دنيا ۽ آخرت جي ڀلائي

شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير

پوءِ الله تعالى مخلوق جي حالتن بابت خبر ڏني ته سڀئي کانئس پنهنجون گهرجون گهرن ٿا ۽ جيڪي کين نقصان پهچائي، تنهن کان بچاءُ گهرن ٿا؛ پر انهن جا مقصد مختلف آهن. انهن مان ڪي چون ٿا: «اي اسان جا پالڻهار! اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر»، يعني دنيا جي خواهشن مان پنهنجون گهرجون گهرن ٿا، ۽ آخرت ۾ انهن لاءِ ڪو حصو ڪونهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي آخرت کان بي رغبتي رکن ٿا ۽ پنهنجون همتون رڳو دنيا تائين محدود رکن ٿا. ۽ انهن مان ڪي الله کان ٻنهي جهانن جي فائدي لاءِ دعا گهرن ٿا ۽ پنهنجي دين ۽ دنيا جي اهم معاملن ۾ سندس محتاج آهن.

انهن ٻنهي قسمن مان هر هڪ کي پنهنجي ڪمائي ۽ عمل جو حصو ملندو، ۽ الله تعالى کين سندن عملن، همتن ۽ نيتن موجب بدلو ڏيندو؛ اهڙو بدلو جيڪو عدل ۽ فضل جي وچ ۾ هوندو، جنهن تي الله جي اهڙي مڪمل ۽ ڪامل حمد ڪئي ويندي، جيڪا ان جي لائق آهي.

هن آيت ۾ دليل آهي ته الله هر دعا گهرندڙ جي دعا قبول ڪري ٿو، ڀلي اهو مسلمان هجي يا ڪافر يا فاسق؛ پر ڪنهن دعا گهرندڙ جي دعا قبول ٿيڻ ان ڳالهه جو دليل ناهي ته الله ان سان محبت ڪري ٿو ۽ کيس پاڻ ويجهو ڪري ٿو، سواءِ آخرت جي گهرجن ۽ دين جي اهم معاملن جي. دنيا ۾ گهري ويندڙ ڀلائيءَ ۾ هر اها شيءِ اچي ٿي، جنهن جو بندي لاءِ نتيجو سٺو هجي، جيئن پاڪ، حلال ۽ وسيع رزق، نيڪ زال، اهڙو اولاد جنهن سان اکيون ٺرن، آرام، فائديمند علم، نيڪ عمل ۽ اهڙيون ٻيون پسنديده ۽ جائز گهرجون.

آخرت جي ڀلائي اها آهي ته قبر، محشر جي ميدان ۽ باهه جي عذاب کان سلامت رهي، الله جي رضا حاصل ٿئي، هميشه رهندڙ نعمتن ۾ ڪاميابي ملي ۽ رحم ڪندڙ پالڻهار جي ويجهڙائي نصيب ٿئي. اهڙيءَ طرح هيءَ دعا سڀ کان وڌيڪ جامع ۽ مڪمل دعا بڻجي ٿي ۽ ان کي ٻين دعائن تي ترجيح ڏيڻ وڌيڪ مناسب آهي. انهيءَ ڪري نبي ﷺ اها دعا گهڻو گهرندا هئا ۽ ان جي ترغيب ڏيندا هئا.

امام ابن ڪثير جي تفسير

پوءِ فرمايائين: «۽ انهن مان ڪي چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر، آخرت ۾ به ڀلائي عطا ڪر ۽ اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ.» هن دعا ۾ دنيا جي هر خير گڏ ٿي ويو ۽ هر شر کان بچاءُ آهي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا جي ڀلائيءَ ۾ دنيا جون سڀ گهربل شيون شامل آهن: سلامتي، ويڪرو گهر، سٺي زال، ڪشادو رزق، فائديمند علم، نيڪ عمل، آرامده سواري، سٺي ساراهه ۽ ٻيون شيون. مفسرن جي بيان ڪيل مختلف لفظن ۾ ڪو ٽڪراءُ ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀئي دنيا جي ڀلائيءَ ۾ شامل آهن.

