رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا، وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا، وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
۽ جنھن مھل (اُھي طالُوتي) جالُوت ۽ سندس لشڪر (جي وڙھڻ) لاءِ نڪتا (تنھن مھل) چيائون ته اي اسان جا پالڻھار اسان تي صبر پلٽ ۽ اسان جان پير ثابت رَک ۽ ڪافر ٽوليءَ تي اسان کي سوڀ ڏئي.
لفظ «أفرغ» (افْرِغْ) استعارتي فعل آهي: گهڻي مقدار ۾ اوتي ڇڏ، ڄڻ سخت گرميءَ ۾ پاڻي اوتجي. «ثبّت» (ثَبِّتْ) ۽ «انصر» (انْصُرْ) به حڪم وارا فعل آهن. هي دعا اهڙي وقت ۾ ايمان وارن جي ٿورڙي جماعت جي دعا آهي، جڏهن کين وڏي لشڪر جو مقابلو ڪرڻو هجي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
انهيءَ ڪري، جڏهن اهي جالوت ۽ سندس لشڪر جي سامهون آيا، تڏهن سڀني گڏجي چيو: «اي اسان جا پالڻهار! اسان تي صبر پلٽ.» يعني اسان جي دلين کي مضبوط ڪر ۽ اسان کي صبر جي توفيق ڏي. «۽ اسان جا پير ثابت رک» يعني انهن کي لڏڻ ۽ ڀڄڻ کان بچاءِ. «۽ ڪافر قوم تي اسان جي مدد ڪر.»
امام ابن ڪثير جي تفسير
يعني جڏهن طالوت جا ايمان وارا ساٿي، جيڪي ٿورا هئا، پنهنجي دشمن، جالوت جي لشڪر، جيڪو گهڻو هو، جي سامهون ٿيا، تڏهن چيائون: «اي اسان جا پالڻهار! اسان تي صبر پلٽ.» يعني پنهنجي طرفان اسان تي صبر نازل ڪر. «۽ اسان جا پير ثابت رک» يعني دشمنن سان مقابلي وقت اسان کي ثابت قدم رک ۽ ڀڄڻ ۽ ڪمزوريءَ کان بچاءِ. «۽ ڪافر قوم تي اسان جي مدد ڪر.»
الله تعالى فرمايو: «پوءِ انهن الله جي حڪم سان کين شڪست ڏني» (البقرة: 251)، يعني الله جي مدد سان انهن کي مغلوب ۽ مات ڪيائون. «۽ دائود جالوت کي قتل ڪيو.» اسرائيليات ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ته دائود کيس پنهنجي هٿ ۾ موجود فلاخن سان پٿر هڻي قتل ڪيو. طالوت واعدو ڪيو هو ته جيڪڏهن دائود جالوت کي قتل ڪندو ته هو پنهنجي ڌيءَ ساڻس پرڻائيندو، پنهنجي مال ۾ کيس ڀاڱي ڀائيوار ڪندو ۽ پنهنجي حڪومت جي معاملن ۾ کيس شريڪ ڪندو.
پوءِ هن پنهنجو واعدو پورو ڪيو. ان کان پوءِ بادشاهي دائود عليه السلام جي حوالي ٿي، ۽ الله کيس وڏي نبوت به عطا ڪئي. انهيءَ ڪري الله تعالى فرمايو: «۽ الله کيس بادشاهي ڏني» يعني اها بادشاهي جيڪا طالوت جي هٿ ۾ هئي؛ «۽ حڪمت» يعني شموئيل کان پوءِ نبوت؛ «۽ کيس انهن شين مان سيکاريو جيڪي هو گهريو» يعني اهو علم جيڪو الله کيس خاص طور عطا ڪرڻ گهريو.
پوءِ الله تعالى فرمايو: «۽ جيڪڏهن الله ماڻهن مان ڪن کي ڪن جي وسيلي نه هٽائي ها ته زمين ضرور بگڙجي وڃي ها» (البقرة: 251). يعني جيڪڏهن الله ڪن ماڻهن کي ٻين جي وسيلي نه روڪي ها، جيئن طالوت جي لشڪر جي جنگ ۽ دائود جي بهادريءَ سان بني اسرائيل کان مصيبت ٽاري، ته اهي تباهه ٿي وڃن ها. جيئن الله تعالى فرمايو: «۽ جيڪڏهن الله ماڻهن مان ڪن کي ڪن جي وسيلي نه هٽائي ها ته خانقاهون، گرجائون، عبادتگاهون ۽ مسجدون، جن ۾ الله جو نالو گهڻو ياد ڪيو وڃي ٿو، ضرور ڊاهي پٽ ڪيون وڃن ها» (الحج: 40).
