترینە بۆ ئەوەی لە دوعاکانی تردا پێش بخەین؛ بۆیە پێغەمبەر ﷺ زۆر جار ئەم دوعایەی دەکرد و هانی خەڵکی دەدا بۆ کردنی.
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
فەرمووی: «هەندێکیان دەڵێن: پەروەردگارمان، لە دنیا خێرمان پێ ببەخشە و لە ئاخیرەتیش خێرمان پێ ببەخشە و لە سزای ئاگر بمانپارێزە». ئەم دوعایە هەموو خێرێکی دنیای کۆکردووەتەوە و هەموو خراپەیەکی دوور خستووەتەوە؛ چونکە خێری دنیا هەموو داواکارییە دنیاییەکان دەگرێتەوە، وەک تەندروستی، خانووی فراوان، هاوسەرێکی جوان، ڕزقی بەرین، زانستی سوودبەخش، کاری چاک، سوارییەکی خۆش، ناوبانگی جوان و شتی تری ئەو جۆرە کە مفسیران باسیان کردووە. لەنێوان ئەم مانایانەدا ناکۆکی نییە، چونکە هەموویان لە خێری دنیا دەچنەوە.
خێری ئاخیرەتیش بەرزترین پلەی، چوونە بەهەشت و شتە پەیوەندیدارەکانییەتی؛ وەک پاراستن لە ترسی گەورە لە مەیدانەکانی حەشر، ئاسانکردنی لێپرسینەوە و شتە چاکەکانی تری ئاخیرەت. ڕزگاریش لە ئاگر پێویستی بە ئاسانکردنی هۆکارەکانی لە دنیا هەیە، وەک دوورکەوتنەوە لە حەرام و تاوان، و وازهێنان لە شتی گومانلێکراو و حەرام. قاسم کوڕی عەبدولڕەحمان گوتی: «ئەوەی دڵێکی سوپاسگوزار، زمانێکی زیکرکەر و جەستەیەکی خۆڕاگر پێ بدرێت، لە دنیا خێری پێ دراوە و لە ئاخیرەتیش خێری پێ دراوە و لە سزای ئاگر پارێزراوە». بۆیە سوننەت هانی داوە ئەم دوعایە بکرێت.
بوخاری گوتی: ئەبو مەعمر بۆمانی گێڕایەوە، وتی: عەبدولواریس بۆمانی گێڕایەوە، لە عەبدولعەزیزەوە، لە ئەنس کوڕی مالیکەوە، کە گوتی: پێغەمبەر ﷺ دەیگوت: «خوایە، پەروەردگارمان، لە دنیا خێرمان پێ ببەخشە و لە ئاخیرەتیش خێرمان پێ ببەخشە و لە سزای ئاگر بمانپارێزە». ئیمام ئەحمەدیش گوتی: ئیسماعیل کوڕی ئیبراهیم بۆمانی گێڕایەوە، لە عەبدولعەزیز کوڕی سوهەیبەوە، لە ئەنسەوە، کە گوتی: زۆرترین دوعای پێغەمبەری خودا ﷺ ئەم دوعایە بوو: «خوایە، پەروەردگارمان، لە دنیا خێرمان پێ ببەخشە و لە ئاخیرەتیش خێرمان پێ ببەخشە و لە سزای ئاگر بمانپارێزە».
ئیبن ئەبی حاتم گوتی: باوکم بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو نەعیم بۆمانی گێڕایەوە، عەبدولسەلام کوڕی شەداد، کە مەبەست ئەبو طالوتە، بۆمانی گێڕایەوە و گوتی: لەلای ئەنس کوڕی مالیک بووم. سابت پێی گوت: «براکانت حەز دەکەن دوعایان بۆ بکەیت». ئەنس گوتی: «خوایە، لە دنیا خێرمان پێ ببەخشە و لە ئاخیرەتیش خێرمان پێ ببەخشە و لە سزای ئاگر بمانپارێزە». کەمێک قسەیان کرد تاوەکو ویستیان بڕۆن.