آخرت جي ڀلائيءَ جو سڀ کان اعلى درجو جنت ۾ داخل ٿيڻ آهي؛ ۽ ان سان گڏ محشر جي ميدانن ۾ وڏي گهٻراهٽ کان امان، حساب آسان ٿيڻ ۽ آخرت جون ٻيون چڱيون حالتون به شامل آهن. باهه کان نجات جو مطلب اهو به آهي ته دنيا ۾ ان جا سبب آسان ٿين، يعني حرام ۽ گناهن کان پاسو ڪرڻ ۽ شڪي شين ۽ حرام کي ڇڏڻ.

قاسم بن عبدالرحمان چيو: جنهن کي شڪر ڪندڙ دل، الله جو ذڪر ڪندڙ زبان ۽ صبر ڪندڙ جسم ڏنو ويو، تنهن کي دنيا ۾ ڀلائي ۽ آخرت ۾ ڀلائي عطا ڪئي وئي ۽ باهه جي عذاب کان بچايو ويو. انهيءَ ڪري سنت ۾ هن دعا جي ترغيب آئي آهي. بخاري چيو: اسان کي ابو معمر حديث بيان ڪئي، چيائين ته اسان کي عبدالوَارث، عبدالعزيز کان ۽ هن انس بن مالڪ کان حديث بيان ڪئي. انس چيو: نبي ﷺ چوندا هئا: «اي الله، اي اسان جا پالڻهار!

اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر، آخرت ۾ به ڀلائي عطا ڪر ۽ اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ.»

امام احمد چيو: اسان کي اسماعيل بن ابراهيم حديث بيان ڪئي، اسان کي عبدالعزيز بن صهيب، انس کان حديث بيان ڪئي. انس چيو: رسول الله ﷺ جي دعائن مان سڀ کان گهڻي هيءَ دعا هوندي هئي: «اي الله، اي اسان جا پالڻهار! اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر، آخرت ۾ به ڀلائي عطا ڪر ۽ اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ.»

ابن ابي حاتم چيو: مون کي منهنجي پيءُ حديث بيان ڪئي، هن کي ابو نعيم، هن کي عبدالسلام بن شداد، يعني ابو طالوت، حديث بيان ڪئي. هن چيو: مان انس بن مالڪ وٽ ويٺو هوس ته ثابت کيس چيو: اوهان جا ڀائر چاهين ٿا ته اوهان انهن لاءِ دعا ڪريو. انس چيو: «اي الله! اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر، آخرت ۾ به ڀلائي عطا ڪر ۽ اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ.»

پوءِ اهي ڪجهه گهڙيءَ تائين ڳالهائيندا رهيا. جڏهن اٿڻ جو ارادو ڪيائون ته ثابت چيو: اي ابو حمزه! اوهان جا ڀائر اٿڻ چاهين ٿا، انهن لاءِ دعا ڪريو. انس چيو: «ڇا اوهان چاهيو ٿا ته مان اوهان لاءِ هر ڳالهه الڳ الڳ ڪريان؟ جڏهن الله اوهان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪري، آخرت ۾ ڀلائي عطا ڪري ۽ باهه جي عذاب کان بچائي، تڏهن ته اوهان کي سڄو خير عطا ٿي ويو.»

احمد پڻ چيو: اسان کي محمد بن ابي عدي، حميد کان ۽ هن انس کان حديث بيان ڪئي ته رسول الله ﷺ هڪ مسلمان بيمار جي عيادت ڪئي، جيڪو چڙيءَ جي ٻچي وانگر ٿي ويو هو. رسول الله ﷺ کيس چيو: «ڇا تون الله کان ڪا شيءِ گهرندو هئين يا کانئس ڪا دعا ڪندو هئين؟» هن چيو: ها، مان چوندو هوس: «اي الله! آخرت ۾ جنهن عذاب سان تون مون کي سزا ڏيندين، سو مون کي دنيا ۾ ئي جلدي ڏئي ڇڏ.»

رسول الله ﷺ فرمايو: «الله پاڪ آهي! تون اهو برداشت ڪري نه سگهندين ۽ نه ان جي طاقت رکندين. تو ائين ڇو نه چيو: ‘اي اسان جا پالڻهار! اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر، آخرت ۾ به ڀلائي عطا ڪر ۽ اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ’؟» پوءِ هن الله کان دعا گهري ته الله کيس شفا ڏني.

هن حديث کي رڳو مسلم پنهنجي ڪتاب ۾ آندو آهي؛ هن اها ابن ابي عدي جي سند سان روايت ڪئي آهي.