ابن جرير، الله مٿس رحم ڪري، چيو: مون کي ابو حميد الحمصي احمد بن المغيرة ٻڌايو؛ اسان کي يحيى بن سعيد ٻڌايو؛ اسان کي حفص بن سليمان، محمد بن سوقة کان، هن وبرة بن عبد الرحمن کان، ۽ هن ابن عمر کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «بيشڪ الله صالح مسلمان جي وسيلي سندس پاڙي ۾ رهندڙ سؤ گهرن تان مصيبت ٽاري ٿو.» پوءِ ابن عمر هي آيت پڙهي: «۽ جيڪڏهن الله ماڻهن مان ڪن کي ڪن جي وسيلي نه هٽائي ها ته زمين ضرور بگڙجي وڃي ها.» هي سند ڪمزور آهي، ڇاڪاڻ ته يحيى بن سعيد ابو زڪريا العطار الحمصي آهي، جيڪو تمام گهڻو ڪمزور راوي آهي.
پوءِ ابن جرير چيو: اسان کي ابو حميد الحمصي ٻڌايو؛ اسان کي يحيى بن سعيد ٻڌايو؛ اسان کي عثمان بن عبد الرحمن، محمد بن المنكدر کان، هن جابر بن عبد الله کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «الله مسلمان مرد جي نيڪيءَ جي ڪري سندس اولاد، سندس اولاد جي اولاد، سندس پنهنجي گهر وارن ۽ آس پاس جي گهرن وارن جي حالت سنواري ٿو؛ ۽ جيستائين هو انهن ۾ موجود آهي، تيستائين اهي الله عزوجل جي حفاظت ۾ رهندا.» اڳئين سبب جي ڪري هي روايت به غريب ۽ ڪمزور آهي.
ابو بڪر بن مردويه چيو: اسان کي محمد بن احمد بن إبراهيم ٻڌايو؛ اسان کي علي بن إسماعيل بن حماد خبر ڏني؛ اسان کي احمد بن محمد بن يحيى بن سعيد خبر ڏني؛ اسان کي زيد بن الحباب ٻڌايو؛ هن چيو: مون کي حماد بن زيد، ايوب کان، هن ابو قلابة کان، هن ابو أسماء کان، ۽ هن ثوبان کان مرفوع روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «توهان ۾ ست ڄڻا هميشه موجود رهندا، جن جي وسيلي توهان کي مدد ملندي، توهان تي مينهن وسندو ۽ توهان کي رزق ڏنو ويندو، تان جو الله جو حڪم اچي.»
ابن مردويه وڌيڪ چيو: اسان کي محمد بن احمد ٻڌايو؛ اسان کي محمد بن جرير بن يزيد ٻڌايو؛ اسان کي ابو معاذ نهار بن عثمان الليثي ٻڌايو؛ اسان کي زيد بن الحباب خبر ڏني؛ هن چيو: مون کي عمر البزار، عنبسة الخواص کان، هن قتادة کان، هن ابو قلابة کان، هن ابو الأشعث الصنعاني کان، ۽ هن عبادة بن الصامت کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «منهنجي امت ۾ ابدال ٽيهه آهن؛ انهن جي ڪري زمين قائم آهي، انهن جي ڪري مينهن وسندو آهي ۽ انهن جي ڪري مدد ملندي آهي.» قتادة چيو: مون کي اميد آهي ته حسن به انهن مان آهي.
الله تعالى جو فرمان: «پر الله جهان وارن تي فضل ڪندڙ آهي» (البقرة: 251)، يعني الله ماڻهن تي احسان ۽ رحم ڪري ٿو ۽ ڪن جي وسيلي ٻين تان مصيبت ٽاري ٿو. سڀني ڪمن ۽ ڳالهين ۾ پنهنجي مخلوق تي حڪم، حڪمت ۽ حجت الله ئي جي آهي. الحج: 40؛ هيءَ ڳالهه آهي.
البغوي جي تفسير
«۽ جڏهن اهي سامهون ٿيا» يعني طالوت ۽ سندس لشڪر، يعني مؤمن؛ «جالوت ۽ سندس لشڪر» يعني مشرڪن جي سامهون. «سامهون ٿيا» جي معنيٰ آهي ته اهي کليل ۽ هموار زمين تي پهتا؛ اها زمين جيڪا ظاهر ۽ سنئين هجي. «چيائون: اي اسان جا پالڻهار! اسان تي پلٽ» يعني نازل ڪر ۽ اوت؛ «صبر، ۽ اسان جا پير ثابت رک» يعني اسان جون دليون ثابت رک؛ «۽ ڪافر قوم تي اسان جي مدد ڪر.»
صحيح البخاري (حديث نمبر 2966) ۾ روايت آهي ته جڏهن نبي ﷺ دشمن سان سامهون ٿيندا هئا ته چوندا هئا: «اي الله! تون منهنجو مددگار ۽ پٺڀرائي ڪندڙ آهين؛ تنهنجي مدد سان ئي مان جنگ ڪريان ٿو.»