ئەوسا گوتی: «ئەی ئەبا حەمزە، براکانت دەیانەوێت بڕۆن، دوعایان بۆ بکە». گوتی: «دەتانەوێت کاروبارەکانتان بۆ ورد بکەمەوە؟ ئەگەر خودا لە دنیا خێرتان پێ بدات، لە ئاخیرەتیش خێرتان پێ بدات و لە سزای ئاگر بمانپارێزێت، ئەوا هەموو خێری پێ بەخشراوە». هەروەها ئەحمەد گوتی: محەممەد کوڕی ئەبی عەدی بۆمانی گێڕایەوە، لە حومەیدەوە، لە ئەنسەوە، کە پێغەمبەری خودا ﷺ سەردانی پیاوێکی موسڵمانی کرد کە وەک جوجکەیەک لاواز بووبوو.
پێغەمبەر ﷺ پێی فەرموو: «ئایا لە خودات دوعای شتێکت دەکرد یان داوای شتێکت لێ دەکرد؟» گوتی: «بەڵێ، دەمووت: خوایە، ئەو سزاوەی لە ئاخیرەتدا سزام پێ دەدەیت، لە دنیا زوو پێم بدە». پێغەمبەری خودا ﷺ فەرمووی: «سوپاس بۆ خودا! تۆ ناتوانیت بەرگەی بگریت یان توانای ئەوەت نییە.
بۆچی ئەمە نەگوت: پەروەردگارمان، لە دنیا خێرمان پێ ببەخشە و لە ئاخیرەتیش خێرمان پێ ببەخشە و لە سزای ئاگر بمانپارێزە؟» ئەو پیاوە دوعای کرد و خودا چاکی کردەوە. موسلیم بە تەنها ئەم ڕیوایەتەی هێناوە و لە ڕێگای ئیبن ئەبی عەدییەوە گێڕاویەتییەوە. ئیمام شافیعی گوتی: سەعید کوڕی سالم قەداح بۆمانی گێڕایەوە، لە ئیبن جەریجەوە، لە یەحیا کوڕی عوبەید، بەندەکەی سائب، لە باوکییەوە، لە عەبدولاڵ کوڕی سائبەوە، کە بیستی پێغەمبەر ﷺ لە نێوان ڕوکنی یەمانی و ڕوکنی ڕەشدا دەیفەرموو: «پەروەردگارمان، لە دنیا خێرمان پێ ببەخشە و لە ئاخیرەتیش خێرمان پێ ببەخشە و لە سزای ئاگر بمانپارێزە».
سوفیانیش هەمان شێوە لە ئیبن جەریجەوە ڕیوایەتی کردووە. ئیبن ماجەش لە ئەبو هورەیرەوە، لە پێغەمبەر ﷺ، نزیک لەم مانایەی گێڕاوەتەوە. لە سەنەدەکەیدا لاوازی هەیە، خودا زاناترە. ئیبن مەردوویە گوتی: عەبدولباقی بۆمانی گێڕایەوە، ئەحمەد کوڕی قاسم کوڕی موساوەر پێی گوتین، سەعید کوڕی سەلیمان پێی گوتین، لە ئیبراهیم کوڕی سەلیمانەوە، لە عەبدولاڵ کوڕی هەرموزەوە، لە موجاهیدەوە، لە ئیبن عەبباسەوە، کە گوتی: پێغەمبەری خودا ﷺ فەرمووی: «هەر جارێک بە تەنیشت ڕوکنێکدا تێپەڕیم، فریشتەیەکم لەسەر بینی کە دەیگوت: ئامین.
کاتێک بە تەنیشتی‌دا تێدەپەڕن، ئەم دوعایە بڵێن: پەروەردگارمان، لە دنیا خێرمان پێ ببەخشە و لە ئاخیرەتیش خێرمان پێ ببەخشە و لە سزای ئاگر بمانپارێزە». ئەنس کاتێک دەیویست دوعایەک بکات، ئەم دوعایەی دەکرد، و کاتێک دەیویست بە دوعایەک پاڕانەوە بکات، ئەم دوعایەی تێدا دەکرد. عەبدولاڵ کوڕی بەکر سەهمی، حومەیدی بۆمانی گێڕایەوە.