امام شافعي چيو: اسان کي سعيد بن سالم القَدّاح، ابن جريج کان، هن يحيى بن عبيد، السائب جي آزاد ڪيل غلام، کان، هن پنهنجي پيءُ کان ۽ هن عبدالله بن السائب کان خبر ڏني ته هن نبي ﷺ کي يماني رڪن ۽ ڪاري پٿر واري رڪن جي وچ ۾ هيءَ دعا پڙهندي ٻڌو: «اي اسان جا پالڻهار! اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر، آخرت ۾ به ڀلائي عطا ڪر ۽ اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ.» ثوري به ابن جريج کان ساڳيءَ طرح روايت ڪئي. ابن ماجه ابو هريره کان نبي ﷺ جي حوالي سان اهڙي ئي روايت آندي آهي؛ ان جي سند ۾ ڪمزوري آهي، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو.

ابن مردويه چيو: اسان کي عبدالباقي حديث بيان ڪئي، هن کي احمد بن القاسم بن مساور خبر ڏني، هن کي سعيد بن سليمان، هن کي ابراهيم بن سليمان، هن کي عبدالله بن هرمز ۽ هن کي مجاهد، ابن عباس کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «مان جڏهن به رڪن وٽان لنگهندو آهيان ته اتي هڪ فرشتو ڏسندو آهيان، جيڪو ‘آمين’ چوندو آهي. جڏهن اوهان به ان وٽان لنگهو ته هيءَ دعا چئو: ‘اي اسان جا پالڻهار! اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر، آخرت ۾ به ڀلائي عطا ڪر ۽ اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ.’» انس جڏهن ڪا دعا گهرڻ چاهيندا هئا ته اها دعا گهرندا هئا، ۽ جڏهن ڪا خاص دعا ڪرڻ چاهيندا هئا ته ان دعا ۾ به هيءَ دعا شامل ڪندا هئا. عبدالله بن بڪر السهمي، حميد کان روايت ڪئي.

البغوي جي تفسير

«۽ انهن مان ڪي چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر، آخرت ۾ به ڀلائي عطا ڪر ۽ اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ.» يعني مؤمنن مان ڪي اهڙا آهن. ٻنهي ڀلاين جي معنى بابت اختلاف ڪيو ويو آهي. علي بن ابي طالب رضي الله عنه چيو: دنيا جي ڀلائي نيڪ زال آهي ۽ آخرت جي ڀلائي جنت آهي.

اسان کي ابو القاسم عبدالله بن محمد الحنفي، ابو الحسن محمد بن يعقوب الطوسي کان، هن ابو بڪر احمد بن يوسف بن خلاد کان، هن الحارث بن ابي اسامه کان، هن ابو عبدالرحمان المقري کان، هن حيوة ۽ ابن لهيعه کان خبر ڏني. انهن ٻنهي چيو: اسان کي شرحبيل بن شريك خبر ڏني ته هن ابو عبدالرحمان الحبلي کي عبدالله بن عمرو بن العاص رضي الله عنهما کان روايت ڪندي ٻڌو، ۽ هن رسول الله ﷺ کان روايت ڪئي ته پاڻ فرمايائون: «دنيا سڄي فائدي جي شيءِ آهي، ۽ ان جو سڀ کان بهترين فائدو نيڪ زال آهي.»

حسن چيو: دنيا جي ڀلائي علم ۽ عبادت آهي، ۽ آخرت جي ڀلائي جنت آهي. سدي ۽ ابن حبان چيو: «دنيا ۾ ڀلائي» مان مراد حلال رزق ۽ نيڪ عمل آهي، ۽ «آخرت ۾ ڀلائي» مان مراد بخشش ۽ ثواب آهي.

اسان کي ابو بڪر بن محمد بن عبدالله بن ابي توبه خبر ڏني، هن کي ابو طاهر محمد بن احمد بن الحارث، هن کي ابو الحسن محمد بن يعقوب الڪسائي، هن کي عبدالله بن محمود، هن کي ابراهيم بن عبدالله الخلال خبر ڏني.