تەفسیری بەغەوی
«هەندێکیان دەڵێن: پەروەردگارمان، لە دنیا خێرمان پێ ببەخشە و لە ئاخیرەتیش خێرمان پێ ببەخشە و لە سزای ئاگر بمانپارێزە»؛ واتە مەبەست لێی باوەڕدارانن. لە مانای ئەو دوو خێرەدا جیاوازییان هەیە. عەلی کوڕی ئەبی تالیب، ڕەزای خوای لێ بێت، گوتی: «خێری دنیا هاوسەرێکی چاکە و خێری ئاخیرەت بەهەشتە».
ئەبو القاسم عەبدولاڵ کوڕی محەممەد حەنەفی بۆمان گێڕایەوە، گوتی: ئەبو الحەسەن محەممەد کوڕی یەعقوب تووسی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئەبو بەکر ئەحمەد کوڕی یوسف کوڕی خەللاد بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: حارث کوڕی ئەبی ئۆسامە بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئەبو عەبدولڕەحمان موقری بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: حەیوە و ئیبن لەهیعە بۆمانیان گێڕایەوە؛ گوتیان: شەرحبیل کوڕی شەریک بۆمان گێڕایەوە، کە گوێی لە ئەبو عەبدولڕەحمان حەبلی بوو، لە عەبدولاڵ کوڕی عەمرو کوڕی عاص، ڕەزای خوای لێیان بێت، ڕیوایەتی دەکرد، لە پێغەمبەری خودا ﷺ کە فەرمووی: «هەموو دنیا سوود و کەلوپەلێکە، و باشترین سوودی دنیا ژنی چاکە».
حەسەن گوتی: «خێری دنیا زانست و عیبادەتە و خێری ئاخیرەت بەهەشتە». سدی و ئیبن حەیبن گوتیان: «خێری دنیا ڕزقی حەڵاڵ و کاری چاکە؛ خێری ئاخیرەتیش لێخۆشبوون و پاداشتە».
ئەبو بەکر محەممەد کوڕی عەبدولاڵ کوڕی ئەبی تەوبە بۆمان گێڕایەوە، ئەبو تاهیر محەممەد کوڕی ئەحمەد حارث بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو الحەسەن محەممەد کوڕی یەعقوب کەسائی بۆمانی گێڕایەوە، عەبدولاڵ کوڕی مەحمود بۆمانی گێڕایەوە، ئیبراهیم کوڕی عەبدولاڵ خەلال بۆمانی گێڕایەوە، عەبدولاڵ کوڕی موبارەک بۆمانی گێڕایەوە، لە یەحیا کوڕی ئەیوبەوە، کە عوبەیدولاڵ کوڕی زەحر بۆی گێڕابووەوە، لە عەلی کوڕی یەزیدەوە، لە قاسم، باوکی عەبدولڕەحمانەوە، لە ئەبو ئومامەوە، لە پێغەمبەری خودا ﷺ کە فەرمووی: «لە نێوان دۆستانم، ئەو باوەڕدارە لە لای من پەسەندترە کە کەلوپەلی کەمە،
سوودی خۆی لە نوێژ وەرگرتووە و پەروەردگاری بە باشی عیبادەت کردووە و لە نهێنیدا گوێڕایەڵیی کردووە، لە نێو خەڵکدا ناسراو و دیار نەبووە و بە پەنجە ئاماژەی بۆ نەکراوە، ڕزقی بەشی پێویستی بووە و لەسەری خۆڕاگر بووە». پاشان بە دەستی ئاماژەی کرد و فەرمووی: «مەرگی زوو هات، کەم کەس بۆی دەگری و میراتی کەمی بەجێ هێشت». قەتادە گوتی: «خێری دنیا تەندروستییە و خێری ئاخیرەتیش تەندروستییە». عەوف دەربارەی ئەم ئایەتە گوتی: «ئەوەی خودا ئیسلام و قورئان و خێزان و سامانێکی پێ ببەخشێت، خێری دنیای پێ دراوە و خێری ئاخیرەتیش پێ دراوە».
شێخ ئەبو القاسم عەبدولاڵ کوڕی عەلی کەرکانی تووسی بۆمان گێڕایەوە، ئەبو تاهیر محەممەد کوڕی مەحمەش زیادى بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو الفەضل عەبدوس کوڕی حوسێن کوڕی مەنسور سەمسار بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو حاتم محەممەد کوڕی ئیدریس حەنزەلی ڕازی بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد کوڕی عەبدولاڵ ئەنصاری بۆمانی گێڕایەوە، حومەیدی درێژ لە سابت بەنانییەوە، لە ئەنس کوڕی مالیک، ڕەزای خوای لێ بێت، کە گوتی: پێغەمبەری خودا ﷺ پیاوێکی بینی کە وەک جوجکەیەک لاواز بووبوو. فەرمووی: «ئایا دوعای شتێکت لە خودا کردووە یان داوای شتێکت لێ کردووە؟» گوتی: «ئەی پێغەمبەری خودا، دەمووت: خوایە، ئەو سزاوەی لە ئاخیرەتدا سزام پێ دەدەیت، لە دنیا زوو پێم بدە».
پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: «سوپاس بۆ خودا! ئەوا ناتوانیت و بەرگەی ناگریت. بۆچی ئەمە نەگوت: خوایە، پەروەردگارمان، لە دنیا خێرمان پێ ببەخشە و لە ئاخیرەتیش خێرمان پێ ببەخشە و لە سزای ئاگر بمانپارێزە؟»
ئەبو الحەسەن محەممەد کوڕی محەممەد سەرخەسی بۆمان گێڕایەوە، ئەبو الحەسەن ئەحمەد کوڕی محەممەد کوڕی ئیسحاق حەجاجی بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو عەبباس محەممەد کوڕی عەبدولڕەحمان دەغولی بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد کوڕی مەشکان بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو داوود بۆمانی گێڕایەوە، شوعبە بۆمانی گێڕایەوە، لە سابتەوە، لە ئەنسەوە، کە گوتی: پێغەمبەری خودا ﷺ زۆر جار دەیگوت: «پەروەردگارمان، لە دنیا خێرمان پێ ببەخشە و لە ئاخیرەتیش خێرمان پێ ببەخشە و لە سزای ئاگر بمانپارێزە».
عەبدولوههاب کوڕی محەممەد کەسائی بۆمانی گێڕایەوە، عەبدولعەزیز کوڕی ئەحمەد خەلال بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو عەبباس ئەسەم بۆمانی گێڕایەوە، ڕەبیع کوڕی سولەیمان بۆمانی گێڕایەوە، شافعی بۆمانی گێڕایەوە، سەعید کوڕی سالم قەداح لە ئیبن جەریجەوە، لە یەحیا کوڕی عوبەید، بەندەکەی سائب، لە باوکی، عەبدولاڵ کوڕی سائبەوە، کە بیستی پێغەمبەر ﷺ لە نێوان ڕوکنی بەنی جومەح و ڕوکنی ڕەشدا دەیفەرموو: «پەروەردگارمان، لە دنیا خێرمان پێ ببەخشە و لە ئاخیرەتیش خێرمان پێ ببەخشە و لە سزای ئاگر بمانپارێزە».
لە «سەحیحی بوخاری» (ژمارە ٤٥٢٢) و «سەحیحی موسلیم» (ژمارە ٢٦٨٨) لە ئەنس کوڕی مالیکەوە گێڕدراوەتەوە کە زۆرترین دوعای پێغەمبەر ﷺ هەر ئەم وشانە بوو.