هن چيو: اسان کي عبدالله بن مبارڪ، يحيى بن ايوب کان حديث بيان ڪئي؛ هن چيو: عبيدالله بن زحر مون کي ٻڌايو، هن علي بن يزيد کان، هن قاسم ابو عبدالرحمان کان، هن ابو امامه کان ۽ هن نبي ﷺ کان روايت ڪئي ته پاڻ فرمايائون: «الله وٽ منهنجي دوستن مان سڀ کان وڌيڪ رشڪ لائق اهو مؤمن آهي، جيڪو هلڪو سامان رکندڙ هجي، نماز ۾ حصو رکندڙ هجي، پنهنجي پالڻهار جي عبادت سهڻيءَ طرح ڪري ۽ ڳجهيءَ ۾ سندس فرمانبرداري ڪري؛ ماڻهن ۾ گمنام هجي، جنهن ڏانهن آڱريون نه کڄن، ۽ سندس رزق ضرورت جيترو هجي، پوءِ هو ان تي صبر ڪري.» پوءِ پاڻ هٿ لوڏي فرمايائون: «سندس موت جلدي اچي، سندس پويان روئڻ وارا ٿورا هجن ۽ سندس ڇڏيل ميراث به ٿوري هجي.»

قتاده چيو: دنيا ۾ ڀلائي سلامتي آهي ۽ آخرت ۾ ڀلائي به سلامتي آهي. عوف هن آيت بابت چيو: جنهن کي الله اسلام، قرآن، گهروارا ۽ مال عطا ڪيا، تنهن کي دنيا ۾ ڀلائي ۽ آخرت ۾ ڀلائي عطا ڪئي وئي.

اسان کي شيخ ابو القاسم عبدالله بن علي الڪرڪاني الطوسي خبر ڏني، هن کي ابو طاهر محمد بن محمش الزيادي، هن کي ابو الفضل عبدوس بن الحسين بن منصور السمسار، هن کي ابو حاتم محمد بن ادريس الحنظلي الرازي، هن کي محمد بن عبدالله الانصاري، هن کي حميد الطويل، هن کي ثابت البناني، انس بن مالڪ رضي الله عنه کان خبر ڏني. انس چيو: رسول الله ﷺ هڪ اهڙي ماڻهوءَ کي ڏٺو، جيڪو چڙيءَ جي ٻچي وانگر ٿي ويو هو. پاڻ پڇيائون: «ڇا تون الله کان ڪا شيءِ گهرندو هئين يا کانئس ڪا دعا ڪندو هئين؟» هن چيو: اي الله جا رسول!

مان چوندو هوس: «اي الله! آخرت ۾ جنهن عذاب سان تون مون کي سزا ڏيندين، سو مون کي دنيا ۾ ئي جلدي ڏئي ڇڏ.» پاڻ فرمايائون: «الله پاڪ آهي! پوءِ تون اهو برداشت ڪري نه سگهندين ۽ نه ان جي طاقت رکندين. تو هيئن ڇو نه چيو: ‘اي الله، اي اسان جا پالڻهار!

اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر، آخرت ۾ به ڀلائي عطا ڪر ۽ اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ’؟»

اسان کي ابو الحسن محمد بن محمد السرخسي خبر ڏني، هن کي ابو الحسن احمد بن محمد بن ابي اسحاق الحجاجي، هن کي ابو العباس محمد بن عبدالرحمان الدغولي، هن کي محمد بن مشكان، هن کي ابو داود خبر ڏني. هن چيو: اسان کي شعبه، ثابت کان ۽ هن انس کان حديث بيان ڪئي ته رسول الله ﷺ گهڻو ڪري چوندا هئا: «اي اسان جا پالڻهار! اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر، آخرت ۾ به ڀلائي عطا ڪر ۽ اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ.»

اسان کي عبدالوهاب بن محمد الڪسائي خبر ڏني، هن کي عبدالعزيز بن احمد الخلال، هن کي ابو العباس الاصم، هن کي ربيع بن سليمان خبر ڏني. هن چيو: اسان کي شافعي، سعيد بن سالم القداح کان، هن ابن جريج کان، هن يحيى بن عبيد، السائب جي آزاد ڪيل غلام، کان ۽ هن پنهنجي پيءُ عبدالله بن السائب کان خبر ڏني ته هن نبي ﷺ کي بني جمح واري رڪن ۽ ڪاري پٿر واري رڪن جي وچ ۾ هيءَ دعا پڙهندي ٻڌو: «اي اسان جا پالڻهار! اسان کي دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪر، آخرت ۾ به ڀلائي عطا ڪر ۽ اسان کي باهه جي عذاب کان بچاءِ.»